Biraq damý maqsatyndaǵy resmı kómekke bólinetin qarajattyń tıimdi jumsalýyna syn aıtatyndar kóp. Álemdik banktiń burynǵy ekonomısi Ýılıam Isterlı men Nobel syılyǵynyń laýreaty, ekonomıst Angýs Dıton kedeı elderge kórsetilgen kómek damýǵa dańǵyl jol bolmaǵanyn alǵa tartady. Tipti kerisinshe, olardaǵy ahýaldy odan saıyn kúrdelendirip jiberýi múmkin. Bul az deseńiz, ekonomıst Dambısa Moıo damýǵa bólingen kómek tabysy tómen memleketterdiń syrtqy kómekke táýeldigin arttyrǵanyna senimdi.
Esimderi atalǵan jáne basqa sarapshylar sheteldik kómektiń qoljetimdiligi ony alatyn memleketterdiń eldegi ınstıtýttardy jaqsartýǵa degen yntasyn tómendetýi múmkin dep alańdaıdy. Qarjylyq kómekti bılik basyndaǵylar jymqyrýy múmkin. Iá, kóbine urlaıdy da. Bul sybaılas jemqorlyqty kúsheıtip, qarýly toptardyń zorlyq-zombylyq jasaýyna paıdalanylýy múmkin. Kómek alý arqyly dárigerler, meıirbıkeler men muǵalimder sekildi mamandyqtar adam kapıtalynyń básekelestigin kúsheıtýdiń ornyna, memlekettik áleýettiń damýyna kedergi keltirýi múmkin.
Sátsiz kómektiń bárine qatysty bir másele bar. Búkil elde aqsha men qyzmetter basqarýshy úkimetke transfert retinde beriledi. Nemese úkimettik emes uıymdar (ÚEÚ) jáne úkimetpen eshqandaı baılanysy joq basqa toptar arqyly jetkiziledi.
Negizinde, úkimet sheteldik ınstıtýttardan góri óz eline ne qajet ekenin jaqsy bilýi kerek. Qyzmet kórsetýge qajetti qoldanystaǵy ınfraqurylymdy paıdalaný arqyly kómekti iske asyrýdyń qunyn barynsha azaıtýy tıis. Sonymen qatar qarajatty bılikte otyrǵan úkimetke berý – donorlar úshin eń qarapaıym jetkizý ádisi. Mundaǵy másele mynada. Árıne, kómek beretinder úkimettiń tıimdiligi men izgi nıetti ekenine senedi. Biraq kedeı elderdiń bárinde jaǵdaı bulaı emes.
Kerisinshe, ÚEU-lar qarapaıym turǵyndarǵa tikeleı kómek bere alady. Basqa kómek barmaıtyn óńirlerde jerlerde kedeıler men muqtajdarǵa qoldaý kórsetýde onyń tıimdiligi de joǵary. Biraq osyndaı ortada jumys isteıtin ÚEU-lar kóbine úkimetpen kelise bermeıdi. Osylaısha, kedeı elderde memlekettik áleýettiń damýyna kedergi keltiredi. Úkimettik emes uıymdar keıde memlekettik qyzmetterdi qaıtalaý arqyly qarajatty ysyrap etedi. Nemese úkimetpen sırek kezdesetin kadrlarǵa talasyp, jaǵdaıdy qıyndatyp jiberedi. Mysaly, memlekettik sektordyń brakonerlikke qarsy kúresetin bilikti kadrlaryn ózderine shaqyryp alady. ÚEU jergilikti jerdiń bıligine qaraǵanda joǵary jalaqy usynatyndyqtan, atalǵan elder jergilikti deńgeıde bilikti mamandardan aıyrylyp qalady.
Osylaısha, ODA dılemmaǵa tap kelip tur. Kedeı elderdiń bıliginiń kómekti tıimdi qoldanýǵa yntasy nemese áleýeti jetispeıdi, al turaqty damý eldiń úkimeti aralaspasa júzege aspaıdy.
