О́miri ónermen órnektelgen

Sol elý jyldyqty arnaıy halyqaralyq festıvalmen ótkizemiz degen josparymyz myna dúnıejúzilik indettiń kesirinen óz deńgeıinde júzege aspaǵany ókinishti. Degenmen elimizdiń qaıtalanbas mádenı oshaǵy, myńjyldyq Almaty shaharynyń osynaý kórnekti óner ordasynyń irgetasyn qalap, ǵajaıyp manej áleminiń paıda bolýyna, kásibı sırk ujymynyń qalyptasýyna zor úles qosqan, sanaly ǵumyryn sarp etken óner marqasqalary men el tulǵalaryn keler urpaq umytpaýy tıis.

Solardyń biri de biregeıi elimizdegi tuńǵysh Qazaq memlekettik sırk ujy­mynyń irgetasyn qalaýǵa belsendi at­­­sa­lysqan, ultyn shyn súıgen, óne­rin ulyq­taǵan jaısań – Qazaq­stan­nyń ha­lyq ártisi, qazaq qyzdary­nyń arasynan shyqqan tuńǵysh kórkemsóz she­beri, ulaǵatty ustaz Gúljıhan Ǵa­lıe­­va­nyń týǵanyna 2017 jyly 100 jyl toldy. Qazaq memlekettik sırki sol jyly sáýir aıynda 100 jyl­dyq mereıtoıǵa tartý retinde manej óne­riniń murasyn, otandyq sırk korı­feı­leriniń jádigerlerin, ótkennen syr shertetin estelikterin jınaqtap, eli­mizde buryn-sońdy bolmaǵan tuńǵysh eks­pozısııalyq murajaıdy ashyp, Gúl­jıhan Qalıqyzyna arnaıy jeke kór­me uıymdastyrdy. Kórmede onyń ómiri men qyzmeti jaıly derekter, ár kez­degi fotosýretteri toptastyryldy. Bul mu­rajaıdyń ashylýyna ónerdegi Gúljı­han Ǵalıevanyń kózin kórgen aqsa­qal­dar men zııaly qaýym, uzaq jyldar boıy Qazaqstannyń Máde­nıet mınıstri bolǵan Jeksenbek Erkin­bekuly aǵamyz qatysty.

Zaman talabyna saı kásibı sırk óne­riniń ómirge kelýine uıytqy bolǵan Gúljıhan Ǵalıevanyń ıdeıasy men kúsh-jigeri arqasynda sol kezdegi QazKSR OK-niń Birinshi hatshysy Dinmuhamed Qonaevtyń tikeleı qoldaýymen jáne Mádenıet mınıstri Ilııas Omarovtyń pármenimen Almaty qalasynda Qazaq memlekettik sırk ǵımaratyn salý týraly sheshim qabyldandy. Kásibı sırk ujymyn qurý jolynda Gúljıhan Ǵa­lıeva orasan zor eńbek sińirdi. Osy rette aıta ketý kerek, sol kezderi má­de­nıet salasynyń jetekshileriniń ara­syndaǵy qazaq ónerin órkendetýdegi bir­lik pen uıymshyldyqtyń bastaýyn­da atadan balaǵa qanmen daryǵan tek­tilik jatyr. О́ıtkeni Dinmuhamed Qo­naev­tyń ákesi Ahmet pen Gúljıhan Ǵa­lıevanyń ákesi Ǵalı, bı padıshasy Shara Jıenqulovanyń ákesi Baımolda bir-birimen ózara aralas-quralas bolǵan, syı­lasyp ótken. Bala kezden ákeleri dos bolyp ári birge oınap ósken balalar, ke­ıinnen ultynyń uly perzentterine aınalǵan Gúljıhan, Shara, Dımash ta áde­mi dostyq, izgi syılastyqty ómir boıy arqaý etip, halyqtyń óneri men má­de­nıetine ólsheýsiz úles qosty. Sol kez­degi Ortalyq komıtettiń birinshi hatshysy Dinmuhamed Qonaevpen bala kúngi shy­naıy dostyq pen ulttyq ónerge degen ortaq janashyr kózqaras sol kezderi qazaq óneriniń jarqyn kókjıegine, «altyn dáýirine» dańǵyl jol ashty.

