“HASAKE GÝN MA TÝ” NEMESE BIR SÝRETTIN SYRY

Qazaq eliniń tuńǵysh Prezı­denti Nursultan Nazarbaevtyń bas­tamasymen ómirge kelgen “Má­de­nı mura” memlekettik baǵ­dar­lamasy aıasynda, Almatydaǵy “Daık-Press” baspasynan 2005 jyly jaryq kórgen “Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derekteme­leri – tarıhı-mádenı jádigerler” atty eńbektiń II tomynyń sońǵy bóliminde Qytaı elin bılegen eń sońǵy dınastııalyq áýlet – Sın ımperııasy dáýirinde salynǵan, jazylyp-syzylǵan sýret-kartına­lar qazaq halqynyń tarıhy, etno­grafııasy men mádenıetine tikeleı qatystylyǵy zerdelenýde. Sol qoldanbaly kórkem óner týyn­dylary ǵylymı turǵydan tuńǵysh ret qarastyrylyp, tarıhı jazba derekter men óner týyndy­lary salystyra zerttelý ústinde. Jońǵar kúıregennen keıin Qazaq eli Sın ımperııasymen ǵasyr­dan astam ýaqyt boıyna saıa­sı-dıplomatııalyq, saýda-ekono­mı­kalyq jáne shekaralyq ister boıynsha tyǵyz qarym-qatynas ornatty. Osy kezeń týraly Qytaı muraǵattarynda asa qundy resmı tarıhı jazba derekter, qujattar molynan saqtalǵan. Sondaı-aq, hattalǵan tarıhı-mádenı kórkem­óner eskertkishteri sanatynda Qazaq handyqtary tarapynan Sın ımpe­ratorlarynyń ordasyna arnaıy jiberilgen keıbir elshiler­diń, rýba­sylar men olardyń áıel­deri­niń, qarapaıym qazaq sharýa­lary, t.b. týraly tarıhı-etno­grafııalyq qun­dylyǵy asa zor sýret-kartına­lar kezdesedi. Bul baǵa jetpes eskert­kishterdiń, kór­kem óner týyn­dy­lary­nyń edáýir bóligi Qytaı, Eýropa elderiniń murajaı­lary men kitaphanalary­nyń sırek qor­larynda saqtaǵan. Sol jádigerler­diń ishindegi biregeıi, jaýhary “Hasake gýn ma tý”, ıaǵnı “Qazaqtar­dyń Sın patshasyna sáıgúlik syılaýy” dep atalady. Sýrettiń túpnusqasy qazir Parıj qalasyn­daǵy GIME – Shyǵys óneri murajaıynyń qorynda saqtaýly tur. Onyń fotokóshirmesin Alma­tydaǵy R.Súleımenov atyn­daǵy Shyǵys­taný ınstıtýtynyń dırek­tory, tarıh ǵylymdarynyń dok­tory, professor M.Ábýseıitova 2004 jyly túsirip ákelgen. “Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemeleriniń” II to­myn­da jarııa­lanǵan “Sın dáýiri sýret­terindegi qazaqtar” atty maqalanyń “Djýzeppe Kastılonı salǵan “Hasake gýn ma tý atty sýret” dep atalatyn birinshi para­gra­fynda kórsetilgen. Osy arada sýret avtory týraly oqyrmandarǵa az-kem máli­met bere ketsek deımiz. Djýzeppe Kastılonı (Giusseppe Castilione, qytaısha esimi Lan Shının) katolık mıssıoneri re­tin­­de 1715 jyly Qytaıǵa baryp, Sın patshasynyń saraı sýretshisi bolyp, sınniń úshinshi dárejeli laýazym shenin alǵan. Sınniń úsh patshasyna (Kansı, Iýnchjen jáne Sıanlýnǵa) qyzmet kórsetken. Onyń tarıhta atyn qaldyrǵan eńbekteri: 1) áıgili patshalyq saıabaǵy ári saraı kesheni – “Iýanmınıýandi” jobalaý jumy­sy sol sekildi “Joń­ǵar men Hýeıbýdy (Qashqarııany) ­ty­­­­nysh­­­tan­­­dyrý operasııalar”, “Sıanlýn buǵy aýlaýda”, “Júz arǵymaq”, osylar­dyń