Túrikmenstan prezıdenti osy jónindegi tapsyrmany Balkan ýálaıatynyń transporttyq jáne logıstıkalyq ınfraqurylymymen tanysý barysynda jasaǵan sapary barysynda berdi. Túrikmen eliniń eń iri ýálaıattarynyń biri sanalatyn Balkan óńirinde mundaı tapsyrmanyń berilýi tegin emes. Sebebi eldiń 30 paıyzǵa jýyq terrıtorııasyn alyp jatqan atalmysh óńir Qazaqstannyń Mańǵystaý oblysymen shektesedi. Túrikmenstan prezıdentiniń sózine súıensek, jańa kópir Túrikmenstan – Qazaqstan halyqaralyq kólik marshrýtynyń mańyzdy ınjenerlik bóligi bolmaq.
Spýtnıkten túsirilgen kartaǵa qaraǵanda Kaspıı teńizinen jińishke shyǵanaq bólip jatqan Garabogazgol kóliniń ekonomıkalyq mańyzy erekshe. Mıneraldy zattarǵa asa baı atalmysh shyǵanaqta glaýber tuzy nemese mırabılıt óndiriledi. Sýlfattar klasynyń mıneralyna jatatyn mırabılıtten shyny men boıaý túrleri jáne medısına men veterınarııaǵa qatysty keıbir dári-dármek túrleri óndiriledi.
Osy sebepti bolsa kerek, Túrikmenstan prezıdenti eldiń ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryna shyǵanaqtyń hımııalyq shıkizat mólsheriniń qoryn anyqtap, negizgi tabıǵı erekshelikterin naqtylaı otyryp, bul baǵytta keshendi túrde jumys júrgizýdi tapsyrǵan. Odan bólek, shyǵanaqta kúkirt qyshqyly men natrıı tuzynyń jáne tyńaıtqyshqa qajetti ózge de shıkizat qorlary kól túbinen tabylǵan. Ásirese, qazirgideı jemshópten sharýalar qysylyp, qýańshylyq qysqan tusta kórshiles Qazaqstandaǵy ahýaldy baǵamdaǵan túrikmen tarapynyń tyńaıtqyshtarǵa qajetti shıkizat óndirýge kóńil bólip, ekonomıkalyq turǵydan tıimdi qadamdar jasap jatqany baıqalady.
«Bul – Ashhabad – Túrikmenbashy avtomagıstraline qosyla otyryp, joldyń ótkizý qýatyn arttyryp, kórshiles eldermen aradaǵy saýda kólemin ulǵaıta túsýge múmkindik beretin kópir», degen edi G.Berdymuhamedov. Kópir qurylysy sátti aıaqtalsa, pandemııa ýaqytynda qysylyp qalǵan elder ekonomıkasyna shyǵanaq pen teńizdi jalǵaıtyn kópirdiń qan júgirteri anyq.
Erterekte Kaspııdiń eki shetin jaılaǵan túrki tektes eki halyqtyń arasynda úreı týǵyzǵan Garabogazgol (Qarabuǵaz kóli) óte qaýipti bolǵan. On myń sharshy shaqyrymǵa jýyq aýmaqty alyp jatqan kól aýmaǵynyń aınalasy Qaraqum shólimen qorshalǵan. Parallel ornalasqan Kaspıı kóline aqpaıtyny belgili. Sondyqtan sý býǵa aınalyp, qaldyǵy tuzǵa aınalǵan.
Qazirgi kezde ekologııalyq portaldardyń jazýynsha, Garabogazgoldyń tuzdylyǵy álemdegi eń úlken kól – Kaspıı teńizinen otyz ese kóp. Munda tirshilik ataýly múlde kezdespeıdi. Degenmen, adamdar tuzdy kásip qylyp, bertinde saýda jolǵa qoıylǵan.
Sondyqtan da bolsa kerek, Garabogazgoldyń eń alǵashqy kartasy 1715 jyly I Petr patshanyń tusynda túzilip, arnaıy Kaspıı ekspedısııasy osy kóldi zertteýge arnalǵanymen, odan keıingi júz jylda zertteýshiler qaýipti kólden aınalyp ótýge tyrysqan. 1836 jyly taǵy bir ekspedısııa shyqqanymen, munda kememen kelýge bolmaıdy degen dáıektermen taǵy da nazardan tys qalady.
Tek ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary kól men teńiz arasyn dambamen jappaq bolǵan keńestik bıliktiń saýatsyz ekonomıkalyq josparlaýynyń saldary ekologııalyq daǵdarysqa alyp keldi. Sol tusta Qazaqstandaǵy Aral teńizi de tartylyp, Sibirdiń ózenderin alyp kelmek bolǵan KSRO-nyń «ǵasyr jospary» qaǵaz betinde qalǵan.
Qumdy daýyl men tuzdy jeldiń saldarynan júzdegen shaqyrym aınaladaǵy dala qýrap, mal qyryla bastaıdy da, keńes memleketi qulaǵan soń táýelsiz Túrikmen eli joǵaryda jazylǵan dambany jaryp, tóńirekti tabıǵı qalpyna keltiredi. Kaspıı teńiziniń sýy da kóterilip, aımaqtaǵy ahýal túzeledi.
Atalǵan kópir men jol qurylysy týraly 2019 jyly aıtyla bastaǵan. Qazirgi tańda Túrikmenstan men Qazaqstandy keńes zamanynda tóselgen topyraq jol jalǵap jatyr. Saraptamalyq baǵyttaǵy keı basylymdardyń jazýynsha, jańa joldyń eni – 22,5 metrdi qurap, Kaspıı teńizin jaǵalaı túsetin kópirdiń uzyndyǵy – 354 metr bolady dep josparlanǵan.
Ázirge kópir qurylysyna ketetin qarajat kólemin túrikmen tarapy áli naqty aıtpaǵan. Qazaqstan bolsa, óz tarapynan Túrikmenstanmen shekarasyna deıin aparar joldardy rekonstrýksııadan ótkizedi.
Oljas BERKINBAEV,
Ortalyq Azııa boıynsha sholýshy
