Til amaldaryn durys qoldanyp, ádebı til normasyn saqtap, odan jónsiz aýytqymaýdy sóz jatyqtyǵy dep túsinýge bolady» degenin taǵy bir qaıtalap oqyp shyqtym. Sóz eteıin dep otyrǵanym da fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Nurgeldi Maqajanuly bolmaq.
Nurgeldi Ýálı – ǵumyryn túgeldeı ǵylymǵa arnaǵan jan. 1968 jyly Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin úzdik bitirgen jas ǵalym QazKSR ǴA Til bilimi ınstıtýtynyń aspırantýra bólimine oqýǵa túsip, sodan beri Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtyndaeńbek etip keledi. Kóptegen eńbekterdiń avtory atanǵan Nurgeldi Maqajanuly óz zertteýlerinde qazaq sóz mádenıetin normatıvtik, kommýnıkatıvtik, pragmatıkalyq jáne kognıtıvtik lıngvomádenı, lıngvoekologııalyq turǵydan qarastyryp, onyń teorııalyq pán retindegi konseptýaldyq negizderin aıqyndady. Negizgi eńbekteri – «Sóz mádenıeti» (1984), «Qazaq orfografııasyndaǵy qıyndyqtar» (1988), «Qazaq grafıkasy men orfografııasynyń fonologııalyq negizderi» (1993), «Qazaqtyń bata-tilekteri» (1993,2007), «Frazeologııa jáne tildik norma» (1997), «Emlesi qıyn sózder» (2001, birlesken avtorlar), t.b.
Ǵalymnyń kisilik kelbetiniń kemeldengen kezeńi dál osy Instıtýt qabyrǵasynan bastalǵan desek artyq aıtqanymyz emes. Sebebi Nurgeldi Maqajanuly Ismet Keńesbaev, Telǵoja Januzaqov, Rabıǵa Syzdyqova, Qulmat О́mirálıev, Erbol Janpeıisov jáne t.b ustazdardyń aldyn kórgen, solardan tálim alǵan. «Ǵylym» dep atalatyn teńizde qaıyǵy jelge órlese, bári ustazdarymnyń arqasy dep otyrady. Adamı tulǵasynyń durys qalyptasýynda atalǵan ǵalymdardyń úlesi zor dep biledi. Ustazdaryn ulyqtaýdan jalyqpaıtyn ol ózi de ondaǵan shákirt tárbıeledi. Solardyń ishinde Quralaı Kúderınova, Janat Isaeva, Nazıra Ámirjanova syndy tálimgerleri ǵalymnyń ǵylymdaǵy sara jolyn jalǵap keledi. Shákirtteriniń arasyndaǵy shoqtyǵy bıigi, fıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Quralaı Kúderınova týraly «Buryn men Quralaıǵa jetekshilik etýshi edim, qazir Quralaı meni jetektep ketedi», dep kúledi. Budan ǵalymnyń sonshalyqty qarapaıym adam ekenin baıqaýǵa bolady.
N.Ýálı birge jumys istegen, áli de istep kele jatqan áriptesteriniń jáne ǵylymı qaýymdastyq arasynda zor bedelge ıe. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Baǵdan Momynova «Nurgeldi Ýálıdiń «álemniń qazaqy beınesi» jónindegi tanym-túsinigi onyń oılaý beınesimen astasyp ketken. Jalpy álem beınesi polotnosyndaǵy qazaqy álem beınesi týraly ǵalym túsiniginiń sonshalyqty baı, kolorıtti bolýy sózdi, sózben baılanysty sózdik maqalalardy, mátinderdi qabyldaý men olardy túze bilý qabiletiniń joǵary deńgeıde qalyptasýyna yqpal etken. Bul, birinshiden, ǵumyrlyq izdenistiń óz nátıjesin berýi, ekinshiden, aıalyq emes, negizgi bilimin ózi aıtatyn «tildiń qoldanystaǵy kórinisine» aınaldyra alýynda jatyr. Ǵalym retinde onyń baǵasyn arttyryp turǵan qadamdarynyń biri. Sondyqtan N.Ýálı esimi «sóz mádenıeti» termıni aıtylǵan jerde mindetti túrde jarqyn-jarqyn estiledi. Al ǵalymnyń osy termınniń mán-maǵynasyn túsindirýi, ashyp jetkizýi –qarapaıym da anyq. Ol: «Sóz mádenıeti» degendi «sóıleý», ıaǵnı «tildi jumsaý» (paıdalaný) tártibi (durystyǵy, mádenıeti) dep tanıdy» dese,QR UǴA korrespondent-múshesi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Faýzııa Orazbaeva «Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Nurgeldi Ýálı – qazaq til ǵylymynyń óristep, órkendeýine aıyryqsha eńbek sińirgen, qazaq tilin aryndaı ardaqtap ótken keshegi uly ustazdar men keıingi býyn arasyna kópir bolǵan, taǵylymy tereń, tanymy mol, kórnekti ǵalym, bilikti ustaz, bilgir jetekshi, tájirıbeli tálimger, parasatty pedagog», dep baǵa beredi.
