Mektepterdiń jabylýy – osy ýaqytqa deıin 3,4 mıllıon adamnyń ómirin qıǵan vırýsqa tosqaýyl jasaý maqsatynda qabyldanǵan kóptegen sharanyń biri. Indet sharyqtaý shegine jetkende 1,6 mıllıardtan astam bala bilim alý múmkindiginen aıyryldy. Olardyń jartysy – tabysy ortasha jáne tómen elderge tıesili.
Mektepterdiń jabylýynyń, mıllıondaǵan balanyń áli kúnge deıin sabaq oqı almaýynyń uzaq merzimdi zııanyn anyqtaı almasaq ta, onyń eń álsiz toptardaǵy balalarǵa, ásirese, qyzdarǵa teris áser etetini anyq. Shamamen 20 mıllıon qyz endi qaıta synypqa aıaq baspaýy múmkin. О́ıtkeni olar otbasyn asyraýǵa kómektesý úshin jumys isteýine týra keledi. 13 mıllıonǵa jýyǵy erte turmysqa shyǵýǵa májbúr bolýy múmkin. Osylaısha olar bilim alý múmkindiginen múldem aıyrylady. Mıllıondaǵan adam úshin mektepterdiń jabylýy jasóspirimderdiń erte júktiligine ákeledi nemese otbasylyq zorlyq-zombylyq qurbany bolý qaýpin arttyrady.
Osy aýyr shyndyqty eskergende árbir mekteptiń ashylýy – balalardyń ómirin túbegeıli jaqsy jaqqa ózgertetin jeńis. Oqytýdyń daǵdarysqa deıingi tásilderine oralýdyń ornyna, bilim berý júıesin tolyǵymen ózgertýimiz kerek. Shırek mıllıard bala mektep tabaldyryǵyn attamaǵan, tabysy tómen elderdegi on jasar balalardyń jartysynan kóbi qarapaıym oqý daǵdylaryn meńgermegen, múmkindikteri teń emes, nashar oqytý júıesine qaıta orala almaımyz.
Bárimiz qaı jerde ómir súretinine, otbasylarynyń qanshalyqty baqýatty nemese kedeı ekenine, sondaı-aq olardyń kim ekenine qaramastan, barlyq balaǵa sapaly bilim beretin oqý júıesiniń negizine qurylǵan jahandyq qalpyna keltirýdi júzege asyrýǵa tıispiz. Máseleni jeldetý júıesi salynǵan, sanıtarlyq talapqa saı dárethanasy jáne basqa da qarapaıym jaǵdaılary bar mektepterge balalardyń qaýipsiz túrde oralýyn qamtamasyz etýden bastaý kerek.
Sondaı-aq elder qashyqtyqtan oqytý quraldaryn synyptan tys ýaqytta balalarǵa bilim berýde paıdalana alady. Osylaısha buryn oqýdan qol úzip qalǵandarǵa bilim alýdyń jańa múmkindikterine jol ashylady. Covid-19 saldarynan mektepterdiń jabylýy ár balanyń oqýdy jalǵastyrýyna qajetti balama ádisterdiń qajettiligin kúsheıtti.
Pandemııaǵa deıin de Bilim berýdegi jahandyq seriktestik (GPE) sekildi uıymdar dástúrli sabaq oqýdan ózgeshe bilim alýǵa kómek qolyn sozyp kelgen. Mysaly, Aýǵanstanda ozyq oqý ortalyqtary men qoǵamǵa negizdelgen, qoljetimdi jáne teń dárejeli bilim berý jobasy sátti júzege asty. Bul nusqalar shalǵaı aýdandardaǵy balalarǵa, ásirese, oqýdan qalǵan qyzdarǵa bilim alýǵa múmkindik beredi.
Pákistannyń Belýjıstan jáne Sınd provınsııalarynda tehnologııalar, sonyń ishinde WhatsApp sekildi smartfon qosymshalary shalǵaı aımaqtarda turatyn balalarǵa bilim berýde muǵalimderge qanshalyqty tıimdi bolǵanyn kórdik. Serra-Leoneniń 2014-2016 jyldardaǵy Ebola epıdemııasy kezindegi tájirıbesine súıene otyryp, qazirgi daǵdarys kezeńinde radıo arqyly oqytýǵa erekshe kóńil bólindi. Mektepter jabyq bolǵanyna qaramastan, GPE qoldaýynyń arqasynda balalardyń oqý baǵdarlamasynan qalyp qoımaýyna múmkindik berildi.
