Onyń álemdik dramatýrgııa jaýharlarynyń birinen sanalatyn «Esirgen shesheı jáne onyń balalary» pesasy jaqynda M.Áýezov atyndaǵy Ulttyq teatrdyń repertýarynan oryn alyp, Elik Nursultannyń rejısserligimen «Peri qatyn» spektakli sahnalanyp, kórermenge usynyldy. Pesany qazaq tiline aýdarǵan – belgili qalamger Asylbek Yqsan.
Pesanyń basty taqyryby – soǵys. Eshkimdi aıamaıtyn, jýasty batyr, batyrdy tasjúrek qylatyn soǵys adamdardyń taǵdyryn ǵana emes, bútin bir ult pen memleketterdiń taǵdyryn da ózgerte alatyn alapat kúshke ıe. Adamzat tarıhy soǵys pen shaıqas shejiresinen turady. Otyz jylǵa sozylǵan soǵys oqıǵasynyń temirqazyǵy – Peri qatyn. Bizdiń uǵymymyzdaǵy Áıel – Ana obrazyn Breht túgin qaldyrmaı talqandap tastaǵan. Dástúrli túsinikte, ana balasy úshin janyn jaıalyq etip tósep, ot pen sýǵa túsip, etinen et kesip berýge daıar. Biraq Breht beınelegen Peri qatyn bul qasıettiń bárinen jurdaı. Qaıda bolsa da aıaýly ana, ádemi áıel bolyp beınelenetin asyl bolmys soǵystan paıda kórgen, soǵystyń arqasynda balalaryn asyrap, aqshaǵa qul bolǵan qý, aılaker áıeldiń kepıetimen aýysqan. Ot pen oqtyń ortasyndaǵy astan-kesteni shyqqan ómirge, qırandyǵa, aınalasynda ajal qushyp jatqan adamdarǵa shimirikpeı qarap, eti ólip ketken Peri qatynǵa basqa ómirdiń, beıbit ómirdiń túkke de keregi joq. Soǵyssyz, beıbitshilik zaman bolsa, ol mynaý kól-kósir tabysynan qaǵylyp, shyrt túkirip, shekesinen qaraǵan shamasynan aıyrylyp qalaryn baqaı esebimen jaqsy biledi.
Elik Nursultan bir otbasynyń taǵdyry arqyly búkil qoǵamnyń shyndyǵyn qoparady. Pesa dáýirmen shektelmegen shartty bir álemde ótedi. Mekeni belgisiz, munda eshqandaı memlekettiń, naqty ulttyń aty atalmaıdy. Ol jerde adamdar kózge kórinbeıtin, myltyqsyz maıdan qursaýynda qalǵan, oqıǵanyń ózi adamdardy kúreske ıtermeleıdi. Jeńetin, jeńilis tabatyn tarap joq. Tek arpalys. Pesada soǵys týraly aıtylady, al naqty soǵys sahnasy kórsetilmeıdi. Breht XVI ǵasyrdaǵy otyz jyldyq soǵysty negizge alǵanymen, bul shet-shegi joq, eshqashan aıaqtalmaıtyn adamdar arasyndaǵy soǵys týraly shyǵarma ekenin túısigińmen tuspaldap otyrasyń. Qundylyqtar qaqtyǵysy. Bir sózben aıtqanda, «ómirdiń ózi – soǵys».
Bar ómiri kúrespen ótip kele jatqan qý, paıdakúnem Peri qatyn eldi aldap-arbap, tartysyp-talasyp júrip soǵystyń bar zulymdyǵyn óz boıyna kóshirgen. Úsh balasy bar. Úsheýi úsh ákeden, turaqtap turmys qurmaǵan kókek áıel olardyń ákesiniń kim ekenin ózi de anyqtap aıta almaıdy. Peri qatynnyń balalyq shaǵyn soǵys jalmap, boıjetken kezinde-aq ozbyr basqynshylardyń qorlyǵyna ushyraǵan. Jalǵyzilikti, qorǵansyz áıel ómir úshin jantalasyp júrip qalaısha esersoq, perige aınalǵanyn ózi de bilmeıdi. Adamgershilikti taban astynda aqshaǵa aıyrbastaı salatyn ony ózi ómir súrgen zamannyń qurbandyǵy desek te, ol óz ómirin óz qolymen jasaǵan. Biraq betpe-bet kelse, kóp adamnyń saǵy synyp, kótere almaıtyn soǵysqa da tótep berip, qıyndyqtyń ishinen jol taýyp, balalaryn tistelep júrip jetkizgen óte myqty, eńbekqor áıeldiń erligi kórermenge unamaıdy. Onyń pysyqtyǵy, jankeshtiligi jırenish týdyrmasa, qurmet týǵyza almaıdy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Danagúl Temirsultanova beınelegen Peri qatyn adýyndy, qaısar, minezdi. Kópten beri basty rólde kórinbeı júrgen D.Temirsultanovanyń sheberligin ashyp kórsetken, aktrısanyń oń jambasyna kelgen ról bolǵany onyń shyǵarmashylyǵyn qadaǵalap júrgenderge jaqsy baıqaldy. Endi mine, soǵys qasireti onyń qyzy Balaýsany da aınalyp ótpeı, anasynyń taǵdyryn qaıtalap otyr. Solaı bola tura, Balaýsa ekijúzdi, paıdakúnem anasyna uqsamaǵan. Barlyq nárseden paıda kórgisi kelip turatyn sheshesi ar-ojdany taptalǵan óz qyzynyń qasiretin de kádesine jaratqysy bar. Soǵystyń budan asqan sumdyǵy da bolmas.
