Jol ortada jabylǵan jobalar

Indýstrııalyq-ınnovasııalyq jo­ba­lardyń bári júzege asqanda ekono­mıkamyzdyń qýaty biraz artqan bolar edi. Biraq onyń kóbi jol ortaǵa jetpeı toqtap qalǵan. Bul týraly aqparat qu­raldary talaı jazdy da jáne «demi orta jolda úzilgen» jobalardy bir demmen aıtyp shyǵý da múmkin emes. Eske tús­kenderin tizbektesek, halyqaralyq standartqa saı bolady degen «Aqtaý-Sıtı» jobasy, Batys Qazaqstan oblysy Tasqala aýdanynda salynbaq bolǵan Tas­qala sement zaýyty, Qaraǵandy ob­lysynyń Temirtaý qalasynda ashylǵan kremnıı zaýyty, t.b. Sońy KazSat-2R jer serigin jasaýdan bas tartý týraly sheshimmen túıindelip tur. Bul jobany jeke dara atap otyrǵan sebebimiz, onyń «muńy» da, ózimen birge alyp ket­keli turǵan «syry» da kóp boldy. Sıfrlyq damý, ınnovasııa jáne aero­ǵarysh ónerkásibi mınıstrligi bul she­shim bıýdjet qarajatyn únemdeýge múmkindik bergendikten qabyldandy dep túsindirdi. Radıotolqyndardy aýksıon formatynda anyqtaý jónindegi zańnama ózgertilgeni jobanyń jumysyn merziminen buryn toqtatýǵa sebepker bolǵan. KazSat-2R – quny mıllıardtarmen baǵalanǵan qymbat joba. Bólingen qarjynyń óteýi kimnen talap etiletini, kimniń jaýapty bolatyny taǵy da belgisiz bolyp qaldy.

2011 jyldan beri jumyssyzdyq deń­geıi 5 paıyzdan tómendemeı otyrǵanyn resmı statıstıka da moıyndaıdy. In­dýs­trııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń bizge bergen derekterinde 2018 jyldan beri ındýstrııalandyrý kartasy sheńberinde qarjylandyrylǵan jobalardyń sany 961-den 1 527-ge ósken,  250 myńnan astam jumys orny ashyl­ǵany aıtylǵan. Naryq zańy boıynsha 30 paıyzdyq ósim jumyssyzdyq deńgeıiniń tómendeýine áser etýi tıis edi. Al bizde bul kórsetkish boıynsha seń buzylar emes.

Sonymen, osy máseleni alǵa tartyp, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine habarlastyq. Mınıstr­liktiń Indýstrııalyq damý komı­teti tóraǵasynyń orynbasary Ol­jas Álibekov 2010-2020 jyldar ara­synda Indýstrııalandyrý kartasy men óńirlik kásipkerlikti qoldaý kartasy boıynsha jalpy quny 9,1 trln teńgeni quraıtyn 1 527 joba engizilip, 212 myńnan astam turaqty jumys or­ny qurylǵanyn, bul faktor 200 myń­nan astam qazaqstandyqty turaqty ju­myspen qamtýǵa múmkindik bergenin aıt­ty. Mınıstrlik ókili naqtylap ótkendeı, iske qosylǵan jobalardyń 90 paıyzy jeke qarajat esebinen qar­jylandyrylǵan. Memleket tarapynan ekinshi deńgeıli bankter men damý ınstıtýttary arqyly qoldaý kórsetilgen. «Jobalardyń monıtorıngi turaqty túrde júrgiziledi. О́nerkásiptik jobalardy júzege asyrý birqatar aımaqtardyń ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa jáne qurylymdyq ózgeristerge ákelgenin atap ótken jón. Sonyń ishinde, Aqmola ob­lysynda óńdeý ónerkásibiniń úlesi 2010 jyly 13,4%-dan 2020 jyly 24,3%-ǵa deıin ósip, agrarlyq sektordy basyp ozdy (16,5%). Qostanaı oblysyn­da óńdeý ónerkásibiniń úlesi 9,5%-dan 19,5%-ǵa deıin ósken, al agrarlyq sek­tor 12,5% qurady», dep atap ótti O.Álibekov.

2020 jyly jalpy somasy 916,8 mlrd teńgeni quraıtyn 201 joba iske qosy­lyp, shamamen 18,6 myń turaqty jumys orny qurylypty.

