Qazirgi zamanǵy ýnıversıtetter úshin tek bilikti maman daıarlaý jetkiliksiz. Eń basty mindet jalpyadamzattyq qundylyqtardy boıyna sińirgen, ozyq oıly, rýhanı turǵydan kemeldengen, jan-jaqty damyǵan tulǵa tárbıeleý bolsa kerek-ti. Abaı aıtqan «tolyq adam» tárbıeleýde bilim qanshalyqty ózekti bolsa, tárbıeniń alar orny da sonshalyqty erekshe. Farabıshe: «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy». Al shákirt boıyna bilim men tárbıeniń dánin qatar egetin dıqan – bilimi men biligi qatar órilgen, ónegeli ustaz. Qoǵam sonaý Farabı zamanynan beri «aqylgóı ustazǵa zárý». El bolashaǵyn urpaq bolashaǵymen birge qarastyratyn qaı memleket bolsyn, bilikti pedagog, ulaǵatty ustaz daıarlaý máselesine erekshe mán berip, ulttyq strategııalyq basym baǵyt retinde qarastyrýy da osyndaı qajettilikten týǵan. Osy rette Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bastamasymen «Pedagog mártebesi týraly» Zańnyń qabyldanýy elimizde ǵana emes, álemdik qoǵamdastyqtan oń baǵasyn alyp, urpaq tárbıesimen aınalysatyn ustazdarǵa degen jáne ult bolashaǵyna jasalǵan qamqorlyq retinde baǵalanǵanyn aıta ketýimiz kerek.
2020 jyldan bastap joǵary oqý oryndaryna pedagogıkalyq mamandyqtar boıynsha túsýge nıet bildirgen talapkerlerge qoıylatyn talap ta kúsheıtildi. Eger buryn Ulttyq biryńǵaı testileýden bolashaq pedagogter úshin shekti ball 50 bolsa, endi shekti ball 75-ke deıin kóterildi. Jasyratyny joq, sońǵy kezderi bolashaqta jumyspen qamtylý máselesinde kóp qıyndyqtar týyndaı qoımaıdy degen oımen, óziniń bolashaq mamandyǵyna degen eshqandaı súıispenshiligi men qyzyǵýshylyǵy joq kez kelgen mektep bitirýshi pedagogıkalyq mamandyqty tańdaıtyn úrdis qalyptasa bastaǵan. Qoǵamdaǵy osy úrdis Alash arysy Maǵjan «tórge ozdyrǵan» ustaz mártebesine sál de bolsa syzat túsirgendeı edi. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bul ustanymy ustazǵa degen qadir men qurmetti arttyryp, joǵary jaýapkershilik júkteıtini aqıqat.
Sonymen birge bıyldan bastap joǵary oqý ornyn bitirse de osy ýaqytqa deıin mektepte jumys istemegen pedagogter Ulttyq biliktilik testin tapsyrýy mindetteldi. Mınıstrlik qoıyp otyrǵan jańa talap – test tapsyryp, qajetti ball jınaǵan túlekterdi ǵana jumysqa qabyldaý. Pedagog kadrlardyń sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan biliktilik testi túlekterdiń pán boıynsha bilimi men oqytý ádistemesiniń deńgeıin anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Qazirgi kezde ýnıversıtet ujymy berik dástúr men zamanaýı ınnovasııany ushtastyra otyryp, bilikti pedagogter daıarlap keledi. Osy jyly ýnıversıtetti bitirýshi 400-ge jýyq bolashaq pedagog Ulttyq biliktilik testti oıdaǵydaı tapsyrdy.
Adamzatqa alǵash ret betpe-bet kelip otyrǵan pandemııa álemdik bilim berý júıesi úshin aýyr synaqqa aınaldy. Mektep oqýshylary men joǵary oqý ornynyń stýdentteri dástúrli formatta bilim alýy múmkin bolmaı qaldy. IýNESKO-nyń málimeti boıynsha 200-ge jýyq memlekettiń bilim oshaqtary jabyldy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń pandemııa ýaqytyndaǵy bilim berý júıesine baılanysty «Bilim berýdi neǵurlym ıkemdi etý kerek, balalar men stýdentterdi qashyqtyq rejiminde oqytýdyń hattamalary men ádistemelerin ázirleý, elimizdegi oqý oryndaryn is júzinde sıfrlandyrýdy aıaqtaý mańyzdy. Qazirgi zamanǵy qashyqtan oqytý tehnologııalaryn jedeldetip engizý qajet. Aldymyzda bilim berý baǵdarlamalarynyń mazmunyn qaıta qaraý, olardy qoljetimdi jáne ınteraktıvti etý mindeti tur», degen tapsyrmasyn júzege asyrý maqsatynda mınıstrlik zańnamaǵa «qashyqtan oqytý» uǵymyn engizdi. Qashyqtan oqytý jaǵdaıynda jumys isteý úshin muǵalimderimizdiń quzirettiligin arttyrdy. Bolashaq muǵalimderdi daıarlaýǵa arnalǵan ýnıversıtettik baǵdarlamalardan bastap, úzdiksiz bilim berý kýrstaryna deıingi barlyq bilim berý baǵdarlamasynda qashyqtan oqytýdy uıymdastyrýǵa arnalǵan jumys isteý ádisnamasy, pedagogıkalyq tehnologııalarǵa, sonymen qatar IT-quzirettilikter boıynsha da arnaıy modýlder engizildi. Az ǵana ýaqyttyń ishinde jasalǵan bilim berý júıesindegi osyndaı reformalar bilim sapasyn tómendetpeýge yqpal etedi.