1917 jyly 11 qarashada dúnıege kelgen Gúljıhan Ǵalıeva Jetisý óńi­rine aty áıgili Qalı Ordabaev degen baı­dyń jalǵyz qyzy edi. Suńǵyla, ke­mel oıly ákesi jalǵyz qyzyna shetel­den muǵalim aldyrtyp eýropasha oqytyp, saýat ashtyrady. Jastaıynan ulttyq mádenıettiń ýyzyna jaryp, Eýropa mádenıetiniń qaınarlaryna qanyp ósken Gúljıhan men ónerpaz shákirt­teri keıinnen Máskeýdiń menmin degen óner tarlandary men maıtalmandaryn moıyndatqan fenomenge aınaldy. Taý tulǵaly Qalı Ordabaev kedeı-kepshik, joq-jitikke árdaıym qolushyn beretin raqymshyl ǵazız jan bolǵan edi. О́z zamanynyń atymtaı jomarty atanǵan Qalı baıdyń qarjysyna Almatyda eń alǵash kúmbezdi meshit boı kóterdi, aǵashtan jer úıler salyndy. Qazirgi Mádenıet mınıstrliginiń eski ǵımaraty turǵyzyldy, Baým baǵynyń kóshetteri otyrǵyzyldy, Ortalyq demalys saıabaǵynyń irgesi qalandy, sol mańnan onyń qolymen aqqýlary qıqýlaǵan aıdyn-shalqar kól jasalǵan. Jurt aýzynda Qalı baıdyń soǵys jyldary maıdanǵa shynjyr taban tankter satyp alýǵa 1000 rýbl aqsha jibergeni týraly da aıtylyp júr.

Alaıda qazaq jurtynyń ıgi jaqsy­laryn jalmaǵan zobalań jyldar Qalı baıdyń áýletin aınalyp ótpedi. Qar­shadaı qyz Gúljıhan Lenıngradta zań ıns­tıtýtynda oqyp júrgen kezinde ákesi Qalı men aǵasy Ramazanǵa «halyq jaýy» dep naqaqtan naqaq jala jabylyp, aıdalyp kete bardy. Gúljıhannyń aǵasy Ramazan kezinde Orman sharýashylyǵy mınıstri, Narynqol aýdanynyń basshysy bolǵan edi. Ákesi men aǵasy aıda­lyp ketken soń oqýdan shyǵyp qalǵan Gúljıhanǵa Máskeýde aǵasynyń aınymas dosy bolǵan Turar Rysqulovtyń kóp kómegi tıedi. Onyń aqyl-keńesi­men, jol silteýimen tegin ózgertip, KSRO as­ta­nasyndaǵy GITIS janyndaǵy teatr stýdııasyna oqýǵa túsedi. Iá, tekti áýlettiń aqtamaq qarlyǵashy qara bult­taı tóngen taǵdyrdyń aýyr synyna mo­ıymady, qanatyn jazyp, qııaǵa samǵaı berdi. 1938 jyly oqýyn oıdaǵydaı támamdap, qazaq qyzdary arasynan Más­keýdegi GITIS-ti bitirgen tuńǵysh kór­kemsóz oqýdyń kásibı mamany atanady. Jas maman aldymen Tashkentte bir-eki jyl jumys istep, keıin Almatydaǵy Qazaq drama teatrynda aktrısa bolyp qyzmet isteıdi. 1941-1946 jyldary so­ǵys kezinde Máskeýden Almatyǵa kósh­ken Ortalyq birikken kınostýdııada ak­terler bólimin basqardy, 1946-1965 jyl­dary qazaqtyń Jambyl atyndaǵy fı­lar­monııasynda konferanse bolyp, Jambyl Jabaev, Muhtar Áýezov, Juban Moldaǵalıev shyǵarmalaryn sheber oryndady, Qazaq radıosynyń balalarǵa arnalǵan baǵdarlamasynda ańyz-áńgime, ertegiler oqyp, áýezdi daýysymen búl­dirshinderdiń júregine jol tapty.