Baı elderdiń tańdaý múmkindigi bar. Olar kedeı elderdiń ózin-ózi qamtamasyz etip, damýyna arnalǵan uzaq merzimdi maqsatynan bas tarta alady. Sondaı-aq kómekti tabysy tómen memleketter turǵyndarynyń ómir sapasyn jaqsartýǵa baǵyttaýy múmkin. Nemese qysqa merzimdi maqsatqa júginip, kómekti «sońǵy paıdalanýshylarǵa» emes, álsiz elderge baǵyttap, memlekettik áleýetke ınvestısııa salýǵa den qoıa alady. Bul jospar sátti júzege assa, uzaq merzimde turaqty damýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Munyń qalaı jumys isteıtinin bilý úshin úkimettiń nemese memlekettiń halyqqa qyzmet kórsetý múmkindigin eskerý qajet. Buǵan qol jetkizý úshin kómekpen aınalysatyndar memlekettik qyzmetshilerdi qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etip, daıyndyqtan ótkizýi tıis. Damý jónindegi ekonomıster jobanyń tabysty júzege asqanyn anyqtaıtyn birqatar quraldy belgilep berdi. Sonyń ishinde urlyqty azaıtý úshin bıometrııalyq markerlerdi nemese sıfrlanǵan shot-faktýralardy, qyzmet kórsetýshilerdiń jumystan «qashyp ketýin» azaıtý úshin ýaqytty kórsetetin fotosýretterdi paıdalaný, azamattardy jergilikti basshylardy baqylaýǵa shaqyratyn naýqan júrgizý, jergilikti sybaılas jemqorlyqty azaıtý úshin joǵarydan tómen aýdıt jasaý, sheneýnikterdi jaýapkershilikke tartý úshin jergilikti saılaý ótkizý sekildi máseleler bar.
Jergilikti áleýetti damytýǵa naqty nazar aýdarý qazirgi tásilden túbegeıli bas tartýdy qajet etedi. Bul jumys baǵytyn ǵana ózgertip qoımaı, sonymen birge demokratııalanýǵa kómek berý sekildi bıik saıası nemese ıdeologııalyq maqsattardan bas tartýǵa múmkindik jasaıdy. Qazirgi ýaqytta túbegeıli saıası ózgeriske qol jetkizý qıyn, uzaq ýaqyt boıy ony saqtaý ońaı emes ekeni – bólek áńgime. Qyrǵı-qabaq soǵys kezeńindegi strategııany joqqa shyǵaratyn kez jetti. Kómekti saıasatqa aınaldyrý damýǵa yqpal etpeıdi. ODA sheteldik saıası kún tártibine ıek artsa, josparlanǵan benefısıarlardyń senimin joǵaltý arqyly tıimdiligi tómendeýi yqtımal.
Syıymdylyqqa baǵyttalǵan strategııa eki shartty qajet etedi. Birinshiden, kómekti alatyn elderdiń bıligin yntalandyrý kerek. Iаǵnı atalǵan memleketterde eń az degende sál de bolsa saıası turaqtylyq qajet. Kómekti úkimettiń yntymaqtastyǵyna baılanysty qarastyrý yntalandyrýdy retteýge jol ashady. Eger turaqsyzdyq órship tursa, saıası lıderler bıýrokratııalyq ınfraqurylymǵa qarajat salýy ekitalaı.
Ekinshiden, kómekti alatyn rejim zııandy bolmaýy tıis. Bıýrokratııalyq qabilettiń artýy memlekettiń adamdarǵa óz maqsatyn tıimdirek júrgizýine múmkindik beredi. Osylaısha táýekelmen qosa, áleýetti paıda ákeledi. Úkimetter kómekti mektepterge, dári-dármekke jáne taza aýyz sýǵa qoljetimdilikti arttyrýǵa nemese saıası qýǵyn-súrgin nemese genosıdke qarsy kúreste qoldana alady. Donor elder qaı úkimetterdiń memlekettik áleýetke ınvestısııa salýǵa laıyqty ekenin sheshken kezde qyraǵy bolýy qajet.
Osy tásil keı rejimderdi moıyndamaıtyndyqtan, bul panaseıa emes. Soǵan qaramastan, HHI ǵasyrdyń damý kómegi tap kelgen shyrmaýdan shyǵatyn jol usynady. Másele mynada: eger úkimettik emes uıymdar aınalyp ótip ketse, eń muqtaj elderdegi bılik óz halqyna tıimdi kómek kórsete de almaıdy, tıisti áleýetti damyta da almaıdy.
Bul túıtkildi jergilikti basqarý áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan kómekti qaıta qaraý arqyly sheshýge múmkindik bar. Muny isteý «kedeılikti joıý» jáne «demokratııany taratý» sekildi tartymdy kórinbeýi yqtımal. Biraq bul turaqty damý úshin qajet, ári praktıkalyq jáne júzege asyrylý múmkindigi mol.
Nensı SIаN,
Northwestern University-diń Kellogg menedjment mektebiniń menedjmenttik ekonomıka jáne sheshimder týraly professory, China Econ Lab jáne Northwestern University-degi Qytaı zerthanasynyń negizin qalaýshy dırektor
Copyright: Project Syndicate, 2021.www.project-syndicate.org