Pandemııa jaǵdaıynda Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń oqytýshy-professorlary birqatar jańartylǵan bilim berý baǵdarlamasyna sáıkes MOOCs, Coursera onlaın kýrstardan ótip, biliktilikterin arttyrdy. Platonus aqparattyq júıesinde «Tapsyrmalar» jáne «Onlaın Proktorıng júıesi» lısenzııalyq modýlderi satyp alyndy. 3 myńnan astam beınedárister daıyndalyp, ýnıversıtet serverine ornalastyryldy. Qazirgi kezde «MISıS» Ulttyq zertteý tehnıkalyq ýnıversıteti (UZTÝ) Edcrunch University ortalyǵymen birlesip, jappaı bilim berý onlaın kýrstaryna (MOOK) daıyndalýda.
Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetovtiń bastamasymen qabyldanǵan 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan bilim men ǵylymdy damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes, ǵylymdy qarjylandyrýdy 2025 jylǵa qaraı IJО́-niń 1%-na deıin ulǵaıtý josparlanǵan.
Ǵylymdy respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý sońǵy eki jylda eki esege ósip, 2020 jyly 50,1 mlrd teńgeni qurasa, 2021 jylǵy kórsetkish 71,6 mlrd teńgege deıin ósti. Eger buryn granttyq qarjylandyrý konkýrsy 3 jylda 1 ret ótkizilse, 2020 jyly 5 konkýrs ótkizildi.
Bul óz kezeginde ýnıversıtettegi ǵylymı jobalardy qarjylandyrý deńgeıiniń eleýli ósýine ákeldi. Mysaly, QR BǴM ǴK granttyq qarjylandyrýy negizinde 2020 jyldyń qyrkúıek aıynan búgingi kúnge deıin, ıaǵnı 9 aıdyń ishinde 11 joba utyp alyndy. Bul byltyrǵymen salystyrǵanda 20%-ǵa artyq. Jalpy, granttyq qarjylandyrý somasy 250 mln teńgeni quraıdy. Odan bólek, oblystyq bıýdjetten bólingen qarajat negizinde (28,1 mln teńge) 3 joba boıynsha arheologııalyq qazba jumystary júrgizildi.
Memleket basshysy ótken jylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynda el ǵylymyn damytýǵa erekshe nazar aýdarǵany belgili. Úkimetke jyl saıyn álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda 500 ǵalymnyń taǵylymdamadan ótýin qamtamasyz etý jáne «Jas ǵalym» jobasy aıasynda ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysý úshin 1000 grant bólý jónindegi tapsyrmasy qazirgi kezde oryndalý ústinde. Bul – otandyq ǵalymdarǵa degen úlken qamqorlyq. Olardyń ǵylymı-shyǵarmashylyq jumyspen aınalysýyna jasalǵan múmkindik.
Akademııalyq derbestik ýnıversıtetke bilim berý baǵdarlamalary mazmunynyń 80%-yn jumys berýshilerdiń talaptary men bilim alýshylardyń múddelerin eskere otyryp, kásiptik standarttar negizinde qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Basqarý júıesindegi ózgerister jumysqa qabyldaý, mamandyqtar men daıarlaý baǵyttary boıynsha stýdentter kontıngentin qalyptastyrý, JOO-lardyń akademııalyq qurylymyn anyqtaý máselelerin óz betinshe sheshý múmkindigine baǵyttalǵan.
Joǵary oqý oryndaryna praktık qyzmetkerlerdi kóbirek tartý qajettiligine, sonymen qatar bilim berý sapasyn arttyrýǵa jáne ony praktıkaǵa baǵdarlaýǵa baılanysty ýnıversıtet óndiristen praktık mamandardy tartýdy basty nazarǵa alyp otyr. Búgingi kúni óndiristen 35 basshy men qyzmetker jumys isteıdi, birneshe bilim berý baǵdarlamasy boıynsha praktık mamandar dáris oqýǵa shaqyrylǵan. QR BǴM 2021-2024 jyldarǵa jarııalaǵan óńirlik ýnıversıtetterde «Akademııalyq ústemdik ortalyǵyn qurý» konkýrsyna «Hımııa, jasyl tehnologııalar, jańartylatyn energııa kózderi, pedagogıkalyq jáne sabaqtas ǵylymdardyń ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyǵy» jobasyn usyndyq. Osy joba aıasynda iri 8 oqý-ǵylymı zerthana ashý josparlanyp otyr.
Memleketimizdiń basty kapıtaly – el bolashaǵy bolatyn jastar. Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý» maqalasynda «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýge, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýǵa tıis. Bul saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýlardy tolyqtyryp qana qoımaı, olardyń ózegine aınalady», degen bolatyn. Qazirgi Bilim jáne ǵylymı mınıstrligi tarapynan jasalyp jatqan reformalardyń maqsaty – kemel keleshegimizdi, jarqyn bolashaǵymyzdy jasaıtyn rýhanı jańǵyrǵan, sanaly urpaq tárbıeleý ekeni sózsiz.
Beıbitkúl KÁRIMOVA,
Qorqyt ata atyndaǵy
Qyzylorda ýnıversıtetiniń
basqarma tóraǵasy – rektor