Dál osy kúrdeli kezeń Gúljıhan Qa­l­ı­qyzynyń shyǵarmashylyq izdenis­te­ri­ne serpin berip, ulttyq óner jolynda­ǵy tynymsyz kúreskerlik, kóshbasshy­lyq dara qasıetteriniń qalyptasýyna alǵy­shart jasady.

50-60 jyldary keńestik solaqaı saıasattyń saldarynan qazaqtyń qara dombyrasynyń kúmbiri joǵalyp, ulttyq dástúrimiz ben ónerimizdiń kómeskilenip, ulttyq sananyń máńgúrttenip bara jat­qany tekti áýlettiń jaýqazyn gúli – Gúljıhandy bir orynda otyrǵyzbady, kúni-túni qazaq óneriniń ózegin saqtap qalýdy oılady, Alash jurtyn ulttyq áýenge uıytatyn, tól ónerdiń órisin keńeıtetin uly arman jolynda aıanbaýǵa ki­risip ketti. Keńestik rejimniń qaha­rynan qaımyqpastan ulttyq namystyń týyn bıik ustap, ógeıdiń kúıin keshken qazaq ónerin tarydaı shashyrap júrgen naǵyz daryn ıelerin bir ar­naǵa toptastyrǵanda ǵana kásibı negiz­de damytýǵa bolatynyn túsindi, osy jolda bar kúsh-jigerin sarp etti. Qa­zaq dalasyn sharlap, umyt qalǵan óner­diń injý-marjanyn tirnektep jınady. Dúbáralanyp bara jatqan qazaq tiliniń jaıy da Gúljıhandy beıjaı qaldyrmady, «Kórkem sóz» degen bólim ashyp, «Kórkem sóıleýdiń tehnıkasy» atty pándi engizdi, sonyń nátıjesinde kórkem sózdiń kórigi qyza tústi, qońyr úndi qazaq tili, ásem qazaq áýeni bıik min­berler men mártebeli sahnalardyń tó­rinen oryn aldy.

Gúljıhan Ǵalıeva – keńestik ortaq mádenıettiń asaý tolqynynda qazaq óneriniń aqjelkenin adastyrmaı, batyl senimmen týra jolǵa bastady. Onyń júzdegen shákirti qazaqtyń kór­kem sózin bezbendedi, tunyq tilin ush­tady, álemniń aıtýly sahnasynda qaza­qy áýezdi áýeletti, myń buralǵan bıi­men tánti etti, ulttyq ónerdiń san kór­mesin qaıta jańǵyrtty, qyzǵaldaq qyz­darymyzdyń órnekti ónerin, bóri tekti jigitterdiń otty jigerin shyńdap, kúlli álemge Qazaqstan mádenıetiniń dúr jaý­harlaryn, kemel qudiretin pash etti.

Ilki zamannan mıras bolǵan saf ónerdiń úzigin, tól mádenıettiń sarqytyn búginge jetkizip, keshegi Aqan seri, Bir­jan sal, Úkili Ybyraı men Muhıttan qalǵan dástúrli án-kúıdiń mektebin ashyp, kásibı turǵyda damýyna kól-kó­sir eńbek sińirgen Gúljıhan Ǵalıeva 1965 jyly respýblıkalyq estrada-sırk stýdııasynyń tusaýyn kesti, qanshama óner muzbalaqtarynyń tomaǵasyn sypyryp, talaı dúldúl men bulbuldardyń baǵyn ashty.

