Til ustartý – ata-ananyń yqylasy men ustazdyń ulaǵatynan. Rýhsyzdyq qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta qaýdyraı keýip, berish bolyp qalǵan talystaı berik dúnıe eken. «Baıaǵy jartas sol jartas» kúıinde. О́tken jyly oblys ortalyǵyndaǵy bilim oshaqtarynyń tabaldyryǵyn 3001 oqýshy attasa, onyń 1131-i qazaq tilinde bilim beretin synyptarǵa qabyldandy, qalǵan eki myńǵa taıaý oqýshy orys tilindegi synyptardy hosh kórgen. О́zderi emes árıne, ata-analary. Mine, osy oqýshylardyń ishindegi jergilikti ult ókilderiniń 45 paıyzy orys synyptarynda bilim alýda.
Bul arada mynany eskerý kerek. Oblys ortalyǵynda qazaq tilinde tálim-tárbıe beretin nebári 4 mektep bar, ózge 21 mektep – aralas bilim mekemesi. Negizinen, orys tili ústemdik qurǵan orta. Ol mektepterde qazaq tilinde tálim-tárbıe alatyn shákirtterdiń ana tilin meńgerýi, ana tilinde bilim alý máselesi múlde syn kótermeıdi. Qazaq tilinde oqyp júr degen oqýshylar sabaq ústinde ǵana bolmasa, aýlada, mektep ishinde, keı otbasynda da orys tilinde sóıleıdi. Demek orys tilinde tálim-tárbıe beretin synyptan onshalyqty aıyrmashylyǵy joq.
Mundaı jaıǵa qalaı dýshar bolyp otyrmyz? Eń aldymen, ózimizdi kinálaýymyz kerek. Máselen, ul-qyzdaryn mektepke jetektep aparǵan ata-analar ózderi ana tilin jetik bilmegen soń erteń balalarymyzǵa sabaq oqyǵan kezde kómektese almaımyz degen jeleýdi jıi aıtady. Bálkim, eń bastysy da sol shyǵar. Qaı ata-anamen tildesseń de, bir-birimen ýádelesip qoıǵandaı aıtar ýáji osy.
–Men qyzymdy №5 «Tańdaý» mektep-gımnazııasynyń 1-synybyna berdim. Qazaq tilinde tálim-tárbıe bergen «Aısha» balabaqshasynda qyzymmen birge tárbıelengen balalardyń barlyǵy derlik orys synyptaryna jazylyp jatyr, – deıdi qala turǵyny Yrysaldy Shámshıeva. – Myna bir mysalǵa kóńil aýdaryńyzshy, mektep-gımnazııadaǵy qazaq tilinde sabaq beretin synypqa 25 bala jazyldy. Al orys tilinde tálim-tárbıe beretin 4 topqa júzden astam bala barmaq. Sol júz balanyń jartysynan astamy – óz qandastarymyz. Osydan keıin tilimizdiń mártebesi asqaqtap, órisi keńıdi dep aıta alasyz ba?!
Balalaryn úkilep úmit artyp, mektep tabaldyryǵynan alǵash attatqaly otyrǵan ata-analardyń bir tobymen tildestik. Jattandy jaýap, jadaǵaı túsinik. Bastysy – ózderiniń til bilmeýi. Endi oǵan eger latyn álipbıine kóshsek, qaıtpekpiz deıtin qaýip qosylypty.
–Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Latyn álipbıine kóshý ultymyzdyń sanasyn buǵaýdan bosatady, túrki jáne jahandyq álemmen yqpaldasýǵa, erteden qoldanǵan álipbıimizge qaıta oralyp, ulttyq sanamyzdyń qaıta jańǵyrýyna jol ashady», degen bolatyn. Rasynda da, sanany jańǵyrtýdyń eń tıimdi joly osy, – deıdi zeınetker ustaz Raýza Báıkenova. – Bir kezde orys tilin jetik bilmegen jastardyń joǵary oqý ornyna túsip, bilim alýy, qyzmet babynda satylap joǵarylaýy múmkin bolmady. Sol sebepti Keńes zamanyndaǵy ata-analar perzentteriniń orys tilinde bilim alýyn durys dep eseptedi. Biraq «Elý jylda – el jańa» demekshi, zaman ózgerdi, elimiz ańsaǵan táýelsizdigin aldy. Endi qolbaılaý bolar eshteńe joqtaı kóringenimen, baıaǵy túsinik ana tiliniń aldynda kese-kóldeneń bóget bolyp jatyr. Atadan balaǵa mura bolyp qalǵan qasań kózqaras. Sol ata men áje tárbıelegen urpaqtyń búgingi balalary mektep tabaldyryǵyn attar sátte «biz óz tilimizdi jetik bilmegendikten, kómektese almaımyz» deıtin jónsiz syltaý aıtyla bastady. Menińshe, latyn álipbıi boıynsha oqytýdan da qorqatyn eshteńe joq. Orys tilin de úırendik emes pe? Sananyń jańǵyrýy degende óz oıymda júrgen bir aýyz pikirdi aıta ketkim keledi. Máselen, qazir mektepterde orys ádebıetine kóbirek saǵat bólinedi. Endigi arada orys ádebıetinen góri álemdik ádebıettiń jaýharlaryn oqytqan lázim. Bul arada orys ádebıeti jutań degen túsinik týmaýy kerek. Tolstoı men Pýshkındi oqyǵan durys, biraq odan da góri áldeqaıda qýatty, shuraıly álem ádebıetin oqyǵan utymdy shyǵar. Árıne, ult ádebıetiniń ýyzyna jaryǵan bala ultynyń qamyn jeıtin urpaq bolyp ósetini belgili. Eń bastysy, balalar óz ana tilinde bilim alǵandary jón.
Sol ýyzǵa jarymaı jatqanymyz – óz tilimdi oqyp-bilsem degen yntanyń kemdiginen, árıne.
– Bıylǵy jyly úsh myńnan astam bala birinshi synypqa barady. Árıne, jergilikti ult ókilderi balalarynyń arasynda orys synyptaryna jazylýshylar kóp. Naqty esebi áli shyqqan joq, – deıdi qalalyq bilim bóliminiń basshysy Dına Basharova. – Orys synybyn tańdaýdyń san túrli sebepteri bolýy múmkin. Mysaly, men ózim №5 mekteptiń dırektory bolyp qyzmet etip júrgen kezimde qazaq tilinde bilim beretin №3 orta mektep alystaý bolǵan soń balamdy amalsyzdan orys tilinde oqytýǵa májbúr boldym.
Osy oraıda, oblys ortalyǵyndaǵy qazaq tilinde bilim beretin mektepterdiń sanyn kóbeıtý – kókeıkesti másele. Aldaǵy oqý jylynda Sentralnyı shaǵyn aýdanyndaǵy №19 orta mektep taza qazaq mektebine aınala ma degen úmit bar. Al oblys ortalyǵyndaǵy jalǵyz jekemenshik bilim oshaǵy qazaq tilinde oqytatyn bala tappaı otyr. Ázirge 4 ata-ana ǵana yqylas bildiripti.
– О́tken jyly №13 «Ekos» mektep-gımnazııasyna qyzymdy qazaq synybyna berdim, – deıdi qala turǵyny Venera Ysqaqova. – Mektep-gımnazııada 9 birinshi synyp bar. Sonyń tek bireýi ǵana jergilikti ult tilinde bilim beredi. Osyny kórip turyp, tilimizdiń baǵy janady-aý dep qalaı úmittenesiń?!
Endi ne istemek kerek? Ult qamyn jegen el aǵalary eń aldymen óz áýletiniń, et jaqyn aǵaıynynyń urpaǵyn qazaq tilinde bilim beretin mektepke jetektep aparyp, úlgi kórsetýi kerek sııaqty. Jastar jaǵy aldyńǵy tolqyn aǵalardyń janaıqaıyn, jaqsy sózin jerge tastamaı, urpaq qamyn oılasa, ult kóshi betin ońǵa burar ma edi?!
KО́KShETAÝ
