Eldiń órkendeý ólshemi

Onyń stra­tegııalyq jáne sımvolıkalyq máni, ultty qalyptastyrýdaǵy salmaǵy, damý dınamıkasy – Qazaqstannyń búgini men bolashaǵynyń keskin-kelbeti. Elordany Alataý baýraıynan Saryarqa tósine kóshirý jóninde qabyldanǵan tarıhı sheshimnen keıin qala adam tanymastaı túrlendi. Aty da, zaty da ózgerip, eshkimge uqsamaıtyn ekpindi qadamymen, bólek bolmysymen turǵyń keletin, kórgiń keletin asqaq megapolıske aınaldy.

El tarıhyndaǵy erekshe beles

Tarıhsyz el de, bolashaq ta joq. Son­dyqtan barlyq qazaqstandyqqa ortaq mereke – Astana kúni qarsańynda bas qalanyń qalyptasý tarıhyn bir sholyp ótetinimiz zańdylyq.

Bas qalany kóshirý el tarıhyndaǵy erekshe beles bolǵany shyndyq. Álbette, astanany aýystyrý jurtshylyqty eleń etkizgen erekshe oqıǵa boldy. Ásirese endi ǵana el bolyp, etek-jeńin jınaı bastaǵan 90-jyldardyń basynda bul shyn máninde tosyn qubylys bol­ǵany anyq. Endi elestetip kórińiz: adam ómirinde qonys aýdarý aıryqsha oryn alady. Tipti balaly-shaǵaly otbasyny bylaı qoıǵanda, boıdaq adamnyń bir jerden ekinshi jerge kóshýi ońaı emes. «Kedeı bolsań, kóship kór» dep qazaq beker aıtpasa kerek. Al búkil bútin bir eldiń astanasyn ońtústikten soltústikke – 1 myń shaqyrymnan astam jerde jatqan shaǵyn oblys ortalyǵyna kóshirý úlken qajyrlyqty, batyldyqty, júrektilikti qajet etedi. Bul ıdeıany tyńnan túren salǵan tosyn da tarıhı sheshim deıtinimiz sondyqtan.

