Sol sebepti de talaı taǵdyrdy toǵystyryp, san armannyń oryndalýyna sebep bolǵan elordanyń qaýipsizdigine áýel bastan zor mán berilip keledi. Sońǵy 10 jylda halyq sany eki ese ósip, turǵyny búginde 1 mıllıon 200 myńǵa jetken qalanyń eń birinshi qarapaıym halyq úshin qolaıly bolýy da kún tártibinen túsken emes.
Elorda – qaýipsiz qala
Qaýipsiz qala: ol qandaı qala? Bas qalanyń qolaılylyǵy nemen baǵalanady? Máselen, álemdegi eń qaýipsiz ári ómir súrýge qolaıly qalanyń úzdik úshtigine engen Sıngapýrdiń basty baǵy – baılyǵy bolsa, Jańa Zelandııa astanasy Vellıngtonnyń basymdyǵy – qylmystyń tómendiginde, al Tokıonyń tartymdylyǵy 13 mıllıonnan asyp jyǵylatyn ár turǵynynyń jaıly ómir súrýine qajetti jaǵdaı jasaı alýynda bolyp tur.
Álemdegi eń qaýipsiz qalalardyń reıtıngin jasaıtyn brıtandyq The Economist Intelligence Unit kompanııasynyń sarapshylary sońǵy jyldary «qaýipsiz qala» túsiniginiń ózgergenin jıi aıtyp júr. Máselen, buryndary qylmystyń az tirkelýi, satylmaıtyn sot pen para almaıtyn polısııa kórsetkishteri aldyńǵy qatarda tursa, qazir úzdikke umtylǵan qalanyń tabıǵı nemese antropogendik apattarmen kúresý qabileti, apattyń aldyn alý qyzmetteriniń jumys sapasy, qoǵamdyq kólikke qoljetimdilik, qarapaıym halyqty apattardan saqtandyrýy, kıber qaýipsizdikti aýyzdyqtaýy zor mańyzǵa ıe bolǵan. Osy turǵydan kelgende, qysqa ǵana ýaqytta tórtkúl dúnıeni kelisti kelbetimen tamsandyrǵan Nur-Sultannyń qaýipsizdik kórsetkishi qandaı? Elordanyń turǵylyqty halyq pen týrıster úshin tartymdylyǵy nede?
Elimizdiń eń mańyzdy qoǵamdyq, saıası-ekonomıkalyq is-sharalaryna kýá bolyp júrgen bas qalanyń qaýipsizdigine basa nazar aýdarý – árıne, quptarlyq is. «Qaýipsiz qala» jobasy aıasynda qolǵa alynǵan jumystar da nátıjesiz emes. Bul baǵytta, ásirese, elordalyq polısııa qyzmetkerlerine júktelgen jaýapkershilik asa zor. Sebebi qaýipsizdik týraly sóz qozǵalǵanda, eń aldymen, qalanyń tynyshtyǵy men qoǵamdyq tártibin qadaǵalap júrgen tártip saqshylaryna arqa súıeıtinimiz anyq.
«Qaýipsiz qala» jobasy biriktirilgen beınetirkeý júıesi bolyp sanalady. Derekterdi óńdeý júıesi ártúrli jaǵdaıda tıimdi jumystardy uıymdastyrýǵa múmkindik beredi. Qaýipsizdikti qamtamasyz etýden basqa, joba qalanyń tynys-tirshiligine taldaý júrgizýdi avtomattandyrýǵa, sonyń negizinde sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi. Jobany iske asyrý qala turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn jáne olardyń jumysyna qanaǵattaný deńgeıin arttyrady. Joba quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýǵa, qalalyq qaýipsizdik deńgeıin arttyrýǵa, sondaı-aq quqyqtyq tártipti táýlik boıy baqylaýǵa baǵyttalǵan.
Búgingi tańda qanatqaqty joba boıynsha elordada 1 100-den astam beınebaqylaý kamerasy jumys isteıdi. Olardy ornatýǵa arnalǵan mekenjaılar men nysandar tizimi aýdan ákimdikteri men Nur-Sultan qalasynyń polısııa departamentiniń ótinimderi negizinde júzege asyrylady.