Osyndaı bastamalardy bilim berý júıelerindegi buǵan deıingi teńsizdikterdi joıýǵa, qajetti shkala boıynsha oqytýdy qamtamasyz ete otyryp, olardy ınklıýzıvti etýge paıdalana alamyz. Bul óz kezeginde Covid-19 pandemııasy ǵana emes, sonymen qatar qaqtyǵystar, kedeılik, tabıǵı apattar nemese klımattyń ózgerýi saldarynan týyndaǵan bilim salasyndaǵy olqylyqtardy joıýǵa kómektesedi.
Seriktes elderdiń úkimetteriniń ulttyq bilim berý júıelerine qoldaý kórsetý arqyly GPE osy ýaqytqa deıin 160 mıllıonnan astam balany mektepke qabyldaýǵa kómektesti. Olardyń jartysynan kóbi – qyzdar. Sonymen qatar GPE qorlary ulttyq bilim berýdiń basymdyqtaryna sáıkes uıymnyń qarjylyq qoldaýyn kóbeıtý úshin basqa da donorlyq qarajat tartady.
Bul tásil qajetti ózgeristerdi jyldamdatýǵa jáne ony búgingi bilim berýdegi tótenshe jaǵdaılar talap etetin aýqymda júzege asyrýda mańyzdy. Búginge deıin GPE qarjylyq qoldaý kórsetken bastamalardyń 97 paıyzy kirisi tómen elderdegi bilimge qoly jetpegen balalarǵa, ásirese, qyzdar men múmkindigi shekteýli balalardyń oqýyna jaǵdaı jasaıdy.
Pandemııadan keıin kóptegen memleket bilim berý júıelerin bolashaqqa beıimdeý úshin mol qarajat salýy kerek. Iаǵnı qashyqtyqtan oqytý nusqalaryn ázirlep, biriktirip qana qoımaı, sonymen qatar mektepterdi tıisti sanıtarlyq-gıgıenalyq quraldarmen qamtamasyz etip, qarapaıym gıgıenaǵa úıretýimiz qajet. Muǵalimder jańa ádisterdi paıdalanyp oqytqany jón. Sondaı-aq kúndelikti tamaǵynyń bireýin mektepten ishetin balalardyń daǵdarys kezinde ash qalmaýyna alańdaýymyz kerek.
Osynyń bárine qol jetkizý úshin tabysy tómen elderdiń úkimetterine bilim berý bıýdjetteri pandemııanyń ekonomıkalyq quldyraýynan týyndaǵan qıyndyqqa qarsy tura bilýine kómektesýimiz kerek. Ishki resýrstar bilim berýdi qarjylandyrýdyń basym kópshiligin quraıdy, biraq halyqaralyq qoldaý qoldanystaǵy júıeni keńeıtýde úlken ról atqarady. Bul tabysy tómen elderdegi ekonomıkalyq ahýal turaqtalǵanǵa deıin oqytýdy jandandyrýǵa múmkindik beredi.
Bıyl GPE álem elderine saýyn aıtyp, bilim berýdi ózgertýge kem degende 5 mıllıard dollar bólýge shaqyryp otyr. Bul qarajat mektepter bilim alý úshin ǵana emes, sonymen birge balalardyń ál-aýqaty men qaýipsizdigi úshin mańyzdy sanalatyn 90 el men aýmaqqa jumsalmaq. Qaýipsiz, ınklıýzıvti jáne sapaly bilim pandemııadan qutqarýdyń tramplıni bola alady jáne kelesi daǵdarysqa qarsy turýǵa jol ashady.
Djýlııa GILLARD,
Aýstralııanyń burynǵy premer-mınıstri, Bilim berý jónindegi jahandyq seriktestik dırektorlar keńesiniń tóraǵasy
Copyright: Project Syndicate, 2021. www.project-syndciate.org