«Indýstrııalandyrý kartasynyń jobalary ishki naryqty ózderi óndirgen qurylys materıaldarymen qamtamasyz ete bastady. On jyl ishinde qurylys kezin­de sement qajettiligin tolyq qam­tamasyz ete alatyn 10 zamanaýı sement zaýyty paıdalanýǵa berildi. 10-nan as­tam jańa úı qurylys zaýyty men dál sondaı asfalt-beton zaýyty iske qo­syl­dy» deıdi O.Álibekov. 

Degenmen de memleket esebinen qar­jylandyrylyp, qaıta jabylyp qal­ǵan jobalardy izdeý birer jyldan beri «trend» bolyp tur. «Eger mem­lekettik baǵdarlama boıynsha qar­jylandyrylǵan zaýyttar jabylyp qalsa, kimnen jaýap alynady? Ju­mys­tardy úılestire almaǵany úshin shy­ǵyn­dardy óteý máselesi memlekettik deńgeıde qarastyrylǵan ba?» degen másele qoǵamdy tolǵandyra bastaǵany ras. Osy tusta mınıstrlik ókili jurttyń alań­daýyna sebep joǵyn tómendegi dáıek­temelermen túsindirip ótti: qarjy­lan­dyrylǵan árbir joba – jaýapty mem­­lekettik organnyń baqylaýynda, eger jumys júrmeı qalsa, jaýapty sol mekeme beredi. Tusaýy kópshilik al­dynda kesilgen joba júrmeı jatsa nemese júkteme az bolsa, oǵan jaýapty memlekettik organ jobaǵa ótinish berýshimen birge ty­ǵyryqtan shyǵýdyń jos­paryn qurady. Eger jobany qalpyna kel­tirý múmkin bolmasa nemese jobany odan ári júzege asyrýdyń ekonomıkalyq negizdemesi bolmasa, onda jobany toq­tatý týraly sheshim qabyldanady. «Indýstrııalyq saıasat týraly» zań jobasyna sáıkes «qarsy mindettemeler» uǵymy engizildi. Memleket tarapynan qoldaý sharalaryn alǵannan keıin joba basshysy óndiris kólemi men salyqty ulǵaıtý, turaqty jumys ornyn saqtaý boıynsha mindetteme alady, sonymen qatar óz mindetin sapasyz nemese ýaqtyly oryndamaǵany úshin jaýapty. Kásiporyndar memlekettik uıym­dardyń qoldaýy arqyly alǵan qa­ra­jattyń qaıtarylýyna, ótemaqy men aıyppuldardyń tólenýine jaýapty bolady. Sheteldik ınvestorda qandaı da bir máseleler týyndasa, halyqaralyq standarttar qaǵıdaty boıynsha jumys isteıtin uıymdardyń kómegine júginýge bolady», dedi mınıstrlik ókili.

Indýstrııalandyrý jyldarynda Polpharma (Polsha), Alstom (Fransııa), Transmashholdıng (Reseı), Danone (Fransııa), Hıýndaı (Ońtústik Koreıa), Shevron (Isoplus and Bohmer Armaturen (Germanııa), POSKO (Koreıa), Airbus (Fransııa) jáne basqa da jobalar sheteldik ınvestorlardyń qatysýymen júzege asyrylǵany belgili. Táýelsiz sarapshylar sheteldik nıvestorlardyń qar­jylandyrýymen júzege asqan jo­balarǵa asa saqtyqpen qaraý qajettigin aıtady. Sebebi sheteldik ınvestor óz qarjysy jel­ge ushqanyna tózbeıdi. Quny 1-3 mlrd dol­larǵa baǵalanǵan joba­lardaǵy sheteldik ınvestorlardyń úlesi kem degende 10 pa­ıyz bolady, al bul az qarjy emes.

Mınıstrliktiń bizge bergen jaýa­bynda sheteldik ınvestorlar qar­jy­landyrǵan jobanyń qansha paıyzy ju­mysyn toq­tatqany jáne oǵan degen memlekettiń jaýap­kershiligi týraly málimetter bul jo­ly da jumbaq bolyp qaldy.

Álemdik tájirıbede ındýstrııa­landyrý kartasyna uqsaıtyn baǵdar­lamalar barshylyq. Sarapshy Zamır Qarajanovtyń aıtýynsha, sonyń ishinde bizge jaqyny – Qytaı tájirıbesi. Bi­raq kórshi elde el qazynasynan qar­jylandyrylǵan jobalarǵa jyl saıyn sholý jasalyp, jumys istep jatqanyna qosymsha qarjy bólinetin kórinedi. Álemdegi alpaýyt kompanııalardyń ózi osyndaı tásilmen iriktelip shyqqanyn eske túsirgen sarapshy «ındýstrııalandyrý  kartasy boıynsha iri kompanııalardy elge tanyta almaǵanymyz Úkimetti shyn­dap oılandyrý kerek» degen oıyn jetkizdi. Ulttyq ınvestorlardyń bıznes-josparyn yntalandyrýǵa basym­dyq berilmeıtinin jetkizgen sarapshy «jańadan ashylǵan kásiporyndardyń ekono­mıkaǵa mýltıplıkatıvti túrde áser ete almaý sebebi osy» deıdi.