qatarynda “Qazaqtardyń Sın patshasyna arǵymaq syılaýy” da bar. Sýret týraly maqala avtor­lardyń biri (B.Ejenhan) tara­pynan bul sýret týraly “Abylaı han qatarly qazaq kósemderiniń Sın patshasy Sıan­lýnǵa jibergen elshi­leri (1757 jyly) jáne olardyń Sıanlýnǵa aparǵan arǵymaqtary beınelen­gen” degen tujyrymdama jasal­ǵan. Bul jerde biz ózimiz tómende keltiretin tarıhı jazba derek kózderin es­kermegen­deımiz. Mysa­ly, joǵary­da keltir­gen “Qazaq­stan tarıhy” týraly derek­teme­leri­niń ekinshi tomynyń 50-51 betterinde “...Aby­laı Ámir­sana­nyń jáne Jońǵar handyǵy­nyń dáýreni kelmeske ketkenin, óz irgesine joı­qyn kúshtiń aqyry myqtap kelip jetkenin, endigi jerde Qazaq eliniń múddesin dıplomatııalyq joldar­men qorǵaý qajet ekenin túsindi. Son­dyqtan Sın patshalyǵymen bitimge otyrý úshin jáne Qazaq-Sın ara­syn­daǵy shekara jer máselesin sheshý jolyn izdestirý úshin Sın patshasy Sıanlýnǵa óz elshilerin jiberdi. ...Sın patshasy­nyń jońǵar­lardy janyshtaý armııasy­nyń oń qolbasshysy general Chjaý Hýeıdiń óz patsha­syna jibergen málimde­me­sinde bylaı delinedi: “Abylaı... ...ótinish haty­men birge 4 arǵymaq syılap, Henszıgeer (Kenjeqara) qatarly jeti adamdy elshi etip, patshamen júzdesýge jiberipti. Budan tys ol elshi jiberip, syılyq retinde maǵan da arǵymaq bergen eken”. Kórip otyrǵanymyzdaı, gene­ral óziniń málimdemesinde patshaǵa syılyq retinde Abylaı hannyń 4 arǵymaq jibergenin, jeti elshiniń sanyn, aty-jónin anyq kórsetken. Al, “Hasake gýn ma tý” sýret-kar­tınasynda 3 arǵymaq, úsh elshi jáne eki qyzmetshi beınelen­gen. “Hasake gýn ma tý” sýret-kar­tı­nasyn­da beınelengen bul elshi­lerdiń 1757 jyly Sın ımperııa­syna Abylaı han jibergen elshi­ler emes, 1758 jyly Tashkent shahary­nan Tóle bıdiń Sın ımpe­ra­tory Sıanlýnǵa jibergen elshi­leri eken­di­gin tolyq dáleldep tur­ǵan­daı. Olar Sıanlýn patshaǵa “beretin syılyq retindegi 3 bólik at” alyp barǵan Tóle bı uly Jolan (bas elshi), Pusyrman bı jáne Meńnııaz qoja ekendigi kúmán keltirmeıtindeı. “Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemeleri” “Sın pat­shalyq dáýiriniń muraǵat qujat­tary” serııasynyń III tomynda jarııa­lanǵan №10 qujattaǵy Amban Fýdeniń (Sın ımperatory­nyń generaly) óziniń áskerin bastap Qazaq jerine baryp, Qa­saq­shırany tutqyndaý isin oryn­daı almaǵan­dyǵy jáne patshamen dıdarlaspaq bolǵan qazaq jáne hýeıszı (otyryqshy musylman) elshilerin qorǵap ákele jatqan­dyǵy týraly manchjýr tilinde jazǵan 1758 jylǵy 5 qyrkúıektegi málim­deme­sindegi myna joldar sózimizge mysal bola alady. “Men, patsha­nyń quly Fýde, osy málim­demeni jazyp jiberdim. Patsha aǵzam tómendegi aıtylǵan is týra­ly habar alǵaı. Jaqynda men, patshanyń quly, Mońǵoldaı men Heshan qa­tar­lylardy Batys bólik qazaqtarǵa jibergen kezimde olarǵa egjeı-tegjeıine deıin túsindire otyryp mynadaı tapsyrma ber­gem: “Sen­der