Jaqynda BUU jarııalaǵan baıandamada pandemııanyń týrızm salasyna jáne álem ekonomıkasyna keltirgen zııany taǵy bir ret ólshengen eken. Mamandar týrızm sektoryna baılanǵan ekonomıkalar úshin bul óte aýyr soqqy bolǵanyn aıtady. Indetke deıingi ýaqytpen salystyrǵanda 2020 jyly halyqaralyq týrısterdiń sany 74 paıyzǵa azaıǵan (Dúnıejúzilik týrızm uıymy). Al damýshy elderge keletin saıahatshylar sany 80-90 paıyzǵa deıin túsken.
Úmit kútken 2021 jyldyń basynda jaǵdaı ózgere qoıǵan joq. Álem boıynsha týrısterdiń sany pandemııaǵa deıingi kezeńge qaraǵanda 88 paıyzǵa tómendegen. Jaz ben kúz aılarynda jaǵdaı sál jaqsarǵan. Ásirese jergilikti týrızm suranysqa kóbirek ıe bola bastaǵan. Degenmen sarapshylar týrızm sektorynyń quldyraýy ózge de salalarǵa tikeleı áser etetinin aıtyp otyr. Máselen, jumys kúshi men kapıtal tolyq paıdalanylmaı qaldy, al keıbir taýarlar men qyzmetterge suranystyń bolmaýy kóptegen salanyń damýyna teris áser etti.
Dúnıejúzilik týrızm uıymynyń málimetine sáıkes, álemdegi barlyq el derlik saıahatqa shekteý engizgen. Sonyń saldarynan halyqaralyq týrızm 2020 jyldyń sáýir-mamyr aılarynda tolyǵymen toqtap qalǵan. Eń kóp zardap shekken aımaqtar qatarynda Soltústik-Shyǵys Azııa, Ońtústik-Shyǵys Azııa, Okeanııa, Soltústik Afrıka men Ońtústik Azııa bar. Al eń az zardap shekken aımaqtar – Soltústik Amerıka, Batys Eýropa men Karıb teńizi. Bul týrızm salasyndaǵy qıyndyqtar eń aldymen damýshy elderdiń qaltasyn qaǵyp, solarǵa kóbirek kesirin tıgizgenin kórsetedi. Al sarapshylar pandemııaǵa deıingi kórsetkishke keminde 2023 jylǵa deıin qaıta kelmeıtinimizdi alǵa tartady. Saýaldamaǵa qatysqan mamandardyń jartysy týrızm salasy tek 2024 jyly nemese odan keıin ońalady dep boljaǵan.
2020 jyldyń shilde aıynda BUU-nyń Saýda jáne damý jónindegi konferensııasy pandemııanyń týrızm sektoryna jáne onymen baılanysty salalarǵa ekonomıkalyq áserin úsh túrli ssenarıı boıynsha eseptep kórgen. Ol boıynsha 12 aıǵa sozylatyn qatań sharalar 3,3 trln dollar shyǵyn ákelýi múmkin delingen. Áıtkenmen, mamandardyń eń qorqynyshty boljamy kelgen: birneshe baqylaýshy halyqaralyq saıahat 12 aıdan keıin de tómen bolady degendi aıtqan. Jalpy, týrızmnen keletin tabystan bólek, bos qalǵan jumys kúshi men kapıtaldy ne isteımiz degen taǵy bir másele týyndady. Bos ushaqtar, krýızdik kemeler men qonaqúılerdi basqa maqsatqa qoldana almaısyń, al saladaǵy qyzmetkerlerge basqa jumys tabý tipti qıyn.
Dúnıejúzilik týrızm uıymy 2021 jyly týrızmniń damýyna taǵy úsh túrli boljam usynyp otyr. Birinshisi – byltyrǵy jaǵdaıdyń qaıtalanýy, ıaǵnı týrıster sany áli de az bolmaq. Orta eseppen saıahatshylar sany 74 paıyzǵa qysqarady, ár elde túrli deńgeıde. Ekinshi ssenarıı boıynsha kelýshiler sany 2019 jylmen salystyrǵanda orta eseppen 63 paıyzǵa tómendeıdi, muny uıym jaǵymdy nátıje dep esepteıdi. Al úshinshi jaǵdaıda elderdegi vaksınalaý deńgeıi basty ról atqarmaq. Boljam boıynsha, vaksınalaý deńgeıi tómen elderde týrıster sany 75 paıyzǵa tómendeıdi, al halqynyń kóbi ekpe saldyrǵan memleketterde bul kórsetkish áldeqaıda joǵary – 37 paıyz bolady. Mamyr aıynyń sońynda turǵyndardyń 50 paıyzy egilgen 55 el tirkelgen. Oǵan AQSh, Italııa, Fransııa jáne Ispanııa sekildi basty týrıstik baǵyttar men ózge de elder kiredi.
