Buryn qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes áskerı qyzmetshilerdi turǵyn úımen qamtamasyz etý 2013 jylǵy 1 qańtardaǵy áskerı qyzmet merzimine baılanysty júzege asyrylatyn. Ol boıynsha barlyq áskerı qyzmetshiler úsh sanatqa bólindi:
Birinshi sanat. Kórsetilgen ýaqytqa deıingi áskerı qyzmet merzimi 10 jyldan kem áskerı qyzmetshilerge áskerı qyzmet ótkerý kezeńinde qyzmettik turǵyn úı berilip, mundaı baspana bolmaǵan jaǵdaıda turǵyn úıdi jaldaý úshin maqsatty ótemaqy tólendi.
Ekinshi sanat. Áskerı qyzmet merzimi 10 jyldan 15 jylǵa deıingi áskerı qyzmetshilerge qaldyq somasy boıynsha turǵyn úıdi jekeshelendirý quqyǵy berildi, biraq qyzmettik turǵyn úı berilgenge deıin turǵyn úıdi jalǵa alǵany úshin maqsatty ótemaqy ala almady.
Úshinshi sanat. 15 jyldan astam áskerı qyzmet etkenderge 20 jyl áskerı qyzmette bolǵannan keıin aqysyz jekeshelendirý quqyǵymen qyzmettik turǵyn úı berildi. Al usynylǵan qyzmettik turǵyn úı jekeshelendirýge jatpaǵan jaǵdaıda turǵyn úıdi óteýsiz jekeshelendirý quqyǵy bir rettik aqshalaı ótemaqy tóleýmen aýystyryldy.
Tájirıbe kórsetkendeı, bul júıe ózin aqtamady. Jyl saıyn áskerılerge turǵyn úıdi jaldap turýǵa ótemaqy tólengenimen, baspana máselesi sheshilmedi. Onyń ústine áskerı qyzmetten bosaǵan adamǵa páter jaldaýǵa bıýdjettik qarjy bólinbeıtin.
Osyǵan oraı, 2017 jyldyń 12 jeltoqsanynda Qarýly Kúshterdiń áskerı qyzmetshilerin, áskerı prokýrorlardy, ulttyq qaýipsizdik jáne ishki ister organdarynyń qyzmetkerlerin turǵyn úımen qamtamasyz etý júıesin jetildirýge baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine turǵyn úı qatynastary máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy. Osy Zańǵa sáıkes 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap áskerı qyzmetshilerdi turǵyn úımen qamtamasyz etý turǵyn úı tólemderi arqyly júzege asyryla bastady. Endi turǵyn úıdi jaldaý úshin «ótemaqy» uǵymy «turǵyn úı tólemine» aýystyryldy. Al turǵyn úı tólemi áskerı qyzmet ótiline qaramastan, áskerı qyzmetshilerdiń barlyq sanatyna beriletin boldy.
Bul rette áskerı qyzmetshilerge qyzmettik turǵyn úıdi odan ári jekeshelendirip alý nemese jekeshelendirýge jatpaıtyn qyzmettik turǵyn úıdi tegin jekeshelendirý quqyǵynyń ornyna aqshalaı ótemaqy alý quqyǵy saqtalady. Jańa ózgeristerge sáıkes áskerı qyzmetshiler turǵyn úı tólemderin tek páter jaldaýǵa ǵana emes, sondaı-aq olardy «Otbasy bankindegi» shottarynda jınap, jeńildetilgen nesıeni óteýge, basqa ekinshi deńgeıli bankterdegi ıpotekalyq zaımdardy qaıta qarjylandyrýǵa jáne de úlestik turǵyn úı qurylysyna qatysýǵa paıdalana alady. Iаǵnı nesıeni óteýge jumsalatyn qarajat áskerı qyzmetshiniń aı saıynǵy jalaqysynan emes, memleket tarapynan bólinetin turǵyn úı tólemderi esebinen alynatyn boldy.
Al turǵyn úı tólemderi ekinshi deńgeıdegi bankterde ashylǵan jeke arnaıy shottarǵa aýdarylatyn boldy. Áskerı qyzmetshiler osy turǵyn úı tólemderin tek kelesi maqsattarǵa jumsaı alady: ıpotekalyq nesıeni paıdalana otyryp, turǵyn úıdi satyp alýǵa, turǵyn úıdiń jaldaý aqysyn tóleýge, sonyń ishinde baspanany keıinnen satyp alý quqyǵymen jalǵa alýǵa, úlestik turǵyn úı qurylysyna jáne turǵyn úı qurylys kooperatıvine qatysqan kezde jarnalardy tóleýge, turǵyn úı qurylysy jınaqtaryn jınaýǵa jáne turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa paıdalana alady.
