Kókjar jármeńkesi

Biz ol týraly ne bilemiz?

Qazaq dalasynyń qaı óńiriniń de ózindik tarıhy, árkimniń kóńil kókireginde qonaqtap qalatyn tabıǵı kelbeti bar. Belgili jýrnalıst Idosh Asqardyń Mahmud Qashqarıdiń sózdiginde ózendi túrik tilinde «Iul» keıde «Iil» dep aıtatynyn keltire otyryp, sózdiń dybystyq ózgeristerge túsip «Oıyl» atanýy múmkin degen ýájin alǵa tartady. Osy kitapta Idosh Asqardyń qazirgi Oıyl aýylynyń ataýy berirekke deıin Kókjar dep atalǵanyn tilge tıek ete kelip, onyń túpki maǵynasy túske baılanysy joq, ol burynyraqta «bıiktik» degen maǵyna bergen degen baılamyna toqtalady. Idosh Asqar óziniń baılamyn «Kókjardyń myna turysyndaǵy týra maǵynasy búginde Qyrym tatarlarynda, Noǵaıly jurtynda saqtalǵan.

Biz ol týraly ne bilemiz?

Qazaq dalasynyń qaı óńiriniń de ózindik tarıhy, árkimniń kóńil kókireginde qonaqtap qalatyn tabıǵı kelbeti bar. Belgili jýrnalıst Idosh Asqardyń Mahmud Qashqarıdiń sózdiginde ózendi túrik tilinde «Iul» keıde «Iil» dep aıtatynyn keltire otyryp, sózdiń dybystyq ózgeristerge túsip «Oıyl» atanýy múmkin degen ýájin alǵa tartady. Osy kitapta Idosh Asqardyń qazirgi Oıyl aýylynyń ataýy berirekke deıin Kókjar dep atalǵanyn tilge tıek ete kelip, onyń túpki maǵynasy túske baılanysy joq, ol burynyraqta «bıiktik» degen maǵyna bergen degen baılamyna toqtalady. Idosh Asqar óziniń baılamyn «Kókjardyń myna turysyndaǵy týra maǵynasy búginde Qyrym tatarlarynda, Noǵaıly jurtynda saqtalǵan.

Bul týysqandar «bıik», «joǵary» degen sózderdi «Kókııar» degen sózben beredi. Respýblıkanyń batys óńiri erterekte negizinen noǵaıly jurtynyń qonysy bolǵandyǵy belgili» dep tujyrymdaıdy. Shyndyǵynda da, bul pikirdiń qısyny keledi. Bizdiń Kókjar jármeńkesi týraly áńgimemizdi áriden oraǵytyp, joǵarydaǵy derekterge nazar aýdarýymyzdyń da máni bar. Oıyl bekinisindegi Kókjar jármeńkesi keıbir derek kózderinde Oıyl jármeńkesi dep jazylyp júr. Biz kóne tarıhy kómeskilene qoımaǵan jármeńkeniń atyn Kókjar dep alýdy jón sanadyq. Jármeńkege qatysty derekterdi de sol jarııalanǵan eńbekterde berilýi boıynsha paıdalandyq.

Reseıdiń ataqty 10 jármeńkesiniń, Qazaqstandaǵy ataqty 3 jármeńkeniń biri bolǵan, óz zamanynda ataǵy aıshylyq alys jerlerge jetken Kókjar jármeńkesi tarıhta Batys Qazaqstan óńirindegi eń iri saýda ortalyǵynyń biri retinde aıtylady. Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, marqum Berkin Qurmanbekovtiń «Oıyl jármeńkesi» atty eńbegindegi derekterge súıensek, Kókjar jármeńkesi týraly negizgi erejeler 1866 jyldyń 7 qyrkúıeginde Reseı ishki ister mınıstrliginde bekitilgen. Ol resmı túrde 1867 jyly kóktemde Oral oblysynyń Qazbek bolysynda ashylǵan. Eki jyldan keıin Qazbekte ashylǵan Oıyl jármeńkesi «orys kópesteriniń qaýipsizdigin, emin-erkin qozǵalysyn jáne taýarlarynyń tezirek ári tolyǵymen satylýyn» qamtamasyz etýge qolaıly oryn retinde Oıyl bekinisiniń janyna Barqyn shatqalyna kóshirilgen. Jańa oryndaǵy alǵashqy 1869 jylǵy kúzgi jármeńke óte tabysty ótken.