Arqanyń tósine qadasy qaǵylǵan bas shahardyń ón boıynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qoltańbasy, eren eńbegi jatqanyn eshkim de joqqa shyǵara almas. Astanany kóshirý ıdeıasy alǵash ret Tuńǵysh Prezıdenttiń aýzynan shyq­qan kezde kópshilik sol kezde muny oılanbaı, ústirt aıtyla salǵan sóz dep qabylda­dy. Sebebi bul usynys el basyna kún tý­ǵan qıyn-qystaý kezde, eldiń endi ǵana táı-táı basqan shaǵynda aıtyldy. Ol kezdegi jaǵdaıdyń qandaı bolǵanyn esti jurt jaqsy biledi. Burynǵy odaqtyq baılanystardyń kilt úzilýi sebepti ón­diris turalap, jumyssyzdyq beleń alǵan kez. Jańa astanany turǵyzýǵa qarjy tappaq túgili zeınetkerlerdiń, bıýdjettik qyzmetkerlerdiń aqshasyn taýyp bere almaı, eldiń qınalyp júrgen kezi. Dál osyndaı qıyn sátte Elbasynyń astanany aýystyramyz degen usynysty tótesinen qoıýy jurtqa qııal-ǵajaıyptaı kóringeni ras. Biraq sol kezde eshkim de bul ıdeıa júzege asyrylyp, el ekonomıkasyn alǵa súıreıtin lokomotıvke aınalatynyna senbegen edi. Biraq Elbasy tabandylyǵynan taıǵan joq. Elorda shejiresin paraqtasaq, Tuńǵysh Prezıdent 1994 jyldyń 6 shildesinde ótken Joǵary keńestiń plenarlyq májilisinde sóz sóılep, dáıekti tujyrymdarymen ıdeıasyn naqtylap, «ertedegi er babamyz Edi­geden bastap, aıbyndy Abylaıǵa deıingi handarymyzdyń bári Esil boıynda orda tikkenderin» aıǵaqtap, el astanasy Aqmola óńirine kóshetinine núkte qoıdy. Sóıtip Elbasynyń Jarlyǵymen Aqmola qalasy 1997 jyldyń 10 jeltoqsanynan bastap Qazaqtan Respýblıkasynyń asta­nasy bolyp jarııalandy. Al Aqmo­lanyń Qazaq eliniń astanasy retindegi halyqaralyq tusaýkeseri 1998 jyldyń 10 maýsymynda jarııalandy. Osy sátten bastap, baıyrǵy qalanyń baǵy janyp, juldyzy jarqyrady. Onyń qysqa merzim ishinde qalaı túlegenine sol kezde stýdent bolǵan biz de kýá boldyq. Kúni keshe ózimenózi buıyǵy kún keship jatqan qalanyń tirshiligi aıaq astynan jandanyp, mańaıdyń bári totydaı tarandy. Qurylys qat-qabat júrgizildi. Shahar táýlik boıy qalǵymaıtyn qa­la­ǵa aınaldy. Astananyń alǵashqy ha­lyq­aralyq tusaýkeserine eńbektegen sábıden, eńkeıgen kárige deıin daıyndaldy. Memlekettik mekemelerdi bylaı qoıǵanda, balabaqshadan tartyp, joǵary oqý oryndary – bárinde qyzý daıyndyq júrdi. Birde-bir mekeme odan tysqary qalǵan joq. Báriniń júreginde astanalyq degen rýh uıalaǵan keremet sát edi bul. О́zim oqyǵan Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetinen 800 stýdent «Qasıet­ti otaý» atty teatrlandyrylǵan qo­ıy­lym­ǵa qatystyq. Belgili horeograf Janat Baıdaralınniń jetekshiligimen bul qoıylymǵa eki aı boıy úzdiksiz da­ıyndaldyq. Onyń memlekettik mán-mańyzy erekshe ekenin sol kezde ár stý­dent júregimen sezinip, birde-bir da­ıyndyǵynan qalmaı baryp júrdi. Ha­­lyqaralyq tusaýkeserde qoıylǵan ár­bir qoıylym men shyrqalǵan árbir án bas qala – bar qazaqtyń astanasy ekenin aıshyqtap, sol kezde orystana bastaǵan Aqmolany bir serpiltken edi. El astanasyn aýystyrýdyń túp-tamyrynda da ata-baba mekenin qazaqylandyrý, oǵan kóz suǵyn qadap júrgen jat pıǵyldylardyń bóten oıyna bóget qoıý muraty jatqan edi.

Baǵdary aıqyn bas qala

Prezıdenttiń 1998 jyldyń 6 mamy­ryndaǵy Jarlyǵymen Aqmolanyń ataýy Astana boldy. Osy ataýmen Qazaq­stan elordasy jańa myńjyldyqqa endi. Al 2019 jyldyń naýryzynan bas­tap Qazaqstannyń jańa prezıdenti Qa­sym-Jomart Toqaevtyń buıryǵymen Nur-Sultan bolyp ózgertilgen qala turǵyn­dary búginde 1 mln 200 myńnan asty. Qala qarqyndy damyp keledi. Munda ult damýynyń jańa paraǵy ashylyp, jarqyn shejiresi jazylyp jatyr.

