Ǵalym abyroıy

Ol – Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń Hımııalyq fızıka­ jáne materıaltaný kafe­dra­sy­­nyń professory, hımııa ǵy­lym­darynyń doktory, Janý máseleleri ınstıtýty bas dırek­torynyń keńesshisi. Zulhaıyr Aımuhametuly – nanokómir­tek­ti materıaldar, kómirtekti nano­­tú­tik­­sheler men grafen óndirisin damytý salasynyń Qazaqstan ǵyly­myndaǵy kóshbasshysy. Ǵa­lymnyń negizgi ǵylymı nysa­nasy – kómir­tegi janýynyń kınetıkasy men me­hanızmderin zertteý, kómirsýtek jalyny men kúıeniń qurylymy jáne na­no­kómirsýtekti materıaldardyń fýnksııalaryn zertteý. Onyń ǵy­­lymı nátıjeleri nanotehno­lo­gııa­ny damy­týǵa zor úles qo­syp otyr. Biz Zulhaıyr Aımu­ha­metuly eńbeginiń álemdik deń­­­geıde baǵalanǵanyn jaq­sy bilemiz. Ol jetekshi ǵa­lym­dar­ǵa ar­nalǵan IýNESKO-nyń «Na­no­­ǵylym men na­no­­­tehnolo­gııa­lar­dy damytýǵa qos­qan úlesi úshin» medalimen mara­pat­talǵan. Ǵa­­lymnyń 1 myńnan asa ǵy­ly­mı­ maqa­lasy men tezısi, 39 mo­­­no­­gra­fııa men oqýlyǵy, 50-den astam av­tor­lyq kýáligi men pa­ten­ti sala deń­geıin odan saıyn kóter­di. Uly­brı­tanııa, Germanııa, Ita­­lııa, Pol­sha, Túrkııa, Qy­taı, Bel­gııa, AQSh, Taıvan, Fran­sııa, Japonııa elde­riniń ýnı­ver­sı­tetteri men ǵylymı orta­lyq­tarynda jasaǵan ǵylymı baıan­­da­malary men dáristeri jo­ǵa­­ry ba­ǵa­lanǵanyn da aıta ketken oryndy.

Memlekettik syılyqtyń jáne Qanysh Sátbaev syılyǵy­nyń­ ıegeri Zulhaıyr Mansurov­tyń ǵylymı ju­mys­tary men eń­begin osy salany túbe­geıli zert­­tegen Faradeı, Devı, Mı­hel­­­sondar deńgeıinde qaraýǵa bolady.

Árıne bári de qarashańy­raq Zul­haıyr oqyǵan S.M.Kırov atyn­­daǵy QazMÝ-dyń hımııa fa­kýltetinen bastaldy. Onyń bo­ıyndaǵy bilim­ge degen týa bitti qush­tarlyǵy taban­dy­lyǵy­men ula­syp, stýdenttik jyl­darynyń ózin­­de-aq ǵylymı-zertteýlerge qu­lash sermedi.

Aqyry bıik asýlardy ba­ǵyn­­­dyryp, ǵylym kandıdaty men­ dok­tory, professor, aka­de­­mık, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ­ Janý máseleleri ıns­tı­tý­tynyń dırektory jáne da­mytýshylardyń biregeıi boldy. Sol kezeńderde akademık Georgıı Ksandopýlo bastamasymen jáne áriptesterimen birigip «janý» problemasyna aıryqsha den qoıyp, keıin ǵylymı ujym «Janý prosesteriniń hımııalyq negizderin irgeli zertteý» jumys­tar sıkli úshin Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Mem­lekettik syı­lyǵyn aldy.