«Taýar aınalymynyń ósýine baıla­nysty Oıyl jármeńkesiniń saýda alańyna 18 tas korpýs salynyp, olardyń árqaı­­­sy­synda 9 lavka ornalastyrylǵan. Oıyl jár­meńkesi qarama-qarsy ornalasqan uzyn­­­dyǵy 400-500 metrge sozyla salynǵan saýda ǵımarattarynda ótkiziletin bolǵan. Osy qatarda eki úlken saýda korpýstary, 30-dan astam dúkensheler (larektar) ornalasqan», dep jazady tarıhshy Berkin Qurmanbekov.

2011 jyly shyqqan «Oıyl aýdany» ujymdyq anyqtamalyq jınaǵynda B.Rysbaeva men D.Isabaev Kókjar jármeń­kesine qazaqtar, orys, tatar Orta Azııa kópesteri ákelgen taýarlarǵa: mata, ydys-aıaq, keptirilgen jemis, t.b, mal jáne mal sharýashylyǵynyń ónimderin (túıe, qoı júnderin, eshki túbitin, mal jáne ań teri­­­le­rin, eltiri, ishik-ton, t.b.) aıyr­­bas­taǵa­nyn keltiredi. Jylyna eki ret, jazda15 mamyrdan 15 shildege deıin jáne kúzde 15 qyrkúıekten 15 qazanǵa deıin ótkizilgen jármeńkede saýdagerler men jergilikti qazaqtar arasyndaǵy saýda aıyr­bas túrinde júrgizilgeni de osy eńbekte jazylǵan. Avtorlar Orynbor ólkesindegi jármeńkelerdiń ishinde «Bazarbasy» qyzmetiniń alǵash ret osy Kókjar jármeńkesinde engizilgeninen habardar etedi. Buǵan naqty dálel retinde Orynbor general-gýbernatorynyń saýda mınıstrine jibergen habarlamasynan úzindi keltiredi. Onda «О́lkedegi dala jármeńkeleriniń ishinde «Bazarbasy» qyzmeti alǵash ret Kókjar jármeńkesinde óz qyzmetin bas­tady, Kókjar jármeńkesiniń bazarbasy bolyp Ashyqpaı Lepesov taǵaıyndaldy», dep jazylǵan. 1870 jyldan bastap Kókjar jármeńkesiniń tóraǵasy bolǵan Meńdibaı Kúmisbaev bul qyzmetti 40 jyldaı atqarǵan. Reseı sta­­tıstıkalyq komıtetiniń 1911 jylǵy derek­­­­­teri boıynsha Kókjar jármeńkesiniń saýda aınalymy 2 mln. 140 myń somǵa jetip, eń iri 13 jármeńkeniń arasynda 9-oryn alǵan.

Meshit, jármeńke komıteti, saýda dúkenderi ınjenerlik ólshemmen, sáýlettik ónermen salynǵan, qyzyl kirpishten jáne qaraǵaıdan turǵyzylǵan kópesterdiń úıleri túzý kóshelerdi quraǵan.

