Máselen, jýyrda ǵana oblystaǵy eń shalǵaı aýdandardyń biri Moıynqumda qýańshylyqtyń saldarynan mal qyrylyp jatyr degen aqparat taraǵan bolatyn. Qaınaǵan qumnyń ortasyndaǵy aýdanda shóp joq degen áńgime shyqqan. Biraq Moıynqum aýdany ákiminiń orynbasary Erjan Ámirhanovtyń aıtýynsha, shóp shabý naýqanynyń bastalǵanyna eki apta bolypty. «Aýdan boıynsha 24 myń gektar shabyndyq jer bar. Osy alqaptardan 132 myń pishendeme daıyndaý qajet bolsa, búginde onyń 57 myń tonnasy daıyndaldy. Odan bólek, 2700 gektar jońyshqa alqabynyń birinshi orymynan 10 800 tonna túsim tústi. Ekinshi jáne úshinshi orymnyń árbirinen 12-15 myń tonna jońyshqa oramyz dep oılaımyz», deıdi ol.
Jalpy, Moıynqum aýdanynda mal qyrylmasa da, bıyl shóp tapshy deýge negiz bar. Sebebi jyl saıyn ózge oblystarmen qatar, óńirdiń birqatar aýdany da Moıynqumnan shóp oryp áketedi. Aýdan ortalyǵy Moıynqum aýylynan 40 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan shabyndyqty aralaý barysynda Almaty oblysynan jáne ózimizdiń Baızaq aýdanynan kelgen shópshilerdi de kezdestirdik. Máselen, Baızaq aýdanynyń Aımanbet aýylynan kelgen shópshiler mundaǵy Qarabóget aýyldyq okrýgindegi «Seıfýlla» sharýa qojalyǵynyń 500 gektar jerinen shóp oryp alýdy maqsat etipti. Eger bos jatqan shabyndyq jer bolsa, eki aýdan aralyǵyndaǵy kelisim boıynsha onyń shóbi tegin beriledi eken. Al bul jer qojalyq ıesiniki bolsa, ony ózge aýdannyń shóp shabýshylary oryp, taılaǵan shóbiniń belgili bir paıyzyn jerdiń ıesine tastap ketedi. Sondaı-aq Moıynqum, Qylyshbaı, Qarabóget sııaqty birqatar aýyldyq okrýgtegi sharýa qojalyǵy ıeligindegi shabyndyqtarynda da jaǵdaı osyndaı. Al Aqkól jaılaýynan shóp daıyndap júrgen «Úrker» sharýa qojalyǵynyń jalpy 5 578 gektar shabyndyǵy bar eken. «Bizdegi sharýa qojalyqta 2 myń ýaq mal, 300 bas múıizdi iri qara, 100-den astam jylqy bar. Tabıǵı jáne jońyshqany qosqanda barlyǵy 7 myń tonna shóp daıyndaýymyz kerek. Bul óz malymnyń qysqy azyǵy bolsa, odan bólek Jambyl aýyldyq okrýgi turǵyndarynyń tarapynan 1500 orama shópke tapsyrys tústi. Qordaı aýdanynan túsken tapsyrys kólemi 5 myń dana orama shópti qurady. Onyń ishinde 3 myń orama shóp Qordaıdaǵy «Medet» sharýa qojalyǵyna tıesili. Qazirgi tańda Aqkól jaılaýyndaǵy shabyndyqtan 4 myń dana orama shóp daıyndadyq. Budan bólek, ekinshi brıgada Basqarabas jaılaýyndaǵy shabyndyqtan 2 myń dana orama shóp jınady. Sonda barlyǵyn qosqanda 6 myń dana orama shóp daıyndadyq», deıdi «Úrker» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy Shaımerden Isabekov.
Jalpy, mundaǵy shóp orý naýqanynda eki brıgadany qosqanda 25 adam eńbek etýde. Eńbek etýshilerdiń deni mehanızatorlar. Sondaı-aq bul jerde shóp naýqanyna 6-7 «Belarýs-80» traktory jumyldyrylǵan. Onyń ekeýi shóp orýmen, ekeýi tyrmalaýmen, bireýi shóp taılap, taǵy biri artýmen aınalysýda. Qalǵany shópti maıaǵa tasyp jınaıdy.