QazUÝ janyndaǵy Janý prob­­lemalary ınstıtýtynyń ne­gizgi ba­ǵyty – qıyn janatyn jáne otqa janbaıtyn materıaldar jasaýǵa, lazerli jáne mı­kroelektrondy ár­túrli aspaptar men quraldarǵa jum­salatyn materıaldardy alýǵa ju­­myl­dy­rylǵan. Ǵalymdar túrli gaz­dar men kondensasııalan­ǵan zat­tardyń atmosferalyq ja­lyn-
­da­ry­nyń qurylymyn, tómen­gi tempe­ratýralyq kúıeniń túzi­lýin jáne mıkroelektronıka má­selelerine qatysty keıbir po­lımerlik zattar­dyń destrýksııa­syn keshendi zerttep, Jer atmosferasynda ushatyn apparattar úshin ystyqtan qorǵaıtyn materıaldar týraly ǵylymı usy­nymdar beredi. Otqa tózimdi joǵary temperatýralyq sıntez materıaldar, ystyqqa shy­­damdy buıymdar óndirý, ja­ný pro­sesterin baıaýlatý, ta­bı­ǵı gazdar jáne munaı kó­mir­­sý­tek­terin olefın­ge deıin óń­­deý, fıltrasııalyq ja­ný sııaq­ty máse­lelerdi zertteıdi. Zul­­haıyr Aımu­­ha­metulynyń ǵy­lymı-zert­teý­­leriniń nátıjesi sana­latyn otqa tó­­zimdi materıaldar Qa­zaqstan, Re­seı, Ýkraına, Qyr­ǵyzstan jáne ba­s­qa TMD el­de­riniń alıýmınıı, mu­naı ón­dirý, sement, aýyr metallýrgııa kásip­oryndarynda, ónerkásip sala­laryn­da keńinen paıdalanylady.

О́z basym Zulhaıyr Aımuha­met­­­uly­nyń kóp monogra­fııa­lary ishinde «Kómirsýtekterdiń ızo­termııalyq emes sýyq plame­na­la­ry» (1991) jáne «Hı­mııalyq prosesterdi qurastyrý men bas­qa­rýdyń keıbir máseleleri» (1994) zertteýlerin irgeli eńbekter re­tinde erekshe baǵalaımyn.

Bulardyń nátıjesi qazirgi da­my­ǵan, damýshy elderde de keń taraǵan ekologııalyq máse­le­lerdi sheshýde mańyzdy orynǵa ıe. Elimizdiń batys óńirinde munaı óndirý jáne tasymaldaý kezinde mazýtpen lastanǵan topyraqty tazartýdyń jolyn kór­­set­kenin de aıta ketken oryn­dy. Iаǵnı Zulhaıyr Aı­mu­ha­met­uly is júzinde tabıǵı ortany jaq­sartýǵa kóp eńbek sińirip keledi.

Kezinde QazMÝ-dyń aty ańyz­ǵa aınalǵan rektory О́mirbek Jol­das­bekov: «Zulhaıyr Man­surov sııaq­ty talapty jastardy shetelge oqý­ǵa jibersek, ózi­mizdi qamshylap, ýnı­ver­sıte­ti­miz­di Kembrıdjdegideı ózger­týi múm­kin» degen eken. Árıne ol zaman basqa, biraq Zulhaıyr Aımuha­met­ulynyń serpini, ji­geri ózinen keıingi jastarǵa jaq­sy áser berdi.

Búginde ol NATO, TEMPÝS/TASIS aıasyndaǵy birneshe ha­lyq­aralyq jobalar men grant­tardy jeńip aldy, óziniń tamasha ǵylymı mektebin qalyp­tas­ty­ryp otyr. Mysaly, Shan­haıda ót­ken VI halyqaralyq sım­po­zıým­da dúnıe júzinen kelgen árip­­­testerine kómirqyshqyl gazyn joıýdyń jańadan ashylǵan jol­daryn kórsetýi – Qazaqstan ǵylymynyń abyroıy edi.

Zulhaıyr Aımuhametuly irge­li de keshendi zertteýleri ar­qyly qor­sha­ǵan ortany tabıǵı qal­pynda saqtaý, jerasty baı­lyǵyn retti ıgerý máse­le­lerin kórsetip otyr. Ol hımııa ǵyly­mynyń damýyn eko­nomıkalyq jáne ekologııalyq damýmen teń qarastyryp keledi.

Zulhaıyr Mansurov – úl­ken ǵa­lym. Ol – mansap jolyn qý­maǵan adam. Onyń qarapaıym­dylyǵy men danalyǵy teń. Na­ǵyz týa bitken da­ryn­dy ǵalym. Ult­tyń abyroıly aza­ma­tynyń ǵumyry uzaq bolsyn dep tiledik.

Álııa BEISENOVA,

UǴA akademıgi