Biraq bári birigip tutas áleýmetti, túptep kelgende adamdy zertteıdi. Demek qoǵamdaǵy túıtkildi máselelerdiń artynda áleýmettik ǵylymnyń áleýeti tur. Al bizdegi áleýmettik ǵylymnyń áleýeti qandaı? Damý qarqyny qaı deńgeıde, ilgeriletýge ne kedergi? Táýelsizdik alyp, bórkimizdi aspanǵa attyq. Erkindik kez kelgen elge emin-erkin kirip-shyǵý múmkindigin syılady. Árıne, bilim qýǵan jastarǵa, jańa nárseni úırenýdi maqsat etken talapkerlerge septigin tıgizdi. Degenmen shetten keletin shekten tys jaǵymsyz ádetter men jat mádenıet jaıyn umytyp kettik. Keregin alyp, zııanyn tastaýǵa kelgende álsizdik baıqaldy. Bir jynystylar, jaýapkershilikti sezinbeı on shaqty áıel alyp, qalaǵan ýaqytynda talaq tastaıtyndar, jalǵan dinniń jetegindegi jıhadshylar – sonyń bir kórinisi.
Osyndaı tárbıemiz ben mádenıetimizge kereǵar qylyqtardyń týý sebebin, boldyrmaý joldaryn zertteýmen áleýmettik sala ǵalymdary aınalysady. Eger eldegi áleýmettik ǵylymnyń áleýeti joǵary bolsa, qoǵamdaǵy qıyndyqtar, tipti alaýyzdyq týdyrǵan máselelerdi sheshý (damyǵan elderdegideı) atalǵan sala ǵalymdarynyń zertteýlerine negizdelip jasalar edi. Al áleýmettik ǵylymnyń áleýetin arttyrý úshin qaıtpek kerek? Mádenıettaný ǵylymnyń PhD, Súleımen Demırel ýnıversıtetiniń professory Moldııar Ergebektiń oıynsha, áleýmettik ǵylym damýy úshin sala ǵalymdary áleýmettik-ǵylymı zertteýlerdiń adam ómirine mańyzyn jalpaq jurtqa jeńil jetkizip, túsindirýi kerek.
«Osydan 10 jyl buryn áleýmettik ǵylymnyń áleýeti tómen edi. Qoǵamdaǵy bolyp jatqan oqıǵalarǵa durys baǵytta mán-maǵyna, túsinik beretin áleýmettik ǵylymdar ókilderi óte az boldy. Qazir áleýmettik ǵylymnyń mańyzdy salalaryna jastar kóptep kelip jatyr. Ásirese, bir oqıǵaǵa qatysty obektıvti pikir bildirip, basqa oqıǵalarmen salystyra otyryp baǵa berip júr. Endi áleýmettik ǵylymnyń ishindegi áleýmettaný salasyna kelsek, áleýmettanýshylar – qoǵamdyq pikirdiń kóshbasshylary. Sondyqtan olarǵa, jalpy, áleýmettik ǵylym ókilderine úlken jaýapkershilik júkteledi. Alaıda, ókinishtisi sol, elimizdegi áleýmettik ǵylym ókilderi medıaǵa óte sırek shyǵady. О́zderiniń áleýmettik medıalary (jelilerdegi paraqshalary) arqyly qoǵammen baılanys ornatýǵa tyrysady. Biraq bul jetkiliksiz. Olar qoǵammen tyǵyz baılanysta bolýy kerek, mundaıda medıany keńinen qoldanyp, óz zertteýleri jóninde ashyq, obektıvti aıta bilgeni jón. Sonda ǵana jaratylystaný ǵylymdary ǵana emes, áleýmettik ǵylymdarda qoǵam sanasynan mańyzdy oryn ala bastaıdy», deıdi M.Ergebek.
Iá, ǵalymdar tarapynan belsendilik baıqalsa, ánshiler men blogerler sosıolog, polıtolog, psıholog bolyp ketpes edi. Degenmen másele tek ǵalymdarda ma? Mádenıettanýshy M.Ergebektiń aıtýynsha, qarapaıym halyq irgeli zertteýlerdiń mańyzyn bile bermeıdi. Shyn máninde irgeli zertteýler adamdardyń sanasyn jetildirip, synı oılaýyn qalyptastyrady, qoǵamdaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtady. Mine, dál osy úsh sebepti negizge alyp-aq irgeli zertteýlerge tek teorııa dep qaramaı, kóbirek qarjy qarastyrý qajet.