Qazirgi kezde bir orama shóptiń baǵasy alqap basynda 3 myń teńgeden saýdalanýda. Al shópti jetkizip, jınap berý qyzmetin qosqanda bir orama shóptiń quny 3500 teńgeden aınalady. Bul baǵa jyldaǵymen salystyrǵanda edáýir qymbat bolǵanymen, tańnyń atysy, keshtiń batysy tynymsyz eńbek etip júrgen adamdardyń eńbegi eren deýge bolady. Máselen, orylǵan shópti taılaýmen aınalysatyn mehanızatorlar aı saıyn shamamen 200 myń teńgege deıin tabys tabady eken. Alaıda qarǵanyń mıy qaınaıtyn derlikteı 40 gradýs aptap ystyqta shóp oryp, ony jınap júrgen jumysshylardyń da eńbegi eńbek-aq. Búginde shóp baǵasy jyldaǵydan qymbat bolǵanymen, sharýalar kúni-túni tynym kórmeı, esebin taýyp shóp jınaýda. Moıynqum aýdandyq veterınarııa stansasynyń dırektory Ernur Amandyquly aýdanda shóptiń shyǵymy jaman emes ekenin aıtty. «Bir aıta keter jaıt, osydan birneshe kún buryn áleýmettik jelide «Moıynqum aýdanynda qýańshylyqtyń saldarynan mal qyrylyp jatyr» degen qaýeset tarady. Bul aqparat eshqandaı shyndyqqa janaspaıdy. Aýdanda 58 myń múıizdi iri-qara men 180 myńǵa jýyq ýaq mal, 10 myńǵa jýyq jylqy men 1 100 túıe bar. Atalǵan tórt túlikten shashaý shyqqan joq. Tek jyl basynan beri brýsellez aýrýynan jáne maldyń ókpege ushyraýy, jasy kelýi jáne basqa da jaǵdaıǵa baılanysty 31 sıyr men 98 ýaq mal óldi. Onyń barlyǵy da sanıtarlyq talapqa saı soıyldy. Jalpy aıtqanda aýdanda ekzotıkalyq jaǵdaı turaqty ári tabıǵı shóptiń qory da jetkilikti. Tipti ózge aýdandy da pishendememen qamtýǵa áleýetimiz jetedi. Qazir Shý ózeniniń saǵasy quraqqa tunyp tur. Ony sharýalar oryp, jınaý ústinde», deıdi ol.
Negizinen bıyl shóp qymbat bolsa da, «Qystyń qamyn jaz oıla» degendeı, sharýalar ala jazdaı jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı mal azyǵyn daıyndap júr. Tipti, keıbir aýyldarda kópshilik úshin shabyndyq jer de ortaq eken. Talas aýdanynda da bul kúnde tıisti mal azyǵy daıyndalýda. Máselen, kezinde asyltuqymdy qarakól qoıyn ósirýmen ataǵy shyqqan Keńes keńsharynyń turǵyndary sol kezeńde tórt túligine qysqy mal azyǵyn Talas ózeniniń saǵasyndaǵy shabyndyqtan daıyndaǵan eken. Keńshar taraǵannan keıin keıbir aýyl turǵyndary ujymǵa birikse, keıbiri óz aldyna jeke sharýa qojalyǵyn quryp, dala tósin tórt túlikke toltyrǵan. Osyndaǵy «Dúkenbaı» sharýa qojalyǵyna tıesili aýmaǵy 370 gektar shabyndyqqa shalǵy túskenine kóp bolmapty. Qojalyq tóraǵasy Rásilbek Bıǵojaevtyń aıtýynsha, ujym quramyndaǵy ár otbasy óz malyn jeke-jeke baqqanymen, shabyndyq ortaq. «Shóp orý naýqanyna eki oraq, eki shóp taılaǵysh, eki júk artqysh, eki «KamAZ» júk kóligi jumyldyrylýda. Kúnine 15-20 gektar jer orylady. Jalpy, bul jerden shamamen 30-40 myń túk shóp shyǵady degen úmittemiz. Ujym múshelerine ár túkti 230 teńgeden taratsaq, ózgelerge mal azyǵyn naryqtaǵy baǵa boıynsha satý josparda bar. Qazirdiń ózinde Sarysý jáne T.Rysqulov aýdandarynyń sharýa qojalyqtarynan tapsyrystar túsýde. Biraq biz ózimizdi qajetti qysqy mal azyǵymen tolyq qamtymaı turyp ózgelerge shóp satpaımyz. Sebebi byltyr shóp tapshylyǵy bizdiń de janymyzǵa batqan», deıdi ol. Sol sııaqty, Oıyq aýylyndaǵy «Orys sátek» sharýa qojalyǵynyń eńbekkerleri de ózderine tıesili 239 gektar alqaptan qysqy mal azyǵyn daıyndaý ústinde eken. Munda bir orama shóptiń quny 2 myń teńgeden aınalýda. Al Talas aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bóliminiń basshysy Aýdanbek Erýbaıdyń aıtýynsha, aýdan boıynsha bıyl 18 295 gektar shabyndyq pen 5 565 gektar jońyshqa orylýy tıis. Búginde barlyǵy 23 860 gektar alqaptyń 12 myń 600 gektaryna shalǵy túsken. Ázirge jınalǵan shóp qory – 54 myń tonna. Negizi aýdanda 145 700 tonna shóp daıyndaý josparlanǵan eken. Keıbir sharýashylyqtar Jýaly, Jambyl, Baızaq jáne Moıynqum aýdandarynyń shabyndyq jerinen mal azyǵyn daıyndaýda.
Mal azyǵy qazirgi kezde óńirdegi kúrdeli máseleniń biri bolyp otyr. Shóp tapshy, tabylsa da byltyrǵydan qymbat. Degenmen sharýalar shama-sharqynsha shóp jınaýda. Jalpy alǵanda, Jambyl óńiri qysqy maýsymǵa daıyn ba? Qajetti shóptiń qansha tonnasy jınaldy? Bul rette oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Qaırat Amanov óńirde qysqy mal azyǵy úshin 1 mln 700 myń tonnadan astam shóp qajet ekenin jetkizdi. Sharýalardyń ýaqytpen sanaspaı eńbek etýiniń nátıjesinde búginde 850 myń tonna tabıǵı shóp daıyndalypty. Orylýy tıis 122 myń alqaptyń 65 myń gektarynyń shóbi jınalypty. Endi qalǵanyn aldaǵy ýaqyt kórsetedi.
Jambyl oblysy