Tikeleı jedel basqarý ortalyǵyna qosylǵan beınebaqylaý kameralary quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýda taptyrmas qurylǵy ekenin tájirıbeniń ózi kórsetip otyr. Táýlik boıy qyzmet atqaratyn operatorlardyń úzdiksiz kezekshiligi oqıǵa bolǵan bette osy aýdandaǵy polısııa qyzmetkerlerine dereý habar berip, quqyq buzýshylyqtyń der kezinde ashylýyna sep bolyp keledi. Máselen, osy joba iske qosylǵan sátten bastap, 2021 jyldyń birinshi toqsanynda qylmystyń ashylý deńgeıi jaqsarǵan bolsa, qoǵamdyq oryndarda jasalǵan qylmystardyń sany 53 paıyzǵa (8 502-den 4 000-ǵa deıin), kóshelerde jasalǵan qylmystardyń sany 48,2 paıyzǵa (3 381-den 1 752-ge deıin) azaıǵan. Sondaı-aq saqshylar qoǵamdyq oryndardaǵy jaǵdaı týraly aqparatty jınaý jáne tirkeý arqyly qalanyń quqyq qorǵaý organdarynyń kezekshi bólimderin aqparattyq qamtamasyz etýdiń jaqsarǵanyn da aıtady.
«Qaýipsiz qala» jobasy – árbir nysan úshin jeke mindetterdi sheshe otyryp, obektilerdi, qalanyń barlyq aýdanyn jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty basqarýǵa múmkindik beretin yńǵaıly júıe. Joba tolyq iske asyrylǵan jaǵdaıda qalany azamattardyń qaýipsizdigi úshin biryńǵaı sıfrlyq keńistikke biriktirýge bolady. Sol sebepti de aldaǵy ýaqytta «Qaýipsiz qala» jobasy aıasynda Nur-Sultandaǵy beınebaqylaý kameralarynyń sanyn 7500-ge deıin jetkizý kózdelip otyr.
Astananyń qyraǵy kózi
Jedel basqarý ortalyǵy – elordanyń qaýipsizdigi týraly sóz qozǵalǵanda eń birinshi eske túsetin bazalyq organ. Tártip buzýshylardyń sanyn tómendetip, sáıkesinshe qylmysty ashý kórsetkishin joǵarylatýǵa múmkindik beretin ortalyqty qalanyń qoǵamdyq qaýipsizdigin qadaǵalaıtyn qyraǵy júıesi hám kózi deýge de bolady. Sebebi, munda quqyq buzýshylyqtar boıynsha jedel jumys bir sátke de tolastamaıdy.
Qazirgi tańda Nur-Sultan qalasy PD-niń Jedel basqarý ortalyǵynda elorda aýmaǵyn tutastaı baqylaýǵa alǵan 24 myńnan astam beınebaqylaý kamerasy iske qosylǵan. Ortalyqtyń aǵa ınspektory Dınara Mákishovanyń málimdeýinshe, bul qurylǵylardyń 13 myńy «Sergek» aqparattyq-beınebaqylaý kamerasy bolsa, 6 myńy kóshelerdegi jol qaýipsizdigine jaýap beretin, atap aıtqanda, jyldamdyqty asyrý, baǵdarshamnyń qyzyl túsine ótý, jol belgileri talabyn buzý, qoǵamdyq kólikke bólingen jolaqqa shyǵyp ketý syndy ereje buzýshylyqtardy tirkeıdi. Budan bólek, qoǵamdyq oryndar men kóshelerdegi qaýipsizdikti qadaǵalaý maqsatynda taǵy 4 myń kamera qosylǵan. Ortalyqtaǵy beınebaqylaý operatorlary apta boıy táýligine 24 saǵat jumys isteıdi. Kúnine 24 operator qala boıynsha beınebaqylaý júıesin jiti baqylaıtyn bolsa, munda táýligine 1,5 myńnan 2 myńǵa deıin qońyraý kelip túsedi eken.