Jalpy, qazirgi Nur-Sultan qalasyn álemdegi eń ádemi shaharlardyń birine aınaldyrý máselesi elorda mártebe­sin alǵaly júrgizilip jatyr. Kóz ilespes jy­l­damdyqpen damyǵan shahardyń su­ra­nystary da ulǵaıyp, baǵyt-baǵdary kóbeıdi. Elordanyń ón-boıyna zamanaýı kelbet berý, qalanyń jańa ákim­sh­ilik ortalyǵyn qurý maqsatynda bas jospardyń tujyrymdamasyn ázirleýge tuńǵysh ret halyqaralyq ashyq konkýrs jarııalandy. Álemdik sáýlet óneriniń nebir sheberleri qatysyp, uzyn-yrǵasy 50-den asa joba kelip túsken saıysta ja­pon arhıtektory Kıse Kýrokavanyń jobasy úzdik dep tanyldy. Elbasynyń ózi: «Qalanyń taramdalǵan saqınaly kompozısııasy men onyń óristi nysanyn usynatyn Kýrokavanyń Bas jospary bizdiń kóshpeli ata-babamyzdan jetken ulttyq serpindi sezimdi eskeretindikten jáne qalanyń ortalyq bóliginiń landshaft ereksheligi nomadtardyń ejelgi kóshpeli turaqtarynyń pishinin eske salatyndyqtan kóp jaǵdaıda janyma jaqyn sezildi», dep eske aldy.

Al elordanyń bas josparyn jasaýǵa qatysqan belgili arhıtektor Serik Rús­tembekov: «Alǵashqy kezde biz eski or­talyqty jańǵyrtý jumystarymen aına­lystyq. О́ıtkeni Astana elimizdiń bas qalasy bolyp jarııalanǵannan keıin ortalyq memlekettik organdardy ornalastyrý basty máselelerdiń biri boldy. Osylaısha, elordanyń alǵashqy kelbeti qalyptasa bastady. Keıin shahardyń kórkem beınesin aıshyqtap, jańa ǵıma­rattar boı kóterdi. Astana kóz aldymyzda kóz ilespes jyldamdyqpen damı bastady. Meniń jobam boıynsha dúnıege kelgen «Mıllenıým» galareıasy, «Bıznes servıs ortalyǵy», Qarjy mınıstrligi aldyndaǵy alań, Astanalyq saıabaqtaǵy «Akvapark» kesheni, elorda­nyń alǵashqy aýdany – «Samal» turǵyn úı ke­she­ni – bas qalanyń damýyna qosqan úle­sim. Biraq sol kezde biz Esildiń sol jaǵa­laýy búgingideı kórkeıip, jaǵasyna el qona­dy dep áste oılaǵan emespiz. Esil-dertimiz oń jaǵalaýdy jandandyrý edi. Biraq qala­nyń josparly qurylymy men qury­ly­syn damytý jónindegi tujyrymdama boıynsha elordanyń aýmaqtyq damýy tek batys jáne shyǵys baǵyttarǵa ǵana emes, ońtústikke, Esil ózeniniń sol jaǵalaýyna qaraı júrgizilýi kerektigi jóninde sheshim shyqty. Al ózen arnasy qalanyń qos qap­talyn bólip turatyn negizgi ózegi retinde qarastyrylyp, ony jaǵalaı kórkem nysandar turǵyzý kózdeldi. Sol jaǵalaýdyń alǵashqy úsh ǵımaraty – «Aqorda» rezıdensııasy, «Qazmunaıgaz», «Báıterektiń» qazyǵyn Elbasynyń ózi qaǵyp, qaı jerde ornalasý kerek ekenin kórsetip berdi. Kezinde ashyq alańqaı bolǵan sol óńirler qazir adam tanymastaı ózgerip, qalaı kelisti qala bolǵanyna meniń ózim tańǵalamyn», deıdi.