Al 1969 jyly Gúljıhan Ǵalıeva­nyń uıymdastyrýymen «Gúlder» – respýblı­kalyq memlekettik estra­dalyq jastar ansambli quryldy. 1976 jyly Gavanada ótken Dúnıe júzilik jastar festıvalinde top jaryp, laýreat atandy, álemniń áıgili sahnala­rynda qazaqtyń án-bı óneriniń qudi­retin moıyndatty. Qaıyńdaı terbel­gen qazaq qyzdarynyń ónerin búkil álem tanydy. Qazaqtyń kúmis tańdaı ánshi, myń buralǵan qarakóz arýlarynyń aıtu­maryndaı bolǵan «Gúlder» ansambli eshkimge uqsamaıtyn, ózgelerge ul­ty­myzdyń án-bı ónerin pash etken shoqtyǵy bıik, baǵy men baby kelis­ken juldyzdy ujym boldy. Qazaq estra­da­synyń alǵashqy qarlyǵashtary, ha­lyqtyń ystyq yqylasyna bólengen Halyq ártisteri Sara Tynyshtyǵulova, Roza Rymbaeva, Naǵıma Esqalıeva, Qanat jáne Aıtkúl Qudaıbergenovter, Meńtaı О́tepbergenov, Baqtııar Taı­laqbaev, Sembek Jumaǵalıev, Aıjan Nurmaǵambetova, Baqyt Shadaevalar «Gúlder» ansamblinen túlep ushyp, óner­diń kógine qanat qaqty. Sonaý 60-70 jyldar qazaqtyń án-bı, sırk óneriniń «altyn ǵasyry» desek, buǵan búkil ómiri men qajyrly eńbegin arnaǵan Gúljıhan Ǵalıeva syndy sheber uıymdastyrý­shy menedjer, janashyr jandardyń zor úles qosqanyn búgingi urpaq umytpaýy tıis.

Qazaq óneriniń qara qazanyn qaı­natqan Gúljıhan Ǵalıeva 1968-1970 jyldary kásibı otandyq sırk óneri maıtalmandarynyń jarqyn sho­ǵy­ryn, jańa turpattaǵy tolqynyn qa­lyp­tastyra bildi. Ol bolashaq sırk ónerpazdaryn Máskeý, Saratov qala­laryna daıyndyqqa attandyrdy, tip­ti keıbir jastardy óz aqshasymen oqyt­ty, tálim-tárbıe berdi. Máskeýdegi Vla­­dımır jylqy zaýytynan 15 sáı­­gúlikti ózi mingen poıyzǵa tıep ákel­­di. Máskeýden altynǵa da aıyrbas­ta­maıtyn naǵyz sırk úshin jaralǵan tul­­parlardy ákelý degen erlikpen para-par is edi. Odan qala berdi Jambyl ob­lysyndaǵy Lýgovoı jylqy zaýyty­nan da aýyzdyǵymen alysqan asaý ar­ǵymaqtardy satyp alý úshin úkimetten 40 myń rýbl bólgizdi. Bul sol kez úshin qyrýar aqsha edi.

Osylaısha, 1970 jyly Qazaq mem­le­­kettik sırkiniń kásibı ulttyq óner ujy­my Qazaq KSR-niń Halyq ártisi Gúl­jıhan Ǵalıevanyń jetekshiligi­men uıym­dastyryldy. Almaty qalasynda­ǵy estradalyq sırk stýdııasynyń al­ǵashqy ártisteri birinshi qoıylymyn Reseıdiń Saratov qalasyndaǵy sırk manejinde qazaqtyń ulttyq «Medeý» baǵdarlamasymen ashty. 1970 jyldyń 24 shildesindegi osy qoıylym qazaq ulttyq sırk óneriniń týǵan kúni retinde tarıhta qaldy. Qoıylymnyń rejısseri RF-nyń eńbek sińirgen qaıratkeri G.Perkýn, ssenarııin jazǵan Iý.Blagov, kórkem­dep bezendirý jumystaryn júrgizgen ónerge eńbegi sińgen qaıratker sýretshi A.Falkovskıı men E.Kırık, mýzykasyn KSRO halyq ártisi N.Tilendıev, Qazaq KSR eńbek sińirgen qaıratkerleri L.Hamıdı, A.Botbaev, M.Moller jazdy. Daıyndyq jattyǵýlaryn pedagog-rejıserlar, ustaz-jattyqtyrýshylar V.Revıakın, G.Toqaev, A.Sokolov, Iý.Ka­sýba, A.Gýtovskıılar jasady. Ho­reo­grafııa sabaǵyn – A.Gabaeva men A.Bo­sanovskıı, grım sabaǵyn – G.Dy­bov júrgizdi, akrobattardy tájirıbe­li sport jattyqtyrýshysy G.Kornev da­­ıyndady. Qazaq sırkiniń alǵashqy qu­­­ra­­mynyń negizin qalaǵan ártister Al­maty respýblıkalyq estrada sırk stý­­dııasy men memlekettik estrada sırk ýchı­lıshesiniń (GÝSEI Moskva q.) tú­lekteri bolatyn.

