Jalǵandyq jarǵa jyǵady

Áldebir jyly «Álippeni» «Saýat ashý» almastyrǵanda «kózimiz – ashyq, kókiregimiz – oıaý, bul oqýlyq jurtty saýatsyzǵa te­ńeıdi», dep óre túregelgen edik. Sol ashyq kóz, oıaý kókiregimiz jahandy jappaı indet jaılap, odan qutylýdyń jalǵyz jo­ly – vaksına saldyrý ekenin bil­gen kezde «kórmes túıeni de kórmes» syńaı tanytqanymyz ne osy? Vaksınalaý bylaı tursyn, alǵashynda ajal ańdyǵan ajdaha shyqqanyn estise de, «ótirik, mundaı kesel múldem joq» degender de tabylyp edi. «Tas tús­ken jerine aýyr» eken. Vırýs el irgesine batpandap kirgende baryp samarqaý kóńil sabasyna túsip, betperde taǵa bastadyq. Sol keseliń keńistikke ústemdik qu­ryp turǵanyna da mine, jyldan asty. El ar­daq­tylarynan, aǵaıyn-týystan aıyryldyq. Tutqıyldan tıgen «tumaý» týraly bárin bilemiz. О́kinishtisi sol, bile tura bilmestik tanytýdy jal­ǵastyryp jatyrmyz.

Koronavırýspen kúresýdiń bir­den-bir ári senimdi joly vak­sına salý ekeni aıtýdaı-aq aıtylyp jatyr. Tek, sony kóre­tin kóz, estıtin qulaq bolmaı tur. Sáti kelse san soqtyryp, jal­­ǵan PTR testileý nemese vak­sı­nalaý pasportyn alýǵa asy­ǵamyz. Bul týraly Prezıdent
Qasym-Jomart Toqaev ótken aptada Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda «Qazir buqaralyq aqparat quraldarynda ekpe salýǵa qatysty jalǵan qujattar týraly derekter paıda bolyp jatyr. Bul – qoǵam úshin óte qaýipti jaǵdaı. О́ıtkeni halyq kóp jınalatyn jerlerde dert juqtyrǵan adam da júrýi múmkin degen sóz. Sondyqtan quqyq qorǵaý organdary osy máselege basa nazar aýdarýǵa tıis. Biz pandemııamen kúres­tiń negizgi joly vaksınasııa ekenin túsinýimiz qajet», dep oıyn ashyq aıtty.

Iá, jalǵan pasport – jarǵa jyq­paı qoımaıdy. О́z densaý­lyǵymyzǵa bas qatyrmasaq, qa­tyrmaı-aq qoıaıyq. Alaıda aına­lamyzdaǵy ózge adamdardy, jasy egde jaqyndarymyzdy nege oılamaımyz? Jalǵan pasport júrgen jerde indet juqtyrǵan adam da qatar júredi. «Túptep kelgende, azamat­tarymyz ózde­riniń jáne jaqyn týystarynyń den­saý­­­lyǵyn oılap, sanaly túr­de sheshim qabyldaýy kerek. Antı­vakserlerdiń qaýeset, dań­ǵaza áńgimelerine senýdiń qa­jeti joq», degendi Prezıdent ózge aıtar sózi joqtan aıtyp otyrmaǵany anyq.

Álem ábigerge túsip jatqan jekelegen salalarda mindetti túrde vaksına saldyrý qajettiligi týyndaıtyny beseneden belgili. Memleket basshysynyń sózimen aıtsaq, buǵan zańnamalyq ta, kons­tıtýsııalyq ta negiz bar. Ári-beriden soń, bul – Otan al­dyndaǵy mindet. Soǵan qara­mastan, Prezıdent ekpe salý ke­zin­de asyra silteýge jol berýge bolmaıtynyn da aıtyp otyr. Máselen, densaýlyǵyna jáne bel­gili bir jaǵdaılarǵa baılanys­ty vaksına saldyra almaıtyn otandastarymyz bar. Sondyqtan Memleket basshysy memlekettik organdar men monıtorıng júr­gizetin toptar osy máseleni es­kerýi tıis ekenin alǵa tartady. Iаǵnı Qasym-Jomart Toqaev qaı jaǵdaıda bolsyn túsinistik, adam­gershilik uǵymdary bárinen bıik turýy kerek ekenin meńzeıdi.