Álemdik tájirıbede eldegi ınves­tısııanyń 80 paıyzy – ulttyq ınvestorlar, al 20 paıyzy sheteldik ınvestorlar bolýy tıis. Sarapshynyń pikirinshe, bizdegi jaǵdaı kerisinshe bolyp tur. Onyń sózine qaraǵanda, ındýstrııalandyrý kartasyna enip, baǵy ashylǵan damý ınstıtýttary jeńildetilgen nesıege qol jetkizýi kerek. Úkimettiń kepil­digimen qarjylandyrylǵan jobalar ir­kilissiz jumys istep ketýi úshin bul máse­lege keshendi kózqaras kerek. Sebebi jańa jobalardy qarjylandyrǵan kezde qajetti tehnologııamen qamtamasyz etýge ǵana qarjy bólinedi. Biraq sý ja­ńa tehnologııamen jabdyqtalǵan kásiporyn­dar aınalymǵa salatyn, qa­jetti mamandardy oqytatyn qarajaty bol­maǵandyqtan orta joldan toqtap, ja­bylyp qalady. «Kez kelgen kásiporyn men zaýytqa joǵa­ry bilikti maman kerek, olardyń bilik­tiligin kóterýge qosymsha qarjy kózi qajet. Sondyqtan ındýstrııalandyrý karta­syndaǵy respýblıkalyq jáne aımaqtyq deńgeıdegi barlyq jobaǵa keshendi zertteý júrgizip, olardy jetildirýge septigi tıetin usynystar ázirlemesek, eski súrleýden shyǵa almaımyz», dedi Z.Qarajanov.

Álemdik ekonomıka jáne saıasat ıns­tıtýtynyń sarapshysy, ekono­mıst Maǵ­bat Spanov ekonomıkany ár­ta­rap­tandyrý týraly sońǵy jyl­­dary kóp aıtylǵanyn jetkizdi. «Elimizde 2003-2015 jyldarǵa arnalǵan ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý strate­gııasy maquldandy. Bul qujattyń qa­byl­danǵanyna biraz jyl ótti. Biraz nátıjege jetip, olardy saralaýǵa je­tetin ýaqyt. Reformany bastaǵan sátte eko­nomıkalyq jaǵdaıymyz da durys boldy. Basqasha aıtqanda, agrarlyq-ındýstrıaldy el atanýǵa múmkindigimiz bar edi. Áli de osy múmkindikti paıdalaný kerek, sonda reforma jalǵasatynyna senemin» deıdi M.Spanov.

ÚIIDMB baǵdarlamasy 2010 jyldan beri jumys istep kele jatqanyn, odan beride  eki bes jyldyq jospar júzege asyrylǵanyn (2010-2014 jáne 2015-2019 jj) eske túsirgen sarapshy qazir baǵdar­lamalardy qarjylandyrý turaqty jáne tolyq kólemde júzege asy­rylyp jatqanyn naqtylaı ketti. «Baǵdarlama aıasynda 2 myńǵa jýyq joba júzege asyryldy, barlyǵy 1800 kásiporyn salyndy jáne qaıta jań­ǵyrtyldy. Sondyqtan nátıje joq deý durys emes» deıdi sarapshy.

Osy rette sarapshylar «memlekettiń ke­pildik berýimen qarjylandyrylǵan kásiporyndar nege ulttyq ekonomıkada júıe qurýshy faktorǵa aınala almady» degen saýaldyń jaýabyn tereń zerdeleý qajettigin kópten aıtyp júr. Osy máseleni zertteýmen aınalysyp júrgen M.Spanov Aqtaý qalasyndaǵy bıtým zaýyty Qazaqstannyń jol qurylysy ın­fraqurylymynyń suranysyn qanaǵat­tandyryp otyrǵanyn, munaı óńdeý zaýyttary qaıta jańǵyrtylǵanyn atap ótti. «Mundaı jobalardy iske asyrýdaǵy basty problema – qarjylandyrýdyń negizgi kózi memlekettik bıýdjetke baılanyp tur. Indýstrııalandyrý kartasyna engen jobalar esep berý úshin emes, ózimiz úshin kerek. О́nim shyǵarýǵa emes, bólingen qarjynyń qalaı ıgerilgenine ǵana basymdyq berildi. Memleket-jeke­menshik seriktestik máseleleri jet­kilikti dárejede pysyqtalmaǵan, ózara tıim­di yntymaqtastyqtyń tetikterin de qalyp­tastyra almadyq. Biz endigi jer­de qaıta óńdeý salasynyń kúretamyryna qan júgirtetin baǵyttarǵa, álemdik naryqta óz ornymyzdy tabýǵa, qazaqstandyq brendti qurýǵa basymdyq berýimiz kerek. Ulttyq ekonomıkamyz osy eki faktordyń aınalasynda qa­lyptasady» dedi M.Spanov.