BUU-nyń esebi boıynsha 2020-2021 jyldary búkil álemde halyqaralyq týrızmniń quldyraýy 4 trıllıon dollardan astam ekonomıkalyq shyǵyn ákelgen eken. Bul kúrdeli jaǵdaıdyń bar aýyrtpalyǵy damýshy elderge túskenin aıta ketken jón.
Vaksınalaý deńgeıi joǵary elderde týrızm ońala bastaıdy degen boljamnyń ázirge qalaı oryndalatynyn aıtý qıyn. Qazir indettiń beti qaıtty degen memleketter qaıta qatań sharalar engize bastady. Jaqynda Ispanııanyń týrızm sektory qaıta tyǵyryqqa tirelgeni belgili boldy. Elde indet juqtyrǵandar sany artqanyn eskergen bılik qaıta qatań sharalar engize bastady, al aldyn ala demalysyn josparlap qoıǵan sheteldik týrıster úshin bul kedergi keltirip tur. Sol sebepti Ispanııanyń demalys oryndarynyń jaǵdaıy taǵy da qıyndady. Fransııa men Nıderland úkimeti turǵyndarǵa Ispanııaǵa sapar shegýden bas tartýdy usynǵan. Al Ulybrıtanııa bul aımaqty qaýipti dep sanap, kelgen jolaýshylardy karantınde ustaıtyndaryn jetkizdi. Osylaısha, Ispanııaǵa saıahattaǵysy kelgen azamattar biraz kedergige tap bolaıyn dep tur. El bıligi indettiń 20-29-daǵy jastardyń arasynda keń taralyp jatqanyn aıtady. Degenmen byltyrǵymen salystyrǵanda ólim sany áldeqaıda az.
Jaqynda ǵana indetten qatty zardap shekken Úndistannyń taýly aımaqtary da qaıta týrıst qabyldaýǵa daıyn ekenin jetkizgen. Aptap ystyqtan qashqan turǵyndar taýdaǵy demalys oryndaryna aǵyla bastady. Al úkimet úshinshi tolqynmen qorqytýda. Sarapshylar bulaı jalǵasa berse, epıdemııalyq ahýal taǵy kúrt órshýi múmkin degen pikirde. Onsyz da Úndistannyń joǵaltqany kóp. Týrızm sektoryndaǵy bıznes ókilderi memlekettiń qoldaýymen kún kórip otyr.
Indonezııa úkimeti týrıster úshin eń tartymdy jerlerdiń biri – Balı aralyn sheteldikter úshin keıinirek ashatynyn málimdedi. Bılik ókilderi eldegi jaǵdaıdyń turaqtalǵanyn kútetindigin alǵa tartty.
Vırýs juqtyrǵandardyń kóbeıgenine qaramastan, týrızmdi toqtatpaǵan elder de kóp. Máselen, Taı araldarynyń biri – Phýket sheteldik týrısterge ashyq. Álbette vaksına alǵandar úshin saıahattaý jeńil ótpek, alaıda bir eldiń vaksına pasportyn basqa el qabyldaı bermeıdi. Mundaı jaǵdaıda sheteldi ańsaǵan týrıster birneshe ret test tapsyrýǵa daıyn bolýlary kerek. Bul postpandemııa kezeńindegi saıahattyń ajyramas bóligine aınaldy.
Týrısterdi qushaq jaıa qarsy alǵan elderdiń qatarynda Túrkııa bar. Ekonomıkasy týrızm salasyna qarap otyrǵan aımaqtyń basqa amaly joq. Jergilikti BAQ Qurban aıt meıramynan keıin indet juqtyrǵandar sany arta bastaǵanyn aıtyp, dabyl qaǵa bastady. Densaýlyq saqtaý salasynyń ókilderin koronavırýstyń Úndistanda shyqqan óte shapshań juǵatyn túri – «Delta» shtamy alańdatyp otyr. Túrkııada Delta úlgisin juqtyrǵandar sany bir aptada eki ese kóbeıgen. Túrik medısınalyq qaýymdastyǵy úkimetke indettiń qaýpi týraly birneshe eskertý jasaǵanyn aıtqan. Jergilikti telearnalardyń birinde eki aptada 300 myń reseılik týrısti qabyldaǵan Antalııaǵa qatysty synı pikirler de aıtylǵan. Degenmen Túrkııaǵa aǵylǵandar qatarynda TMD elderimen qatar, arabtar da bar eken.
Qalaı bolǵanda da, týrızm sektorynyń jaqyn arada qaıta órkendep ketýi ekitalaı ekenin mamandar da aıtyp otyr. Bastysy, adam densaýlyǵy men qaýipsizdik sharalary paıda men ekonomıkadan joǵary tursa deısiń.