Memleket otandastarymyzǵa tú­sinistikpen qaraýyn qarap-aq keledi. Alaıda «Halyq úni­ne qu­laq asatyn memleket» bol­ǵany­men, memleket únine qulaq asatyn ha­lyq bolmaı tur. Ebin tapqandar eki jep, vaksınalaý pasportyn satýmen qoımaı, PTR testiniń teris nátıjesi týraly jalǵan anyqtama jasap berýge daıyn. Bul degenińiz aldymen Ata Zańnan, odan qaldy adamgershilikten attaý degen sóz. «Osyǵan deıin de aıttym, vak­sınalaý týraly jalǵan sertı­fı­kat­tar jasaý naryǵy paıda boldy. Mundaı derekterdi tu­tas qoǵamnyń densaýlyǵy men qaýip­sizdigine tóngen tikeleı qaýip dep túsiný qajet. Demek, jazaǵa tartý sharasy da qatań bolýǵa tıis. Bul Ákimshilik kodeks­ke sáıkes zań buzýshylyq ekeni aıdan anyq», dedi Q.Toqaev Úkimettiń keńeı­tilgen otyrysynda.

«Jel soqpasa, shóptiń basy qı­myldamaıdy». Memleket basshysy jalǵan qujattar týraly derekter baryn oıdan qurap otyrǵan joq. Vaksınalaý men testileýge qatysty jalǵan qujat ázirleý máselesiniń bar ekenin Densaýlyq saqtaý mınıstri Alekseı Soı bıyl 5 mamyrda Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetiniń alańynda ótken baspasóz máslıhatynda moıyndaǵan. Dál sol kezde jalǵan qujat jasaýǵa qatysty alǵashqy «órttiń oshaǵy» Almatyda tuta­nyp, qylmystyq is tergelgen edi. О́kinishke qaraı, bul aqyr­ǵy qyl­mys bolmaı shyqty. Áleý­mettik jelilerde «vaksınalaý pas­portyn 5-15 myń teńge ara­lyǵynda satyp alýǵa bolady» de­gen gý-gý áńgime taraı bastady.

«Jalǵan vaksınalaý pasporty­na qatysty jaǵymsyz jaǵdaı oryn alǵanyn jasyrmaımyn. Mu­ndaı málimet kelip túsken bette bir­­den Al­­maty qalasynyń ákim­­digi­men je­ke baı­lanysqa shyqtym. Jaǵ­daı­dy ba­qylaýǵa aldyq. Kúshtik qury­lym­darmen júıeli jumys istep, izin sýytpaı qylmyskerdi anyq­ta­dyq. Búginde barlyq áleý­mettik je­liler qadaǵalaýǵa alynǵan. Mun­daı jaǵdaılar týraly málimet­­terińiz bolatyn bolsa, ony nazar­ǵa alýǵa biz árqashan da­ıyn­byz. Osyn­­daı áreketterge qylmystyq jaýap­kershilik qa­ras­tyrylǵan. Kez kelgen azamat, meıli ol dáriger nemese ózge adam bolsyn, zań keshirim bermeıtinin túsinýi tıis. Bárin ta­bamyz jáne bári jazalanady. Mundaı qylmysty dáleldeý qıyn emes. Sebebi aqpa­rattyq júıedegi árbir doza kórinedi. Eger mundaı jaǵdaı oryn alsa, qyl­mys­tyq jaza qoldanylady. Biz bul máselege únemi monıtorıng jasap, baqylaýda ustaıtyn bolamyz», dep edi mınıstr.