«Bul úshin sheshim qabyldaýshy memlekettik organdarda ǵalymdar otyrýy kerek. Ǵylymdy sonymen aınalysqan adam ǵana jete túsinedi. Bizde onsyz da adammen, qoǵammen baılanysty ǵylymmen aınalysatyn ǵalymdar áleýmetten jyraq júr. Al zertteýlerdi oryndaldy degen belgi úshin júrgizetin organdardyń ókilderi ǵalymdar men áleýmet arasyndaǵy qashyqtyqty odan ári alshaqtatyp jiberýi múmkin. Joǵaryda ǵalymdar otyrsa, birqatar túıtkildiń túıinin tarqatýǵa bolady. Aıtalyq, elimizde dinı qatynas máseleleri ózekti. Al Qazaqstanda osy qubylysty zerttep, taldap, máseleniń mánisin anyqtaıtyn din sosıologteri joqtyń qasy. Dintanýshylar kóp, din sosıologteri saýsaqpen sanarlyq. Din sosıologteri – dintanýshylar emes, dinge jáne qoǵamdaǵy dinı oqıǵalarǵa obektıvti baǵa beretin mamandar. Din sosıologııasy degen bólim Qazaqstanda bar ma, joq pa, bilmedim. Shetelderde, mysaly, Túrkııada mundaı mamandar daıarlanady», deıdi professor M.Ergebek.
Rasynda da áleýmettik ǵylymnyń áleýetin arttyrý sol ǵylymnyń mańyzdy salalaryna kóńil bólýden, damytýdan bastalady. Jáne sheshim shyǵarýshy organdarda ǵalymdar otyrsa, qoǵamdyq kózqarastarǵa qatysty zertteýlerge jóndi baqylaý bolar ma edi. Áıtpese áleýmettanýshylar alatyn saýaldamalar qanshalyqty sapaly jasalyp jatqany belgisiz. Al sol saýaldamalar memlekettik baǵdarlamalar, strategııalyq josparlar, halyqqa ortaq mańyzdy sheshimder qabyldaýǵa negiz bolady. Osyny oılasańyz, áleýmettik ǵylymnyń mańyzyna naqty tereńdeı túsesiz. Endi sondaı salmaqty zertteýler sapaly bolýy úshin ne istemek kerek? Áleýmettanýshy, ǵalym, áleýmettaný ǵylymynyń PhD doktory Serik Beısembaı halyqtyń salyǵyna, memlekettiń qarjysyna júrgiziletin zertteýler kópshilikke jarııa túrde, ashyq bolǵanda ǵana sapaǵa qol jetkizetinimizdi aıtady.