«Qaladaǵy qaýipsizdikti saqtaýda jedel basqarý ortalyǵynyń alar orny erekshe. Sebebi zamanýı beınebaqylaý kameralaryn iske qosýdyń nátıjesinde elordanyń qoǵamdyq oryndary men kóshelerinde tirkeletin quqyq buzýshylyqtar men qylmystar sany ýaqyt ótken saıyn edáýir azaıyp keledi. Máselen, osy jyldyń birinshi jartysynda osy qurylǵylardyń kómegimen 1018 qylmys der kezinde ashylsa, 12 myńnan astam ákimshilik quqyq buzýshylyq deregi anyqtaldy. Bul zań buzýshylyqtardyń deni qoǵamdyq oryndarda jıi tirkeletin usaq buzaqylyq, masań kúıde jurttyń mazasyn alý sııaqty derekter», deıdi ortalyq mamany.
Elordada qylmys sanynyń kún sanap kemip kele jatqanyn astanalyq Polısııa departamenti Jergilikti basqarý qyzmeti basqarmasynyń erekshe tapsyrmalar jónindegi aǵa ınspektory Almashan Sadyhanov ta rastap otyr. Ol, ásirese, qoǵamdyq oryndarda jasalatyn quqyq buzýshylyq deńgeıiniń birshama tómendegenin naqty sandarmen aıtyp ótti. Basqarma ókiliniń málimdeýinshe, elorda aýmaǵynda sońǵy alty aıda qoǵamdyq oryndarda jasalatyn tártip buzýshylyqtar ótken jyldyń esepti merzimimen salystyrǵanda 881-den 802-ge deıin azaıǵan. Onyń ishinde halyq kóp jınalatyn qoǵamdyq jerlerde tirkeletin qaraqshylyq – 25, buzaqylyq – 13,5, urlyq – 4,3, bopsalaý 10 paıyzǵa kemigen.
Sondaı-aq elordada «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdaty boıynsha iske qosylǵan 8 stasıonarlyq modýldik polısııa beketiniń sany aldaǵy bes jylda taǵy 16-ǵa kóbeıedi dep josparlanýda. Bas qalada halyq kóp jınalatyn qoǵamdyq oryndar men krımınogendik ýchaskelerdegi, quqyq buzýshylyq jıi tirkeletin aýmaqtardaǵy qoǵamdyq tártiptiń jaı-kúıin tikeleı qadaǵalap, azamattardyń ótinishteri boıynsha sharalardy jedel qabyldaýdy uıymdastyratyn zamanaýı modýldik beketter de – qaýipsiz qalanyń bir kórsetkishi.
«Elorda mártebesin alǵaly beri qaladaǵy qaýipsizdik máselesine, ásirese, qoǵamdyq oryndardaǵy tazalyq pen tártipke basa mán beriledi. Astanada alǵash ret 2019 jyly qurylǵan týrıstik polısııa jasaǵynyń da mańyzy zor. Sebebi týrıstik polısııanyń basty mindeti – Nur-Sultanǵa kelgen shetel azamattarynyń qaýipsizdigi men jaılylyǵyn qamtamasyz etý, sol arqyly elimizge sheteldik ınvestorlardy tartý, elordamyzdyń álem aldyndaǵy qaýipsizdikke qatysty oń ımıdjin qalyptastyrý bolyp tabylady. Máselen, qazirgi tańda qalamyzda
4 týrıstik beket táýlik boıy jumys isteıdi. Olar elordamyzdyń «Qazaq eli» alańy, «Han Shatyr» oıyn-saýyq ortalyǵy, «Mahabbat» alańy men astanamyzdyń sımvolyna aınalǵan «Báıterek» monýmenti mańynda ornatylǵan», deıdi A.Sadyhanov.
Tártip tabaldyryqtan bastalady
Memleketimizdiń elordasy retinde Nur-Sultan qalasyna qyzyǵýshylyqpen keletin otandastarymyz ben alys-jaqyn shetelderden aǵylǵan týrısterdiń basyn toǵystyratyn qos qaqpa bar. Olar – Nursultan Nazarbaev halyqaralyq áýejaıy men «Nurly jol» vokzal kesheni. Árıne, elordany Almatydan Aqmolaǵa aýystyrý sekildi tarıhı sheshimge kýá bolǵan Astana-1 eski vokzalynyń da alar orny erekshe. Temir jol vokzaldary elimizdegi iri temir jol toraby retinde Nur-Sultannyń eń mańyzdy kúretamyry bolyp sanalsa, áýejaı – Ońtústik-Shyǵys Azııa, QHR qalalary men Eýropa arasynda tranzıttik kópirge aınalǵany anyq.
