Kishkentaı áıeldiń úlken aýyrtpalyǵy

Mysaly, TMD keńistiginde tanymal shyǵarmalardyń arasynda Gýzel Iаhınanyń «Zýleıha otkryvaet glaza» romanynyń shoqtyǵy bıik. Byltyr «LıtRes» kompa­nııasy quramyna kiretin My Book kitap servısi Reseıde 1992 jyldan bergi ýaqytta jaryq kórgen eń tanymal kórkem týyndylardyń kóshin dál osy shyǵarma bastap turǵanyn anyqtady. 2015 jyly jaryq kórgen roman osy kezge deıin álemniń otyzdan asa tiline aýdaryldy. Onyń ishinde qazaq tiline «Zýleıhanyń oıanýy» degen atpen tárjimalandy. (Tárjimashy M.Dúıismaǵambet). Reseıdiń ózinde «Úlken kitap», «Jyl kitaby», «Iаsnaıa polıana», «Oqyrman júldesi» atty bedeldi syılyqtarǵa ıe bolǵany óz aldyna, belgili rejısser Egor Anashkın bul týyndy boıynsha segiz serııaly serıaldy jaryqqa shyǵardy. Basty róldi Reseı Federasııasynyń halyq ártisi, tanymal aktrısa Chýlpan Hamatova somdady.

Roman Reseıde úlken rezo­­nans týǵyzdy. О́mirdiń bar­lyq aýyrtpalyǵyn asqan tózimdi­likpen kóterip alyp, qyńq etpegen basty keıipkerdiń názik jynysty áıel ekeni, jazýshynyń da jynysynyń náziktigi, oǵan qosa túp-tamyry musylman (tatar ultynyń ókili) bola tura óz qaýymynyń qabyldaýy qıyn jaǵdaılardy jazýy buǵan belgili bir dárejede áser etken bolýy múmkin. Bul – taza óz paıymym. Buny psıhologııalyq turǵyda taldap ta berýge bolady. О́zeginde áıeldiń bostandyǵy men teńdigi týraly oılar órilip jatatyn shyǵarmalar eshqashan ózektili­gin joımaq emes. Ekinshiden, shy­ǵarmanyń saıası, tarıhı mańyzy da úlken ról atqardy. Jańa qoǵam ornatý maqsatymen eń al­dymen qudaısyzdyqty dá­rip­tegen, qarapaıym adamdar­dy dórekilikpen ezip-janysh­ta­ǵan, bardy joq qylǵan, bere­ke­sizdik pen ysyrapqa jol ber­gen stalındik kezeńniń qol­shoqparlary men qoǵamnyń sol kez­degi shynaıy kelbeti kór­kem tásilmen baıandalǵan. Bul oraı­da osy kitap týraly pikir­lerdi qystyra ketsek te artyq emes. Orystildi saıttarda oqyr­mandardyń birqatary jazýshyny «shynaıy ómirdi bilmeı­di, mıstıkaǵa jaqyn, logıkasy taıaz» dep synapty. Al kópshilik oqyrmannyń pikiri «romanǵa qy­­zyq oqıǵa arqaý bolǵan» degenge saıady. Sondaı-aq Kırıll Ankýdınov esimdi synshynyń «Iаhınanyń sýretteýleri shyn ómirden óte alys, tarıhı oqı­ǵa­lary da, qarapaıym ssenalary da shyndyqpen qabyspaıdy» degen maǵynadaǵy pikirin oqy­dyq. «Ol óziniń bilimimen, qabileti­men ǵajaıyp mıstıkalyq detektıv ­jazýyna bolar edi. Ol sonda kóp aýdıtorııa jınar edi, baı bolar edi. Biraq tanymal emes. Durysy, tanymal bolar edi, biraq bıik ádebı ortada emes» deıdi Ankýdınov. Árı­ne, túrli-túrli adam bolǵan soń, alýan túrli pikirlerdiń bolatyny da zańdylyq. Bastysy, eń mańyzdysy, osy romandy saıttan oqyǵan oqyrmandardyń kópshiliginiń qarap qalmaı, «ǵa­jap kitap» ne «mazaq kitap» dese de pikir bildirýinde. Bul ro­man­nyń qalaı da ózgesheligin, adam­darǵa erekshe áser etkenin baıqatady.