1970 jyldyń tamyz aıynda qa­zaq sırk ujymynyń alǵashqy tusaý­keser qoıylymy Sport saraıynda ótti. Sodan bastap Qazaq memlekettik sır­ki­niń ártisteri Keńes Odaǵy boıyn­sha gastroldik saparǵa attanyp, kórer­mender tarapynan árqashanda joǵary baǵaǵa ıe boldy. Az ýaqyt aralyǵynda talaıdy tańdaı qaqtyrǵan sırk ujymy 1972 jyly erekshe arhıtektýramen salynǵan «kıiz úı» ǵımaratyna kóshti. Sırk kesheniniń jobasyn iske asyrǵan bas sáýletshi V.Z.Kasev, bas ınjeneri S.B.Matveev edi. Sol jyldyń 10 maý­symynda aqyn Jambyl Jabaevtyń 125 jyldyq mereıtoıyna oraı, jańa sırk ǵımaratynyń ashylý saltanatynda Almaty turǵyndary men qonaqtary úshin «Ǵajaıyptar jeri» baǵdarlama­sy kórsetildi. Bul tarıhı qoıylym qa­zaq sırk óneriniń qalyptasýynyń negi­zin qalady. Baǵdarlamanyń qoıýshy re­jısseri KSRO halyq ártisi V.V.Go­­lovko boldy. «Ǵajaıyptar jeri» baǵ­darlamasy 1976 jyly qurylyp 6 novelladan turatyn, ulttyq boıaýyna qanyq elimizdiń jetistigine arnalǵan bolatyn: «Epos», «Jerdiń gúli», «Dala», «Medeý», «Baıqońyr» jáne «Kerýenniń aıaldaýy» atty qoıylymdardyń ssenarı­ıin aqyn O.Súleımenov pen O.Levıs­kıı birlesip jazdy. «Dala qyzǵaldaq­ta­ry» sırk ansambliniń alǵashqy jeke da­ýys­taǵy ánshisi N.Esqalıeva boldy. Búkil­odaqtyq sırk óneri baıqaýynda osy baǵdarlamamen Qazaq sırki I oryndy jeńip aldy. Shymyldyǵy ashylǵan kúnnen bastap «Jylqyshylar», «Qyz qýý», «At oıyny», «Jer jánnaty», «Baı­qońyr», «Atameken», «Túıeler men aıýlar» syndy qoıylymdar qoıǵan Qazaq sırki kórermen kóńilinen shyǵa bildi.

1978 jáne 1982 jyldary Búkil­odaq­tyq sırk baıqaýynda jeńimpaz atandy. Búkilodaqtyq ulttyq sırk óneri baı­qaýlarynda 10 jyl boıy KSRO-daǵy sırk ujymdarynyń ishindegi eń úzdik ujym bolyp tanylǵan. Qazaq sırkiniń ártisteri kezinde álemniń eshbir sırki qaıtalaı almaǵan «Qos attyń astynan ótý» deıtin rekordtyq trıýkti jasaǵany jurtshylyqtyń jadynda. Monte Karlo syndy álemniń eń áıgili arenasynda juldyzy jarqyrap júrgen Qazaq sırkiniń aldynda Qazaq eli ǵana emes, álem bas ıetin edi.

1980 jyly sırk óneriniń damýyna qosqan eńbegi úshin Qazaq sırkine «Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ujymy» ataǵy berildi. Qazaq sırkiniń shyǵarmashy­lyq órleýi men zor jetistikterine máde­nıet janashyry Gúljıhan Ǵalıqyzy­nyń qosqan úlesi qomaqty. Búginde Qazaq mem­lekettik sırki ártúrli janrda óz mektebin qalyptastyrǵan kıeli óner ordasyna aınaldy. Tipti ondaǵan jyl­dar boıy kórermenge jaımashýaq kúlki syılaǵan «Tamasha» oıyn-saýyq otaýynyń paıda bolýyna da Gúljıhan apamyzdyń sebepker bolǵanyn kópshilik bile bermeıdi.