Mine, turǵyzylǵanyna birjarym ǵa­syrǵa jýyq ýaqyt ótse de, kúıdirilgen sapaly kirpishten órilip salynǵan jár­meń­­­keniń saý­da qatarlary áli kúnge deıin synyn bermeı tur. Al saýda qatarlarynyń ortasynda ornalasqan eski qyzyl kirpishti ǵımarat kezinde jármeńke komıtetiniń úıi bolǵan. Jármeńkeniń jumysyn uıymdastyrýǵa qatysqan komıtet basshylary otyrǵan ǵımarat qazir oblystyq mańyzy bar tarıhı eskertkishterdiń qatarynda. Derek kózderinen belgili bolǵanyndaı, qazaq jerinde úlkendi-kishili 150 jármeńke bolǵan, biraq sonyń bir de bireýiniń orny osy Kókjar sııaqty saqtalmaǵan, deıdi mamandar. Qazir bul ǵımarat Oıyl aýyl sharýashylyǵy kolledjiniń jataqhanasy esebinde paıdalanylady. Kezinde birneshe jyl Oıyl aýdanynyń ákimi, keıin osy oqý ornynyń dırektory qyzmetin atqarǵan, qazir zeınetkerlikke shyqsa da ustazdyq etip júrgen Ǵazız Zaımoldın Kókjar jármeńkesi komıteti ǵımarattary men saýda qatarlarynyń qoldy bolyp ketpeı, osy kúıinde saqtalýyna eleýli úles qosqan azamat. Onyń aıtýynsha, 2001 jyly aýdannyń qurylǵanyna 80 jyl tolǵan mereıtoıy tusynda sol kezdegi oblys ákimi Aslan Mýsınniń basshylyǵymen Kókjar jármeńkesi ǵımarattaryn qalpyna keltirý úshin bıýdjetten 3 mln. teńge qarjy bólingen, buǵan qosa demeýshiler 5 mln. teńge kóleminde kómek kórsetken. Osy qarjyǵa esik-terezeleri qaqyrap, áne-mine talan-tarajǵa túskeli turǵan tarıhı ǵımarattar qalpyna keltirilip, sol jyly kúzde aýdannyń merekesimen qatar Kókjar jármeńkesi uıymdastyrylǵan. Jalpy, Kókjar jármeńkesiniń eki saýda qatarlarynda 90 dúńgirshek bar dep esepteledi. Sonyń bir qataryndaǵy dúńgirshekter jóndelip, qalpyna kelti­­­­­rilgen. Árıne, sol kezdegi eldiń jaǵdaıymen salystyrǵanda bul da az eńbek emes. Keıbir kirpishteri qulaǵan jerlerdi qaıta qalpyna keltirýde oıyldyq sheber Sansyzbaı Qalnııazovtyń eńbegi zor. Ekinshi qatardaǵy saýda dúńgirshekteriniń esik-terezeleri aýdandyq mekemeler qyzmetkerleriniń kúshimen bitelip, retke keltirilgen. Ǵazekeń bizdi kezinde jármeńke komıteti ornalasqan, qazir kolledj jataqhanasyna paıdalanylyp turǵan ǵımaratqa bastady.

Komıtet ǵımaratynyń terezeleri, shatyrlary, esikteri almastyrylǵan. Kir­pishteri sol kúıinde tur. Qabyrǵa­­­­lary­­nyń qalyńdyǵy bir metrge jýyq desek artyq aıtqandyq bolmas. Áli kúnge deıin quramy belgisiz bolyp kelgen kúıdirilgen qyzyl kirpishterdiń sapalylyǵyna tańǵalmasqa sharań joq. Bir ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de mini qurymaǵan ǵımarattyń ishi uıadaı, taza da jyly. Ǵımaratqa osynshama ýaqyt boldy dep oılamaısyń da.

Saýda dúńgirshekteriniń tóbeleri tas­tama aǵashsyz qyzyl kirpishten órilip jabylǵan. Bul da qurylys óneriniń biregeı jetistigi ekeni daýsyz. Buryn sharýashylyq qajetine paıdalanyp, keıin ıesiz qalǵan bul saýda qatarlaryndaǵy dúńgirshekter qazir Oıyl agrarlyq kolledjiniń qaramaǵynda kórinedi. Ár dúkenge temir esik ornatylyp, jabylyp qoıylǵan. Qazir de bir kádege asyrýǵa bolady. Ázirge buǵan tek tarıhı eskertkish retinde qaraýshylyq basym.

Osy jármeńkeniń ortasyndaǵy meshit úıi qazir de ımandylyqqa qyzmet etýde. 1893 jyly jármeńkege kelgen saýdagerlerdiń sura­­­­­nysy boıynsha «Kókjar» meshitiniń ta­­­­bany shıki kirpishten qalanyp, tastama aǵashtary Orynbordan túıe arbamen jetkizilgen. Meshittiń alǵashqy bas ımamy Mádı­nada dáris alǵan Saǵıdolla Iztileýov bol­ǵan. Ol da qýǵyn-súrginniń quryǵyna iligip ketken.