О́kinishke qaraı, mınıstr jal­ǵan qujat máselesin baqy­laýda ustap qala almady. Máse­len, ótken aptada Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl agent­tiginiń tóraǵasy Marat Ahmet­janov vedomstvonyń birinshi jar­tyjyldyqtaǵy jumysyn qory­tyndylaı otyryp, naq osy jal­ǵan qujat ázirleý máselesine toq­talǵan edi. «Kúni keshe elimiz­diń 3 aımaǵynda jalǵan vaksı­nalaý pas­portyn saýdalaý­men aına­lys­qan medısına qyzmetkerleri ustal­dy. Aq halattylar ekpe almaǵan adamdarǵa jalǵan qu­jat ázirlep kelipti. Al olarǵa egi­lýge tıis vaksınalardyń kó­zin joıyp otyrǵan. О́zderińiz kórip otyrǵandaı, halyqtyń densaýlyǵy paıda tabýdyń kó­zine aınaldy. Al bıýdjetten bóli­netin qarajat jelge ushyp jatyr. Osyndaı jalǵan qujat alǵan adam­dar aramyzda júrýi múmkin. Bul jerde másele tek sy­baılas jem­qorlyqta ǵana emes, bul eń aldymen biz ómir súrip otyrǵan ortaǵa, halyqqa tón­gen qaýip. Sondyqtan mundaı qyl­mys­­­tardyń aldyn alý jumys­tary jal­ǵasa beredi», dedi vedomstvo basshysy.

Sonymen qarapaıym medı­sına qyzmetkerinen bastap, Mem­leket basshysyna deıingi aýqym­dy nazar aýyp otyrǵan vaksınalaý pasporty degen ne ózi? Vaksınalaý pasporty – bul árbir qazaqstandyq koronavırýstan tolyq ımmýndaý kýrsynan ótkennen keıin ala alatyn qujat. Ony memlekettik eGovMobile qosym­shasynan tabýǵa bolady. Pasportta úsh tilde pasıenttiń qandaı preparat alǵany, qandaı me­dısınalyq mekemede ekpe egilgeni, qandaı dáriger ekpe sal­ǵany, qandaı dozada jáne qashan salynǵany kórsetiledi. Jýyr­da jekelegen salalarda min­detti túr­de vaksına saldyrý qajet­tiligi týyn­dap, onsyz eńbek etýge shekteý qoıyl­ǵan bolatyn. Jal­ǵan qujattyń suranysqa ıe bola bas­taýynyń bir sebebi – osy.

Mine, osyndaı jaıttar adam­dar­dy aǵat basýǵa ıtermelep júr. Máselen, Almatydaǵy úsh me­dısınalyq meke­meniń qyzmet­kerleri jalǵan vaksınalaý pas­porty men PTR testileý nátı­jelerin qoldan jasaǵany belgili boldy. Qalalyq krımınaldyq polısııa basqarmasynyń habarlaýynsha, «Dostar Med» jáne «Suńqar» syndy eki jeke medısınalyq orta­lyqtyń qyzmetkerleri jal­ǵan qujat­tar jasaǵan eken. Son­daı-aq №4 em­hanadaǵy medısına qyzmetkerleri vaksınalaý pasporttaryn satqany jáne vak­sınalardy zańsyz joıyp jiber­geni anyqtaldy.

Birinshi jaǵdaıda, klınıka­daǵy zerthana qyzmetkeri orta­lyqtaǵy eki meıirbıkeniń kómegi­men aqshalaı syıaqy úshin teris nátıjemen bıomaterıaldy synamasyz PTR testin uıymdastyrdy. Biraz ýaqyttan keıin «Suńqar» medısınalyq orta­lyǵynyń dáriger-endoksısti ustal­dy. Ol buryn alaıaqtyq úshin jaýap­qa tartylǵan eken. Jeke tintý ke­zin­de aqsha men PTR testilerdiń nátı­jeleri tárkilendi. Sonymen qatar №4 qalalyq emhananyń aǵa meıir­bıkesi ustaldy. Ol 15 myń teńge kóle­minde aqshalaı syıaqy alý úshin vak­sına alǵandardy belgileý jýrnalyna jalǵan tirkeýmen aınalysyp kelipti. Kúdikti qylmysyn mo­ıyndady. Bul faktiler Qylmystyq kodekstiń 385-baby boıynsha sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tizilimine tirkeldi. Tergeý amaldary jalǵasyp jatyr.