Iá, Esildiń qos qaptalynda boı kó­tergen shahar búginde alyp megapolıske aınaldy. Qalanyń osynsha qarqyn­dy damıtynyn áıgili sáýletshi Kýroka­va­nyń ózi boljaı almapty. Ol 2030 jyl­ǵa qaraı elorda halqynyń sany 850 myńǵa jetedi degen. Biraq qala bul mejeden áldeqashan asyp ketti. Al odan keıingi bas josparǵa sáıkes elorda tur­ǵyn­da­ry 2030 jyly 1,2 mln adamdy qu­raı­dy de­lingen. Bul kórsetkishke de byltyr je­tip aldyq. On jyl ishinde bas qala hal­qy eki esege ósti. Aıtalyq, 2010 jy­­ly 650 myń turǵyn bolsa, bıyl ­
1 mln 200 myń adamǵa jetti. Sondyqtan endi bas shahardyń 2035 jylǵa deıingi bas josparyna túzetýler engizilmek. Bul týraly qala ákimi Altaı Kólginov áleýmettik jelidegi paraqshasynda ha­bar­lady. «Qalany damytý kezinde ha­lyq­tyń jyldam ósý qarqynyn eskerý qa­jet: bul – turǵyn úı jáne áleýmettik obektiler qurylysy, atap aıtqanda, qoljetimdi jeńildikti turǵyn úı, mektepter, balabaqshalar, medısınalyq meke­meler, sondaı-aq ınfraqurylym, jol jelisi qurylysy jáne t.b. Aldaǵy ýaqytta jańa úıler men nysandardy sýmen, kárizben jáne jylýmen qamtamasyz etý úshin JEO-3 jáne sý jobalaryn iske asyramyz. Sondaı-aq kárizdik tazartý qurylystary men elektr qosalqy stansalaryn jobalaımyz. Qalanyń nóserli kárizderi jumys isteı alýy úshin nóserdiń qurylys jelisi keńeıtildi, birneshe aýdanda qosymsha nóser kárizderi paıda bolady. Sonymen qatar qalada birqatar kópir, jol, jańa kóshe salynyp jatyr. Sondyqtan jurtshylyqtyń pikirin eskere otyryp, bas josparǵa túzetýler engizemiz. Bul túzetýler jyl boıy júrgiziledi degen josparymyz bar», dep jazdy ákim.

О́rkendeý ólshemderi

Jalpy, Nur-Sultan qalasynyń qa­lyp­tasýyna úlesin qosyp, alǵashqy qa­da­syn qaǵysqandar elordany eń ba­qytty qalalardyń birinen sanaıdy. Astana, ásirese qurylys jaǵynan aıy ońynan týǵan qala ekenin aıtady mamandar. My­saly, elordada týyp-ósip, onymen bite qaınasyp, osynda laýazymdy qyzmetter atqarǵan azamattar­dyń biri Nıkolaı Tı­honıýk: «Tyń ıgerý jyldarynda da elordada qarqyndy qurylys júrgizilgeni esimde. Onda da eń myqty sáýletshiler osy jobamen aınalysyp, osynda birinen keıin biri boı kótergen ǵımarattarǵa eń jaqsy, eń sapaly qurylys materıalda­ry paıdalanyldy. Keıin Astana bolǵan­da d­a elde joq erekshe ǵımarattar elimiz ­boıynsha aldymen qazirgi Nur-Sultan­da salyndy», deıdi.

Iá, elordanyń arqasynda mamandarymyz sáýlet óneriniń álemdik standarttaryna saı keletin nebir talǵampaz talaptary men sharttary boıynsha qury­lys salýdy úırengenin eshkim joqqa shy­ǵara almas. О́ıtkeni alǵash qurylysy júr­gizile bastaǵanda elordany otandyq emes, sheteldik kompanııalar turǵyza basady, al otan­dastarymyz olardyń tehnologııala­ryn meńgerý jaǵynan az eńbektengen joq.

Qazirgi tańda Nur-Sultan qalasy qaı jaǵynan da ózge óńirlerge ónege bo­­lyp, qarqyndy órkendep keledi. Onyń órkendeý ólshemderinde shek joq. Ja­qynda ǵana baspasóz máslıhatynda qala ákimi Altaı Kólginov pandemııaǵa nemese karantındik shekteýlerge qara­mastan bas qala ekonomıkasy ósip jat­qanyn, qurylys jumystarynda ótken jyly 10 paıyzǵa jýyq ósim bolsa, bıylǵy jar­tyjyldyqtyń kórsetkishi odan asyp ket­kenin aıtty. Byltyr 3 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilse, bıyl
3 mln 200 myń sharshy metr iske qosylǵan.