Sáýleli ǵumyr keship, sáýletti óner oshaqtarynyń negizin salǵan, ult óne­riniń altyn besigin terbetken alyp jú­rek ıesi Gúljıhan Qalıqyzynyń bo­ıyn­daǵy eń asyl qasıet – óz ultyn, óz jur­tynyń baı mádenıetin sheksiz súı­gendigi der edik, ulttyq ónerdi táńi­rindeı qurmettep, jańa saryndaǵy janr­lardyń órkendeýine orasan zor eń­bek sińirgen, naǵyz qamqorshysy, shyn jana­shyry boldy.

Gúljıhan Ǵalıeva – 1965 jyly res­pýblıkalyq estrada-sırk stýdııasyn ashty, oǵan 20 jyldaı basshylyq etti. 1969 jyly aty ańyzǵa aınalǵan «Gúlder» respýblıkalyq memlekettik estradalyq jastar ansambliniń ýyǵyn shanshyp, shańyraǵyn kóterdi, 1970 jyly tuńǵysh Qazaq sırkiniń irgetasyn qalady. Gúljıhan apamyzdyń tól perzentindeı bolǵan osy úsh óner or­dasynyń árqaısysy búginde qazaqtyń mańdaıyna bitken kıeli qarashańyraqqa aınaldy. Aınaldyrǵan 5-6 jyl mer­zim ishinde osynaý óner oshaqtaryn qurý Gúljıhan Qalıqyzynyń eren eńbe­giniń jemisi, taǵdyrdyń syıy, kúlli qa­zaq­tyń baǵy. Olaı bolsa, qazaq ónerin órkendetýdi ómirlik paryzy etken, mań­daı teri sińgen Gúljıhan Ǵalıevaǵa qazaq óneri, onyń ishinde qarashańyraq Qazaq memlekettik sırkiniń árbir kirpishi, odan túlep ushqan, tálim-tárbıesin kórgen saıypqyran shákirtteri qaryzdar dep sanaımyn.

Sondyqtan ulylardyń esimin máń­gilik etý maqsatynda ózge órkenıetti elderdiń ıgi dástúrimen (máselen, Reseıde Nıkýlın atyndaǵy Máskeý sırki, Oleg Popov atyndaǵy Samara memlekettik sırki, aǵaıyndy Nıkıtınder atyndaǵy Saratov sırki, B.N.Tezıkov atyndaǵy Sımferopol memlekettik sırki, Dýrov atyndaǵy Voronej memlekettik sırki, V.I.Fılatov atyndaǵy Ekaterınbýrg sırki bar) Qazaq memlekettik sırkine Gúljıhan Ǵalıevanyń esimin berýdi qansha ýaqyttan beri usynyp kelemiz. О́ıtkeni máńgilik eldiń tuǵyry jasampaz tulǵalarymen, aıtýly esimdermen asqaqtaı bermek. «Ulttyq salt-dás­túrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, áde­bıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis».

Qoryta aıtqanda, 60-70 jyldardaǵy qazaq óneriniń «altyn dáýiriniń», rýhanı renessansynyń kósh basynda D.Qonaev, Ilııas Omarovtarmen birge Gúljıhan Ǵa­lıeva syndy ultym dep soqqan tul­ǵalar turdy desek artyq aıtqandyq emes. 2010 jyly Almaty qalasynyń «О́jet» yqsham aýdanyndaǵy bir kóshege Gúljıhan esimi berildi, degenmen ultyn súıgen uly júrek ıesiniń aldyndaǵy perzenttik paryzymyz tolyq ótelgen joq. Máńgilik el tuǵyryn bıiktetetemiz desek, qazaqtyń kásibı sırk óneriniń negizin qalap, qara nardaı órge súıregen Gúljıhan Ǵalıevanyń esimi el jadynda máńgi saqtalýy tıis dep sanaımyz. 

Nurbaqyt BО́KEBAEV,

Qazaq memlekettik sırkiniń dırektory, mádenıettanýshy