Búginde halyqaralyq áýejaıdaǵy qoǵamdyq tártip pen qaýipsizdikti qamtamasyz etip otyrǵan jelilik polısııa bóliminde 66 polısııa qyzmetkeri bar. Kúndelikti táýliktik kezekshilikke 12 qyzmetker túsedi. Bólim bastyǵy Maqsat Ábiken mańyzdy nysandaǵy jeke quramnyń basty mindeti – qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý boıynsha mindetterdi júzege asyrý ekenin aıtyp ótti. Sonymen qatar ákimshilik jáne qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń jolyn kesý, aldyn alý, olardy anyqtaý boıynsha jumystardyń udaıy júrgizilip otyratynyn málimdegen ol jyl basynan beri tirkelgen zańsyzdyqtarǵa da toqtalyp ótti.
Bıyl halyqaralyq áýejaıda 250 adam túrli ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin jaýapqa tartylǵan. Tarqatyp aıtar bolsaq, onyń 31-i usaq buzaqylyǵy, 36-sy qoǵamdyq oryndy lastaǵany, 70-ke jýyǵy ishimdik iship, qoǵamdyq oryndarǵa masań kúıde kelgeni, al 42-si qoǵamdyq orynda temeki shekkeni úshin jaýapkershilikke tartylǵan.
«Áýe qaýipsizdigi qyzmeti qyzmetkerlerimen birlese otyryp, jospardan tys únemi áýe kemesi men júkterdi tekserý jumystary da udaıy uıymdastyrylyp otyrady. Jolaýshylardyń júkteriniń tirkelý pýnktinen áýe kemesine tıelgenge deıin qaýipsizdigin qamtamasyz etýge de basa nazar aýdarylady. Sondaı-aq aıyna bir ret bótenniń múlkin urlaý boıynsha jáne basqa da zańmen tyıym salynǵan quqyq buzýshylyqtardy boldyrmaý negizinde, zań normalaryn jáne oǵan kózdelgen jazany túsindirý is-sharalary júrgiziledi», deıdi M.Ábiken.
Qazirgi ýaqytta Nur-Sultan qalasy áýejaıyndaǵy jelilik polısııa bólimi kóshi-qon qyzmeti bólimshesiniń qyzmetkerleri táýlik boıy Qazaqstanǵa ushyp kelgen shetel azamattaryna birneshe sanat boıynsha vıza berýdi júzege asyryp keledi.
Nur-Sultan stansasy jelilik polısııa basqarmasynyń basshysy Ermahan Jaqypbekov elordadaǵy eski temir jol vokzaly boıynsha táýligine orta eseppen 17 jolaýshylar poıyzy men 10 elektr poıyzy kelip-ketetinin aıtady. Al bul kúndelikti jolaýshylar aǵyny orta eseppen 7-8 myń jolaýshyny quraıdy degen sóz. Al «Nurly jol» temir jol vokzaly kesheni arqyly kún saıyn 20 jolaýshylar poıyzy men 4 elektr poıyzy ótedi. Mundaǵy jolaýshylar sany 9 myńnan asady.
«Astana kúnine oraı jolaýshylar aǵyny arta túspese, kemimeıdi. Sondyqtan da biz mereke kúnderi ǵana emes, qaı kezde de halyqtyń alańsyz jol júrip, eshqandaı qaýip týdyrmaı jolaýshylar poıyzdarymen elimizdiń kez kelgen qalasyna jetýine kepil bolyp, kez kelgen oqys jaǵdaıda kómekke kelýge saqadaı-saı bolýymyz qajet», deıdi ol.
Qazirgi tańda Astana-1 vokzalyndaǵy qoǵamdyq tártipti saqtap, jolaýshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge táýligine patrýldik-kúzet qyzmetiniń 10-ǵa jýyq qyzmetkeri jumyldyrylsa, «Nurly jol» vokzal kesheninde qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa táýlik boıǵy jumys rejiminde polısııanyń patrýldik kúzet qyzmetiniń 10-nan asa qyzmetkeri tartylǵan.