Kókjarda mal soıatyn qasaphana, dıirmen, jún jýatyn oryn jumys istegen. Qasaphana ǵımaraty kúni keshege deıin saqtalyp keldi, taıaý jyldary buzylǵan. Munda káriz júıesi de bolǵan degendi aıtady. Osy jármeńke ǵımarattarynyń kirpishteri de osy mańda kúıdirilip, daıyndalǵan. Kópes Krasavınniń úıi de kóne Kókjardyń tarıhyn kóz aldyńa ákelgendeı sol kezdegi sáýlet óneriniń týyndysy retinde baǵaly. Bul ǵımarattyń da shatyry qaıta jabylypty.

«…Kezinde kerýen joldary jan-jaqqa ketken Oıyl jármeńkesi saýda-sattyqtyń iri ortalyǵy boldy. Taýar aınalymy úsh mıllıon somnan asqan. Azııa elderiniń taý­arlary Oıyl jármeńkesi arqyly Jáńgir han jármeńkesine jetkizilip, búkil Ordaǵa taraıtyn bolǵan. Eski kerýen joldary Kókjardy Orynbordyń aıyrbas saraıymen jalǵastyrǵan. Oıyldan Jaıyqtyń arǵy betindegi dalalyq alqapqa taraıtyn kerýen joldarynyń saýda úshin mańyzy zor boldy. Oıyl jármeńkesi sonymen qatar, Yrǵyz, Mańǵystaý óńirlerimen jáne Orta Azııa kópesterimen saýda-sattyq baılanys­taryn ornatqan. Bul jármeńkege Hıýa, Buqara, Qaraqalpaqstannan saýdagerler kóp jınalǵan. Aýǵanstan, Parsy jerlerinen kelgen túıe kerýenderi bul óńirge tańsyq taýarlar ákelgen», dep jazady óz eńbeginde tarıhshy Berkin Qurmanbekov. Bul pikirdi «Oıyl aýdany» ujymdyq anyqtamalyq kitabyna jazǵan alǵy sózinde aýdan ákimi Mavr Abdýl­lın bylaı tiriltedi. «Ertedegi saıahatshylar men zertteýshilerdiń málimdemeleri boıynsha sol kezde Oıyldan syrtqa on eki taram jol shyqqan jáne sondaı on eki jol osynda qaraı qulaıtyn bolǵan. Oıyldan Saraıshyq, Ulytaý, Arqaǵa baratyn joldarmen qatar Qońyrat pen Hıýaǵa, odan ári Buqaraǵa baryp ulasatyn tóte jol ataqty Jibek jolynyń bir tarmaǵy bolǵan», deıdi. Munyń ózi Kókjar jármeńkesine Orynbor, Oral, Saratov, Samara, Máskeý, Aqtóbe, Aty­­­­­raý kópesteri, ózbek, túrkimen, Iran, úndi saýdagerleri kelgen degendi dáleldeı tússe kerek.

Qazaq dalasynda jármeńkeler tek saýda-sattyqtyń ǵana emes, sonymen qatar, ónerdiń de ordasy bolǵan. Qazaq óneriniń damýynda zor ról atqarǵan jármeńkelerge aqyn-jyraýlar, jyrshylar, kúıshiler, ánshiler kelgen. Tarıhı derekterge qara­ǵanda, Kókjar jármeńkesine aqyn Kerderi Ábýbákir, Táńirbergen Moldabaı kelgen, kúıshiler Uzaq, Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Sáýlebaı, Ámiresh dombyra shanaǵynan kúı tógildirgen, Qashaǵan, Nurym, Aqtan, Nurpeıis Baıǵanın syndy jyraýlar, aqyndar tańdy tańǵa uryp jyr-dastandarymen, óleńderimen tyńdaǵan jurttyń qulaq quryshyn qandyrǵan, Muhıt Meralyuly, Qyzyl Turdalyuly syndy ánshiler jármeńkeniń sáni men saltanatyn arttyrǵan, eldiń kóńilin kóterip, halyqty ónerlerimen sýsyndatqan. Kezinde Kókjarda qazaqtyń ataqty zańgeri Baqytjan Qarataev, Peterbordyń áskerı medısınalyq ınstıtýtyn altyn medalmen bitirgen ǵalym, halqynyń qamyn jegen Alashtyń birtýar azamaty Halel Dosmuhamedov atbasyn tiregeni belgili. Osynda qazaqtyń tuńǵysh atty ásker ýchılıshesi ashylǵan.