Dańqy men daqpyrty zor romandy biz de oqyp shyqtyq. Bir demmen oqylatyn, sıýjetteri sheber qııýlastyrylǵan, keı­bir keıipkerleri jýyq arada esiń­nen shyǵa qoımaıtyn roman­nyń basty ereksheligi – eń úlken qun­dylyqtyń ómir ekenin kór­setip berýinde degen baılamǵa keldik. Nege deseńiz, shyǵarma bas­tan aıaq qanquıly kezeńniń qıyn­dyqtaryn, adamdardyń óli­min, azapty taǵdyryn sıpat­taǵanymen, ómirden bezdirip ne túńil­diretindeı bir sóılem joq. Ke­ıipkerlerdiń eshqaısysy ólim­ge asyqpaıdy, túńilip, óz-ózin tastap jibermeıdi. Qaı-qaısysy da azapqa, ólimge qasqaıyp qarsy turady. Zýleıhany unatpaıtyn enesi, kúıeýi Murtaza, Ignatov, Gorelov, Nastasıa, Ilona, Grýnıa, tipti aqylynan aljasqan professor Leıbeniń ózi ómirsúıgish, ór minezdi adamdar. Mine, qa­ra­ńyz, toqsanǵa kelgen adýyn ene qalaı-qalaı quıqyljıdy:
« – Ún­­demeısiń, á? – deıdi kempir ta­­za ishkóılegi men keń shalbaryn kıgizip jatqan buǵan kinálaı qarap. – Qashan da osylaı tilińdi jutqandaı úndemeı qalasyń. Meńireý. Eger maǵan bireý osylaı istese, óltirip-aq tastar edim. Al sen olaı isteı almaısyń. Ura da, óltire de, súıe de almaısyń. Sen eshqashan naǵyz ómirdiń dámin bilmeı ketesiń. Naǵyz ómir dep myna meniń ómirimdi aıt. Kózim de kórmeı qaldy, qulaǵym da estimeı qaldy. Biraq áli ómir súrip kelem. О́mir súrý maǵan unaıdy...».

Al romannyń basty keıipkeri, aıasy úlken jasyl kózdi, alasa boıly, náp-názik Zýleıha she? On bes jastan bastap otyz jas­qa deıingi ómiri qaharly ene men qatal kúıeýdiń qabaǵyna qaraýmen, solardyń jaǵdaıyn jasaýmen ótken uıań kelinshektiń ary qaraıǵy taǵdyry, jańa ómi­ri nege qalyń oqyrmannyń qy­zyǵýshylyǵyn týǵyzdy. О́ıt­keni Zýleıhanyń tek taǵdyry ne syrtqy áleýmettik-saıası jaǵ­daıy, meken jaıy ǵana ózger­gen joq. Onyń tanymy da, mi­nez-qulqy da ózgerdi. Ol túp-ta­myrynan qoparylyp ketti. О́mir jolyndaǵy qıyndyqtary, azaptary, ólimmen betpe-bet kelgen sát­teri ony múlde basqa adamǵa aınaldyrdy. Ol endi barlyq dú­nıege shekteýli kózqaraspen qa­rap, tek uıattyń tóńireginde ǵana baǵa bermeıdi. Romanda tek Zýleı­hanyń ǵana emes, basqa da ke­ıipkerlerdiń ózgergeni, basqa adamǵa aınalǵany baıqalady. Mysaly, keńes úkimetine qyzmet etýge asa yntaly, belsendi Igna­tovtyń ózi Sibirge aıdalǵan baı-kýlaktar tıelgen vagonda ko­mendant bolǵannan soń keı jaǵ­daılarda olarǵa meıirimmen qaraı bastaıdy. Al dóreki, burynǵy qylmysker, vagondaǵy tutqyndardyń kózinshe dáret syndyrýdy ar kórmegen Gorelov soǵysqa qatysyp kelgen soń jer­gilikti úkimettiń senimdi adamyna aınalyp, bılikti qolyna alady. Keńes úkimeti ornaǵan sońǵy on jylda bólmesinen shyqpaı, aqy­lynan aljasa bastaǵan professor Leıbe Angara aımaǵyna aýyp kelgen soń qoǵamǵa eń paıdaly adamdardyń qataryna kiredi. Dá­rigerlikpen shuǵyldanyp, júz­degen jannyń alǵysyn alady. Qyzmeti kóterilip, aýdandyq aýrýhanany basqarýǵa jóneltiledi.

О́mir degen – qozǵalys, ózge­ris, jańalyq. Qoǵamyń qatal bol­sa, sen oǵan beıimdel. Ýaqyt­tyń yrǵaǵymen ómir súr. Basyń­nan qandaı jaǵdaı ótse de, synyp ketýge haqyń joq. Jalpy aıtqanda, romannyń ıdeıasy osy sarynda. Logıkaǵa syımaı­tyn dúnıeler de joq emes. Oqı­ǵa­lardyń ylǵı osy shaqpen baıandalýy, bas keıipkerdiń aýylda er adamnyń jumysyn istep júrýi, ýaqyttyń jyldam ótýi, ústin-ústin baıandalǵan oqıǵalar tym byjyrqaı kartınany eles­tetetini sııaqty olqylyqtar bir­den baıqalady. Degenmen «Zý­leı­hanyń oıanýy» – bizdińshe avtordyń tolǵanysy, ózekjardy oı-pikirleri kóringen, qoǵamnyń kelbetin, adamdardyń psıholo­gııasyn, tanymyn, bolmysyn ashyp kórsetken, shyn máninde, úlken dúnıe. Al úlken dúnıeniń ádil synshysy – ýaqyt.