Táýelsiz sarapshy Sanjar Boqaev In­dýstrııa mınıstrligi elimizdiń eko­nomıkasy úshin eń manyzdy mem­lekettik baǵdarlamany jáne jalpy ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jumystaryn tolyqtaı sátsiz júrgizip kele jatqanyn qaperge saldy. Onyń aı­týynsha, kez kelgen baǵ­darlamanyń bo­lashaǵy onyń ıdeıasyna, strate­gııasyna baılanysty. El ishinde mundaı jobalardyń basym kópshiligi qaltalylardyń makroekonomıkalyq jaǵ­daıyn sheshý úshin qabyldanady degen pikir beleń alyp barady. Se­bebi álemdik tájirıbede zaýyt nemese kásiporyndardy ashqan kez­de onyń shıkizat kózi jáne qaı jaqqa, qan­daı kólemde ótkiziletini, taýardyń qan­­shalyqty ótimdiligi saraptalady, ın­vestısııalyq jobalardyń geogra­fııalyq jaǵdaıyn zerdeleıtin táýelsiz ortalyqtardyń pikiri eskeriledi. Sarap­shy ózin ózi dáleldegen, kompanııalaryn saýatty basqarǵan adamdardyń táji­rıbesin keńirek paıdalaný kerektigin basa aıtty. Ekonomıkalyq damýdyń kórinisi halyqtyń ál-aýqatynan bilinedi. El múddesin bárinen joǵary qoıatyn memleket baı-qýatty. Sondyqtan memleket qarjylandyrǵan jobalarǵa jyl aralatyp baryp skrınıng-taldama jasaıtyn shetel tájirıbesin engizetin kez keldi.

S.Boqaev aıtqandaı, 2018 jyly Qazaq­stannyń shıkizattyq emes eksporty 15,7 mlrd dollardy qurady. Jospar boıynsha bul 22,7 mlrd dollardy quraýy kerek edi. 2020 jyldyń sońynda qazaqstandyq taýarlardyń shı­kizattyq emes eksporty 15,4 mlrd dollarmen túıindeldi,  bul 2019 jylmen salystyrǵanda 2,8%-ǵa tómen. «Biz tómendeýdiń aıqyn tendensııasyn baıqap otyrmyz. Osydan bes jyl buryn Úkimet Ulttyq eksporttyq stra­tegııany qabyldaǵan bolatyn, soǵan sáıkes shıkizattyq emes taýar­lar men qyzmetterdiń eksporty 2022 jyly 31,8 mlrd bolý kerek edi. 2022 jyl jaqyndap qaldy, biraq biz sol kórsetkishtiń jartysyn da jasaı almadyq. Zaýytty ashýmen qatar, onyń shıkizat kózin jáne qaı tarapqa ótkizý jáne taýarlardyń ótimdiligi zerttelýi kerek. Sońǵy jyldary trıllıondaǵan bıýdjettik qarajat júzdegen jobalarǵa jumsaldy, onyń jartysynan kóbi iske asyrylmaı qal­dy», deıdi S.Boqaev.

 Mınıstrliktiń esebinde bári jaqsy bolǵanymen ekonomıka men qoǵamdy aldaı almaıtynyn qaperge salǵan sarapshy vedomstvo ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń eki besjyldyǵy sheńberinde memlekettik qoldaýdyń kólemin kórsete otyryp, qoldaý kórgen kásiporyndardyń tolyq tizimin usyný kerek dedi. «Barlyǵy ashyq, móldir bolýy kerek. Sonda ǵana biz problemany túbirinen tanyp, durys sheshim qabyldaı alamyz. Memleket ár jobanyń basynda qaraýyl bola almaıtyny belgili. Oǵan halyqtyń qoldaý bildirýi úshin ekonomıkanyń, saıasattyń barlyq segmentinde ashyqtyq pen básekelestikke jol berilýi kerek» deıdi S.Boqaev.

ALMATY