«Áleýmettaný ǵylymy qoǵamnyń qandaı ekenin aıqyndaıdy. Áleýmettanýdyń «shynaıylyqpen baılanys ornatýshy ǵylym» deıtin keń taraǵan ekinshi bir ataýy bar. Negizgi bilim kózin adamdarmen sóılesý, olardyń jan dúnıesin, áreketi men kózqarasyn zertteý arqyly alatyndyqtan, áleýmettaný ǵylymy «qoǵamnyń júrek soǵysyn» qalpyna keltirip otyra alatyn áleýetke ıe. Bizdegi memlekettik organdar áleýmettik zertteýlerdi júrgizedi, ár mınıstrlikte buǵan qarjy bólinedi, muny joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq áleýmettik zertteýler sheshim shyǵarý júıesiniń bir bóligi retinde qalyptasty dep aıta almaımyz. Sheshim kóbine joǵarydan qabyldanady, tómendegiler oryndaıdy. Sodan keıin baryp qoǵamnyń reaksııasyn qaraıdy, áleýmettiń oıy keıde eskeriledi, kóbine sheshim ózgerissiz qalady. Ekinshiden, memlekettik tapsyryspen júrgiziletin áleýmettik saýaldamalardyń sapasy – óte ózekti másele. Mundaı zertteýlermen ádette tek qana tendermen kún kóretin, eshkim bilmeıtin kompanııalar aınalysady. Olar jyl saıyn bir zertteýdi qaıtalap júrgize berýi múmkin. Al bul zertteýdiń artynda qandaı ǵalymdar tur, qaı ádistememen júrgizildi, jınalǵan aqparatqa qanshalyqty senýge bolady? Eshqandaı jaýap ala almaımyz. Bizdegi anketalar qaǵaz túrinde alynatyndyqtan, ony falsıfıkasııalaýdyń qaýpi tym joǵary. Negizi osyndaı zertteýlerge tapsyrys beretin memlekettik organdardyń mindeti – saýaldamalar sapaly bolýy úshin onyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý. Eger saýaldamany júrgizý, onyń ádistemesi, tehnıkasy, barlyq nátıje halyqqa ashyq, qoljetimdi bolsa, tapsyrys alǵan kompanııalar jumystyń sapasyna mán beredi. О́ıtkeni bir adamdy aldaýyń múmkin, biraq bútin bir qoǵamdy aldaı almaısyń ǵoı», deıdi S.Beısembaı.
Iá, «arbanyń aldyńǵy dóńgelegi qalaı qaraı júrse, sońǵysy solaı qaraı júredi» degendeı, júıe durys bolýy kerek-aq. Desek te júıeni jasaıtyn da adam emes pe? Joǵarydan – tómenge, kúrdeliden – qarapaıymǵa emes, tómennen – joǵaryǵa, qarapaıymnan – kúrdelige qaǵıdasymen júrý ýaqyt talabyna aınalyp bara jatqandaı. Áleýmettik ǵylymnyń bir salasy sanalatyn saıasattaný ǵylymynyń PhD doktory Jánibek Aryn da joǵaryǵa jaltaqtamaı, sapaǵa jumys isteıtin jazylmaǵan zańdylyqtardy qalyptastyrý kerek ekenin jetkizdi.
«Elimizde saıasattanýshylarǵa senimsizdikpen qaraıdy. Munyń sebebi nede? Menińshe, bizdegi saıasatkerler naqty bir baǵyt nemese taqyryp tóńireginde sóılemeıdi. О́zderin ámbebap kóredi, barlyq saıası taqyrypta pikir bildire beredi. Bir kúni saıası júıe jaıly, ekinshi kúni Aýǵanstan taqyrybynda, úshinshi kúni pandemııa problemalaryn talqylaýǵa qatysyp otyrady. Olar – naqty bir taqyrypty tereń meńgergen mamandar emes. Ondaıda sapa bolmaıdy. Sodan senim azaıady. Anglııada doktorantýra oqyǵanda Ortalyq Azııa elderin zerttedim. Osy qurlyqtaǵy damyǵan elderdiń áleýmettik ǵylym ókilderi arasynda repýtasııa degen uǵym qalyptasqan. Olar ózderiniń repýtasııasyna qatty qaraıdy. Sonyń negizinde shaqyrǵan jerdiń bárine baryp, kez kelgen taqyrypta sóıleı salyp, bedelin túsirmeıdi. Bilmeıtinin bilem deýge barmaıdy. Ondaıda olardyń repýtasııasy, ıaǵnı ǵylymdaǵy bedeli túsedi. Sebebi ol tereńdemegen taqyrypty talqylaýda qate oı aıtsa, ony biletin kelesi bireý keıin elge teris ekenin dáleldep turady. Bul oǵan kerek pe? Árıne, joq. Mine, dál osyndaı jazylmaǵan zańdylyq bizde de qalyptassa, mamandardyń da áleýeti artady, qoǵamnyń da ǵalymdarǵa degen kózqarasy jaqsarady. Bul úshin joǵarydan bir jańa zań shyǵarylýyn kútip otyrýdyń qajeti joq. Shyndap kelgende, áleýmettik ǵylymnyń áleýetin sol salalarda zertteý júrgizip júrgen ǵalymdar ǵana kóteredi», deıdi J.Aryn.