Batys bólik qazaq­tarǵa barǵan­nan soń, eger Qasaq­shıranyń sonda ekendigin anyq­tasańdar, onda ony qaıtseńder de tutqyndap, aıdap ákelińder. Al eger ol rasyn­da da ol jerde bol­maǵan jaǵdaıda, sen­der mindetti túrde Tóle bı (mátinde Tıliai) men Tileýke (mátinde Teliuke) qatarlylardy ózderińmen birge ertip kelińder”, – deıdi de, “Ábiliz han men barlyq batyr, qojalar biraýyzdan: “Sizder aıt­qan opasyz qaraqshylar shynynda da bizge kelmegen. Eger olar bizde bolsa, biz olardy qalaısha sizder­den jasyryp alyp qalmaq edik! Bizdiń osy Qazaq jerindegi bolyp jatqan barlyq ister Tóle bıdiń basshylyǵymen sheshiledi. Erteń Tóle bıdiń ózi osynda kelmek. Er­teń biz bas qosyp aqyldas­qannan keıin sizdermen kezdesip, bir kelisimge keleıik” degendi aıtty”. Sonymen “Ábiliz, Tóle bı, Qoıgeldi jáne Sasyq bı aqyldasa kelip, Tóle bıdiń uly Jolan, Han­geldiniń atalas baýyry Pusur­mandy elshi etip jiberip, bizdiń atymyzdan patshamen dıdarlasyp kelsin degen sheshimge keldik. Olar ózderimen birge patshaǵa beretin syılyq retindegi 3 bólik at pen am­banǵa (generalǵa) beretin syı­lyq retindegi 1 bólik atty apar­maq”, – degen derekten keıin elshi­likke jiberetin úshinshi adamǵa Tashkent musylman otyryqshy­lary­nyń bir basshysy, Qoja Moldashámshi de óz elshisin qosýdy ótinedi. Sóıtip, Meńnııaz Qojany attandyrady. Kartına-sýrettegi úsh adamnyń biri – bas elshi Tóle- bıuly Jolan bolsa, ekinshisi – Pu­syrman bı, úshinshisi – Meń­nııaz qoja ekeni esh shúbá keltir­meıdi. Qalǵan ekeýi qyzmetshileri bolsa kerek. Bul aradaǵy negizgi aıtaıyq degenimiz, “Qazaqtardyń Sın ımperatoryna sáıgúlik syılaý sýret-kartınasynyń ıdeıasymen jasalǵan jańa ınterpretasııa eke­nin aıta ketýdi paryz sanaı­myz. Buǵan qosa sýrettiń fotokóshir­mes­i­nen kóshirmesin jasaǵan rep­ro­dýksııa” sýretshi Aseın Juma­bekov, joba jetekshisi Erbolat Tólepbaı ekenin de aıta ketken jón. Tarıhı derekterde ártúrli pikirler bolyp jatady. Biraq onyń bárin qolymen qoıǵandaı, úzildi-kesildi Abylaı hannyń, bolmasa ne Tóle bıdiń elshileri deýge kelmeıdi dep topshylaımyz. Sońǵy aıtarymyz, búgin Prezı­dent­tik mádenıet orta­lyǵynda tusýkeser rásimi ótkizil­geli otyr­ǵan “Qazaqtardyń Sın ımpera­toryna sáıgúlik syılaý” sýret-kartınasyn ol zamandaǵy qazaq jurtynyń sózin sóılep, bılik aıtqan, kórshi memleket­termen qaıtsek qarym-qatynasty jaqsar­typ, bereke-birlikte halqy­myzdy saqtap, urpaǵymyzdy alańsyz ósiremiz degen uly tulǵa­lardyń kórshi memleketke jibergen elshi­leriniń jıyntyq beınesi desek, utylmaımyz. Tarıh kóshi qıly kezeńderde qaıtalanyp oty­ra­dy. Dál sol Abylaıhan men Tóle bı zamanyndaǵydaı elshilik jiberip, el bıligin bekitý búginde de jalǵasyn taýyp otyrǵanyna kýá bolýdamyz. Baqyt EJENHAN, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Seıtqalı MADÝAN, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.