Kún sanap elimizde vırýs juq­tyr­­ǵan­dardyń sany men «qyzyl aımaq­tardyń» qatary kóbeıip barady. Sol juqtyrǵandardyń qatarynda jalǵan vaksınalaý pasportyn alǵan­dardyń bolmasyna kim kepil? Sonyń saldarynan «vaksına alǵan adam da indetke shaldyǵady» dep baıbalam salamyz. Árıne, ekpe alǵan adam jaman tumaýmen múldem aýyr­maıdy deýden aýlaqpyz. Alaıda «bir qumalaqtyń bir qaryn maıdy shiritetinin» qaperden shyǵarmaǵan jón. Jalǵan vaksınalaý pasportyn alyp, jamanatty bolǵan kimge abyroı ápermek? Memleket basshysy aıtyp ótkendeı, azamattarymyz ózderiniń jáne jaqyn týystarynyń densaýlyǵyn oılap, sanaly túrde sheshim qabyldaýy kerek.

Qaırat TО́LEGENOV,

Batys Qazaqstan oblysyndaǵy №1 qalalyq emhananyń epıdemıolog dárigeri:

– Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymy vaksına oılap tabylmaı turǵan kezde «barlyq pasıent aýyryp bolǵannan keıin qoǵamdyq ımmýnıtet qalyptasady, tıisinshe indettiń kózi joıylady» degen sheshimge kelgen edi. Alaıda bul tujyrymnyń qate ekenin ýaqyt ózi dáleldep otyr. Búginde aty atal­ǵan uıym da, álemdegi barlyq memleket te osy ekpege kúsh jumyldyryp jatyr.

Vaksına jasaýǵa qaýqarsyz elder qanshama qomaqty qarjy bólip, vaksına satyp alyp jatyr. Sebebi vaksına jasaý úshin de orasan zor áleýet qajet. О́kinishke qaraı, osyndaı úlken kúshpen qolǵa tıip jatqan ekpeniń qadirin túsinbeı, zaıa ketirip jatqandar da anyqtaldy. Egýdiń ornyna tógip tastap, vıtamın salyp júrgender bar eken. Bul – úlken qatelik. Sananyń saıazdyǵy. О́z basym ondaı jaǵymsyz jaǵdaımen betpe-bet kezdesken joqpyn. Kezdespeı-aq qoıaıyn. Alaıda kóz kóredi, qu­laq estıdi. «Birinshi baılyq – den­saýlyq» ekenin babalarymyz bostan-bos aıtqan joq. Osy baılyqty vırýs­tan qorǵaýdyń búgingi birden-bir joly – ekpe alý. Ekpe alý úshin de psıhologııalyq daıyndyq kerek. Ár adam jan men tándi daıyndap baryp, erikti túrde, óz qalaýymen alǵany jón. Ekpeniń kómegi sonda baryp tıedi degen oıdamyn. Al PTR testileý men vaksınalaý pasportyn satyp alyp jatqandarǵa em qonsyn ba? Qonbaıdy.

Máselen, Eýropadaǵy birneshe eldiń, Arab memleketteri men Izraıl­diń halqy sanaly túrde ke­zek­ke turyp, ekpeni ýaqtyly alyp, barlyq saqtyq sharalaryn usta­nyp jatyr. Ondaı elderde karantın sharalary alynyp, aýrýdyń kórsetkishi azaıyp, emhanalardaǵy naýqastardyń sany azaıyp keledi. Bul – halyqtyń sanaly túrde ekpe alýynyń nátıjesi dep túsinemin.

Jalǵan vaksınalaý pasportyn alyp, jalǵan ekpe saldyryp jat­qandar – eń aldymen qyzmet etetin adamdar. Úıde otyrǵan turǵyndar ondaı qadamǵa barmaıtyny anyq. Qyzmette júrgen otandastarymyzdan jumys ornynda ekpe saldyrý talap etiledi. Kóp adam vaksınadan qorqyp júr. Vaksınadan qoryqsa da, jumys ornyndaǵy áriptesterine, úıdegi júkti áıeline, egde jastaǵy ata-anasyna indet juqtyramyn dep qoryqpaıdy. Sanasyzdyq degen – osy. Biz, eń aldymen, adamdardyń sanasyn ózgertýimiz kerek. Adamdar jalǵan vaksınalaý qujatyn alýdyń qanshalyqty zııan ekenin uǵynýy tıis. Sonda ǵana qoǵamdyq ımmýnıtet qalyptasady.