N.Ýálıdiń otbasyndaǵy orny týraly qyzy Aınurdan suradyq. «Men áke mahabbatyna, súıispenshiligine bólenip óstim. О́mirge durys kózqaraspen qaraý, estetıkalyq talǵam, bilimge degen qushtarlyq syndy jaqsy qasıetterdiń bárin ákem sanamyzǵa sińirdi.
Ákemniń erekshe bir qasıeti, óziniń mamandyǵyna, ǵylymǵa degen mahabbatynyń kórinisi – áli kúnge deıin tapsyryspen kitap alyp oqıtyny. О́z isine berilgen adam, kóp oqıdy, únemi izdeniste júredi. Áıgili akademık Ismet Keńesbaevtyń shákirti bolyp júrgen kezdegi kartotekasy bólmeniń bir qabyrǵasyn tolyq alyp turatyn. О́te tııanaqty adam. О́z jetekshisi, qazaqyń belgili , ǵulama, birtýar, ǵalym qyzy, marqum Rabıǵa apaı Syzdyqova ákemniń ǵalym bolyp qalyptasýy jolynda úlken rol atqardy. Jany janatta bolsyn. Ǵylymda ustazdyq etken Qulmat О́mirálıev, Erbol Janpeıisov, О́mirzaq Aıtbaev, Máýlen Balaqaev, Ábdýáli Qaıdarov jáne Mekemtas Myrzahmetov aǵaılardy ákem esh umytpaq emes.
Taǵy bir qasıetin aıtpaı ketýge bolmas, ákem adam balasyna til tıgizbeıdi, qandaı jaǵdaı bolmasyn, ol adam jaıynda jaman aıtpaıdy, bul da bir myqtylyq, danalyq, ımannyń beriktigi dep bilemin. О́mirlik fılosofııasy, uǵymy, bizge bergen tárbıesiniń bári ıslam dininiń sheńberinde ekenin aıta ketý lázim. О́mir boıy meıirimdi, keshirimdi bolyp, shúkir etý, táýbe qylýmen ómir súrip keledi», dep aǵynan jaryldy Aınur Ýálıqyzy.
Sóz sońynda aıta ketelik, 1 shildede Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty Nurgeldi Ýálıdiń 75 jyldyq mereıtoıyna oraı, «Ulttyq rýhtyń tildegi tini» atty dóńgelek ústel ótkizdi. Jıynda fılolog ǵalymdar baıandama jasap, pikir almasty. Al qonaq retinde qatysqan Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Ádilbek Qaba Nurgeldi Maqajanulyn búginginiń bı-sheshenine, abyz aqsaqalyna teńedi. «Qazaqta aqsaqal qaldy ma» dep kúmándanyp júrgenderge bul bir jaqsy jaýap bolǵany sózsiz.
Aıtpaqshy dóńgelek ústelde Nurgeldi Ýálıdińjaqynda jaryq kórgen birneshe kitabynyń tusaýkeser rásimi ótti. Endi «Bıobıblıografııa», «Jazý mádenıeti: taǵylym, tájirıbe», «Qazaq grafıkasy men orforgafııasynyń teorııalyq negizderi», «Frazeologııa men tildik norma», «Qazaqtyń dástúrli sózsaptamy», «Qazaq sóz mádenıetiniń teorııalyq negizderi atty baǵa jetpes jaýharlar qalyń oqyrmanǵa jol tartady.
Madııar Qazybek
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy
Til bilimi ınstıtýtynyń
Qoǵammen baılanys jónindegi mamany
.