iKomek – bılik pen buqaranyń ashyq dıalogy
iKomek – el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýyna arqaý bolǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynan týyndaǵan naqty qadamdardyń biri. Qala bıliginiń buqaraǵa barynsha jaqyn bolýyn maqsat tutqan servıs búginde elordalyqtardyń kez kelgen máselesin der kezinde sheship berýge múmkindik týdyratyn alańǵa aınalyp úlgergen. Bıyl biryńǵaı baılanys ortalyǵyna 870 myńnan astam elorda turǵyny habarlasyp, túrli salada qyzmet alǵan.
iKomek qalalyq ortalyǵynyń basshysy Jannat Dúbirovanyń aıtýynsha, servıs tolyqtaı sıfrlandyrylǵan jáne myńnan astam qalalyq qyzmet jumysyn birizge túsirgen. Bul servıstiń qyzmetin jyl saıyn elordanyń 600 myńnan astam turǵyny paıdalanady. Ortalyq jumys istegeli beri alty mıllıonǵa jýyq ótinish qabyldaǵan.
«Bul bizdiń qala turǵyndarynyń ótinishi mindetti túrde jeter jerine jetetinin, sondaı-aq ákimdik basqarmalary, aýdandyq ákimdikter men kommýnaldyq qyzmetter úshin de yńǵaıly servıs usynyp otyrǵanymyzdy bildiredi. Sebebi endi olar óz jumysyn turǵyndarmen ózara baılanys negizinde josparlaı alady. Sol sııaqty turǵyndar elorda damýyna belsene atsalysýda. Bul qalanyń tirshiligine beıjaı qaramaıtyndaryn kórsetedi», deıdi J.Dúbirova.
iKomek qalalyq ortalyǵynda barlyq operator ámbebap maman retinde oqytylǵan. О́tinishterdiń eleýli úlesin operator sóılesý barysynda udaıy jańaryp otyratyn aýqymdy bilim bazasynyń arqasynda sheshedi. Bazada memlekettik basqarmalar men qalanyń kommýnaldyq qyzmetteriniń jumysy týraly aqparat, ıaǵnı anyqtamalyq derekter, kommýnaldyq qyzmetterdiń josparlanǵan jáne profılaktıkalyq jumystary týraly málimetter saqtalady. Bul málimetter sonymen qatar ótinish berýdiń sıfrly tásilderin paıdalanatyndar úshin de qoljetimdi. Bári – onlaın rejimde qoljetimdi.
Sonymen qatar iKomek-tiń ámbebap operatorlary ótinishterdi tirkep, onyń atqarylýyn baqylaý úshin áleýmettik jelilerge monıtorıng júrgizedi. Osydan keıin turǵynǵa jumys nátıjesi týraly habarlanady. Qazirgi ýaqytta ortalyqqa qalanyń búkil aýmaǵynda, onyń ishinde balabaqshalarda, mektepterde, emhanalar men t.b. oryndarda ornalasqan 16 myńnan astam beınebaqylaý kamerasy ıntegrasııalanǵan. Qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda iKomek ortalyǵynda Nur-Sultan qalasy polısııa departamentiniń qyzmetkerleri de otyr. Beınebaqylaý kameralary arqyly operator quqyq buzýshylyqtardy anyqtap, polısııa qyzmetkerlerine qylmystardy ashýǵa kómektesedi.
Sol sııaqty ortalyq arqyly qardyń kúrelmeýi, jaýyn-shashyn kezderinde sý basý, ashyq qalǵan qudyqtar, zańsyz qoqys tastaý jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyndaǵy basqa da keleńsiz oqıǵalardy der kezinde anyqtap, naqty shara qoldanýda paıdasy zor.
Iаǵnı iKomek ótinishtiń qashan kelip túsetinin kútpeıdi, beınebaqylaý kameralaryn paıdalanyp, aldyn ala áreket etedi. Máselen, ótken jyly iKomek beınebaqylaý operatorlary 17 myńnan astam ınsıdentti anyqtaǵan. Bir sózben aıtqanda, qalany turǵyndar úshin qolaıly etýdiń zamanaýı tásili bolyp sanalatyn servıs elordalyqtar tarapynan keń qoldaý taýyp otyr. Bul – aıtylǵan sózdiń iske asýyna, kúndelikti ómirde kezdesetin túrli másele men jaǵdaıǵa taldaý jasap, onyń sheshý joldaryn kórsetip beretin ortalyq.