Jańa zańǵa sáıkes aǵymdaǵy turǵyn úı tóleminiń mólsheri áskerı qyzmetshi áskerı qyzmet ótkeretin Qazaqstan Respýblıkasynyń tıisti óńirindegi jaıly turǵyn úıdiń bir sharshy metrin jaldaý qunynyń mólsherin turǵyn úıdiń alańyna kóbeıtý jolymen esepteledi. Turǵyn úıdiń aýdany áskerı qyzmetshiniń ózin qosa alǵanda, otbasynyń árbir múshesine 18 sharshy metr paıdaly alań esebinen aıqyndalady.
Osy zań boıynsha turǵyn úı salasynda qabyldanǵan naqty qadamdarǵa kelsek, 2018 jyly 14000 áskerı otbasy baspanaly boldy. 5772 áskerı qyzmetshi birjolǵy turǵyn úı tólemi men aqshalaı ótemaqy aldy, 1244-i qyzmettik úıin jekeshelendirdi. 7000 áskerı qyzmetshi turǵyn úı baǵdarlamasyna qatysqan. 2018 jyly – 310 páter, 2019 jyly – 520 páter, 2020 jyly 414 páter jekeshelendirildi.
2018 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha Qarýly Kúshterde 742 adam jekeshelendirýge jatpaıtyn turǵyn úılerde turǵan. Onyń ishinde 312 adam jekeshelendirýge jatpaıtyn jáne jabyq nemese oqshaýlanǵan áskerı qalashyqta ornalasqan qyzmettik turǵyn úıdi jekeshelendirýge jatatyn turǵyn úıge aıyrbastaý quqyǵyn paıdalandy. 430 áskerı qyzmetshi qyzmettik turǵyn úılerdi alýdy jalǵastyrýda.
Jalpy, turǵyn úı tólemderi barlyq sanattaǵy áskerı qyzmetshilerge birdeı tólenedi. Onyń ishinde, turǵyn úımen qamtamasyz etilmegen áskerı qyzmetshilerge turǵyn úı tólemderiniń 100 paıyzy, qyzmettik turǵyn úımen qamtamasyz etilgen áskerı qyzmetshilerge turǵyn úı tólemderiniń 50 paıyzy aýdarylady.
Osy oraıda «Otbasy banki» arnaıy qarjy bólip, arnaıy turǵyn úı baǵdarlamasyn ázirledi. Budan bylaı áskerılerge páter úlestirý konkýrsyna qatysýdyń qajeti joq. О́ıtkeni «Otbasy banki» baǵdarlamanyń sharttaryn ońtaılandyrdy. Naqtyraq aıtsaq, 2019 jyldyń mamyr aıynan bastap áskerıler men arnaıy memlekettik mekeme qyzmetkerlerine turǵyn úı alýǵa beriletin kredıt biryńǵaı talaptar boıynsha úlestiriledi. Iаǵnı kredıt jyldyq 8 paıyz mólsherlememen beriledi. Al qorda qarjysy barlarǵa 5 paıyzǵa deıin tómendetilgen kredıt usynady. Bul rette turǵyn úıdi tańdaýda eshqandaı shekteý joq. Berilgen kredıtke jańa páter satyp alýǵa bolady nemese turǵyn úıdiń úlestik qurylysyna qatysý múmkindigi bar. Sondaı-aq qaıtalama naryqtan páter satyp alýǵa jumsaýǵa da bolady. Atap óterligi, turǵyn úıge qajetti kredıtke baspananyń jóndeý jumystaryna jumsalatyn shyǵyndy da qosyp alýǵa ruqsat etilgen.
«Áskerı ónim» boıynsha beriletin kredıt somasy turǵyn úı tólemderiniń mólsherine baılanysty esepteledi. Al tólem mólsheri árbir óńirge jáne otbasy quramyna tikeleı baılanysty. Iаǵnı úlken otbasyǵa úlken páter beriledi. Tólemderdiń mólsheri turǵyn úıdiń bir sharshy metrin jalǵa alý baǵasyna kóbeıtý jolymen aıqyndalady. Áskerı qyzmetshiniń ózin qosa alǵanda, otbasy músheleriniń árqaısysyna on segiz sharshy metrdiń aqshasy aýdarylady. Al bul kórsetkishti jyl saıyn Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıteti belgileıdi. Sondaı-aq áskerı qyzmettegi adam bastapqy jarnasy bolsa, aldymen bank bergen tizimdegi qujattardy ótkizýi kerek. Osydan keıin, memleketten bólinetin qarjyǵa saı páterdi izdeıdi.
Resmı málimetke súıensek, búgingi kúni turǵyn úıge muqtaj áskerı qyzmetshiler tiziminde 47 138 adam tur. «Otbasy banki» aldaǵy 15 jylda 60 myń áskerı qyzmetshini baspanamen qamtýdy kózdep otyr.
Otan qorǵaý jolynda qaltqysyz qyzmet etip júrgen áskerı qyzmetshilerdi materıaldyq jáne moraldyq qoldaý, olardy baspanamen qamtamasyz etý máselesi – árdaıym memleket nazarynda.
Erlik TAIJANOV,
Májilis depýtaty