2012 jyly Aqtóbe oblysynyń 80 jyldyǵyna jáne Kókjar jármeńkesiniń 150 jyldyǵyna arnalyp ótkizilgen «Uly Jibek jolynda jańǵyrǵan Kókjar jármeńkesi» etnofestıvali kóne tarıhty jas urpaq jadynda jańǵyrtty. Festıval aıasynda uıymdastyrylǵan teatrlandyrylǵan qoıylymdar men sahnalyq kórinister óńirdiń ótkenin kóz aldyńa móldiretip ákelgendeı áserge bóledi. Teatrlandyrylǵan qoıylym ssenarııin jazǵan belgili aıtys aqyny Nurlybek Qalaýov kóne tarıhtyń kómbelerin erinbeı aqtarǵany ańǵarylady. Kezindegi Kókjar jármeńkesiniń tynys-tirshiligi osylaı bolǵan-aý degen oıǵa jeteledi. Oblys ákimdigi, oblystyq mádenıet, týrızm, sport jáne deneshynyqtyrý basqarmalary, aýdan ákimdigi birlesip uıymdastyrǵan bul festıvaldi bolashaqta halyqaralyq deńgeıge kóterý jaıly da áńgime bolǵan. Bul bastama jalǵasyn tapsa, Kókjardyń izinde týrısterge kórsetýge turarlyq kóne eskertkishter de, tabıǵat tamashalary da jeterlik. Aqtóbe tóńiregindegi orta ǵasyrdaǵy eki qalanyń biri halyq Qyryqoba atap ketken Máýlimberdi qalasy, Barqyn qumyndaǵy Oıyl ormany, Kókjar jármeńkesiniń ǵımarattary, Oıyldyń tumsa tabıǵaty týrısterdi qyzyqtyratyny sózsiz. Oıyl óńirinde tary ósirýden dúnıe­júzilik rekord jasaǵan Shyǵanaq Bersıev, elge synyqshylyǵy jáne kóripkeldigimen belgili Súleımen áýlıe sııaqty halyqtyń birtýar uldary ómir súrgen. Olar týraly da bilgisi keletinder munda atbasyn tirer edi dep oılaımyz. Mamandar bul óńirde eko jáne etnotýrızmdi damytýdyń múmkindigi mol ekenin de aıtyp júr. Shúkir, qazir kóne Kókjarǵa Aqtóbeden baratyn kúre jolǵa qatty jamylǵy tóseldi. Aýyl eńsesin kóterip, halyqtyń turmysy túzeldi. Aýdan ortalyǵy bolyp tabylatyn kóne Kókjar – qazirgi Oıyl aýylynda qazir 5 myńnyń ústinde halyq turady. Birer jylda gaz qubyry tartylady dep kútilýde. Qazirdiń ózinde aýdanda týrızmdi damytýdyń nyshandary baıqalady. Bul kóne Kókjardyń jańǵyrýyna, aýdannyń damýyna alǵyshart jasaıtyny sózsiz. Tek baǵaly bastamalar bir sáttik shara túrinde qalmaı, jalǵasyn tapsyn deıik. Buǵan qaltaly azamattar qol ushyn sozsa, nur ústine nur bolar edi. Bizdiń maqsatymyz oqyrmandarǵa kóne Kókjar jármeńkesiniń ótkeni men búgininen az da bolsa habardar etý. Sondaı-aq, kúnde kórip júrgen jármeńke ǵımarattary men kópesterdiń eski úıleri ǵoı demeı, olardy órkenıetti elderdegideı kútip, tarıhı eskertkishter retinde erteńgi bolashaq urpaqqa jetkizýdiń qamy osy bastan qamdalsa degen oı tastaý bolatyn. Jyldar ótken saıyn olardyń azyp-tozatynyn jasyrýdyń da reti joq. Ázirge búginge deıin bastapqy qalpy buzylmaı jetken tarıhı ǵımarattardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý qajettigi aıtpasa da túsinikti.

Satybaldy SÁÝIRBAI,

«Egemen Qazaqstan».

Aqtóbe oblysy.