Prezıdenttiń tapsyrmasymen qol­jetimdi baspana qurylysy da úsh esege artqan. Bul baǵyttaǵy statıstıkany keltire ketken qala basshysy 2018 jyly 1 100 páter, 2019 jyly 2 900 páter berilse, byltyr onyń sany 7 myń­ǵa jetkenin aıt­ty. Al bıyl 10 myń áleý­mettik páter salynbaq.

«Bul baspanany áleýmettik toptarǵa, muqtaj azamattarǵa tapsyramyz. Ásire­se kezekte turǵan azamattar men Otbasy banktiń salymshylary baspanaǵa ıe bolady. Turǵyn úı sertıfıkattarynyń somasyn 1 mln teńgeden 1 mln 500 myń teńgege kóbeıttik. Ekinshi deńgeıli banktermen kelisimge keldik. Qazaqstan ıpoteka­lyq kompanııasymen birge áleýmettik sala men bıýdjet qyzmetkerlerine 1 myń pá­ter bólip jatyrmyz», deıdi ákim.

Sondaı-aq ótken jyly 1 trln 100 mlrd ınvestısııa tartylǵan bolsa, qazirgi ýaqytta bul jaǵynan 30 paıyzǵa jýyq ósim baıqalǵan. «О́ndiris kólemi de artýda. Eń mańyzdysy orta jáne shaǵyn bıznes ókilderi azaıǵan joq. Sebebi pandemııaǵa baılanysty qıyndyqtar boldy. Karantındik shekteýler de ózi­niń keri yqpalyn tıgizdi. Biraq soǵan qaramaı orta jáne shaǵyn bıznestiń 152 sýbektisi tirkeldi. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 7 paıyzǵa kóp», dedi A.Kólginov.

Áleýmettik nysandar sany da artyp keledi. 2019 jyly 6 mekteptiń, 2020 jy­ly 11 mekteptiń qurylysy aıaqtalsa, bıyl 40 myń oryndyq 15 mektep salynady. Onyń barlyǵy osy jyly tapsyrylady. Sol arqyly úsh aýysymda oqytatyn mektepter máselesi sheshilip jatyr. О́t­ken jyldyń qorytyndylary boıynsha osyndaı mektepter sany eki esege azaıyp, 8 mektepten 4 mektep qalǵan.

Elordada gazdandyrý jumystary da qarqyndy júrip jatyr. Bıyl 143 myń turǵyn gazǵa qosylǵan. О́tken jyly 350 shaqyrym gaz qubyry júrgizilgen. «Kóktal-1» men «Kóktal-2» kentterinde ju­mys aıaqtaldy. «Agroqalashyq» jáne basqa shaǵyn aýdandarda 43 myń otbasyǵa gaz qubyry tartyldy. Bıyl 317 shaqyrym qubyrdy tartýymyz qa­jet. Sonyń 200 shaqyrymynyń jumy­sy aıaqtaldy. Osy jyly «Agroqala­shyq», «Promyshlennyı», Ońtústik-shy­ǵys, «Kúıgenjar», «Mıchýrın», «In­ter­nasıonalnyı» turǵyn alapta­rynda jumys aıaqtalady. Iаǵnı jeke sek­tordyń 143 myń turǵyny gazǵa qol jet­kizedi. Buǵan qosa 1-JEO men 2-JEO-nyń sý jylytý qazandyqtaryn gaz­ǵa kóshirýimiz kerek. О́tken jyly 4 sý jylytý qazandyǵyn gazǵa kóshirdik. О́zge 9 qazandyq boıynsha jumys bıyl aıaqtalady. Sonda barlyq qazandyqtar gazǵa kóshirilip, aýaǵa taralatyn zııandy qaldyqtar aıtarlyqtaı azaıady», deıdi qala basshysy.

Mine, elordanyń damýyn sıfrlarmen órnektesek, kórsetkishteri osyndaı. Azat eldiń aıbynyna aınalǵan astana­nyń alar asýy áli alda. Táýelsizdiktiń boı­­tumaryna aınalǵan bas shahar talaı el súısine qaraıtyn álemdegi eń ajarly ári qaýipsiz shahar bolatynyna senim mol.