Spektaklde eki-aq jaǵymdy keıipker bar, onyń biri – Balaýsa, ekinshisi – Kavkazdyq. Álemdik mańyzy bar pesaǵa qazaq rejısseriniń ákelip qosqan jańalyǵy sol, Katrınniń atyn – Balaýsa, basqa balalarynyń da atyn Altyn Kekil, Kavkazdyq, al jezóksheniń esimin Aq Bıkesh dep aýystyrǵan. Rejısserdiń shyǵarmashylyq erkindigin eshkim de sóge almaıdy, sebebi munda sóz basynda aıtqanymyzdaı, naqtyly ýaqyt keńistigi, anyq ult joq, tek jalpy adamzatqa ortaq máseleler qaqtyǵysy ǵana bar. Zulym soǵys Balaýsany da bala kúninde júregine jazylmas jara, betine tyrtyq salyp, eń bastysy, til-aýzyn baılap, máńgilik mylqaý múgedekke aınaldyrǵan. Qorqaýlardan qaraýlyq kórse de, júregi názik, ózi meıirimdi, adal. Balǵyn quraqty elestetin Balaýsa degen esiminiń ózi – tazalyqtyń sımvoly. Sheshesimen birge soǵys órtinen qashyp, jarty Eýropany birge aralap shyqsa da, adamgershilik qasıetinen ajyramaǵan. О́mirde aq pen qaranyń birge júretini sekildi, Aq Bıkesh – Balaýsaǵa qarama-qarsy minezdegi keıipker. Qyzyl tústen ǵana kıinip, er bitkenniń kózin arbaıtyn sulý Aq Bıkesh – jezókshe, biraq onyń da qatal qoǵamǵa qarsy qoıar óz shyndyǵy bar. Onyń da bul jolǵa óz qalaýymen túspegeni, soǵystyń kóp qurbandyǵynyń biri ekeni Láılá Tileýovanyń sheberligimen kásibı tarqatylǵan tastúıin ról.
Peri qatynnyń kishi uly jaqsylyqty, adaldyqty dáriptese, úlken uly kerisinshe ataqqumar, keýdemsoq. Paıda kózdegen shesheniń pasyq qylyǵy munda da kórinbeı qalmaıdy. Uly jaý qolyna túsip, ony qutqarý qajettigi týady. Ol úshin sheshesi kásip jasap júrgen kúımesin satyp, para berýi kerek. Biraq aqshaǵa kelgende sarańdyǵy ustap qalatyn áıel «kishkene kúte turaıyq, bálkim rettelip qalar» dep, ulynyń janynan góri aqshasyn oılap keıinge ysyryp júrgende, balasy qaıtys bolady. Ana úshin balasynan aıyrylǵannan asqan qasiret bolmaýy kerek edi. Biraq jaý jaǵy kenje ulyn óltirip, máıitin tabytqa salyp ákelip turǵanda da, qý janyn ǵana oılaǵan Peri qatyn «bul meniń balam emes» dep tanymaǵan keıip kórsetip, teris aınalady. Ashkózdik, dúnıege, aqshaǵa qumarlyq asqynyp, birine-biri jamala kele kózin baılap, júregin qaraıtyp jibergen. Balalarynyń bárinen aıyryla turyp, Peri qatyn istep júrgen saýdagerlik kásibin tastamaıdy. Sebebi soǵys aıaqtalǵan joq, endeshe áli de paıda taýyp qalýǵa múmkindik bar. Balalarynyń bári óldi – sol da sóz be eken, óziniń keleshegi kúńgirt – ol da túk etpeıdi. Adam perige, jaýyz jaratylysqa osylaı aınalady eken.
Pesa qoǵamda shertip qalsań, soqtasy jarylǵaly turǵan syzdaýyq jaraǵa sheńgel salady. Biraq bári áý degennen túsinikti bola ketpeıdi. Álden ýaqytta keıipkerler sahnaǵa protıvogaz kıip shyqty. Bıologııalyq qarý qaqtyǵysy qaýip tóndirip tur. Qorǵanbasa bolmaıdy. Tili joq, sóıleı almaıtyn mylqaý qyz Balaýsa únemi ishtegi yzasyn ymmen túsindirip, saýsaq qımylymen janushyryp áldeneni aıtqysy, dáleldegisi keledi. Biraq ony qoǵam tyńdamaıdy, óıtkeni múgedek Balaýsa sııaqty estimeıtin melshıgen sańyraý, mylqaýǵa aınalǵan. Sońynda jaýdyń jábirine ushyraǵan Balaýsa báriniń sanasyn oıatty. «Soǵys otyn jaqpańdar, qalalardy qıratpańdar, aýyldardy órtemeńder, balalardy óltirmeńder, áıelderdi qorlamańdar, ózderiń múlgigen tynyshtyqta jata bermeńder, oıanyńdar!» О́z ortasynda ıdeıa úshin adal ólgen bir adam bolsa, ol – Balaýsa boldy. Adaldyǵynan aınymaǵan kishkentaı qyz el úshin, jer úshin jan tapsyrdy. Sóıte tura óz ortasy, aınalasy osy erligi úshin Balaýsany tóbesine kóterýdiń ornyna, tepkilep tastady. Qanatymen sý sepken qarlyǵashtaı qorǵan bolýǵa umtylǵan mylqaý qyzdyń jan shyrylyn, tirshilik úshin kúresin Ulttyq teatrdyń eń jas aktrısalarynyń biri I.Meńdibaeva izdenisimen, jaýapkershiligimen jan-jaqty kórsete bildi.
Pesa kóp dúnıeni qaıta oılaýǵa májbúr etedi. Mynaý «ana» dep júrgen adamnyń keshirýge kelmeıtin qatigezdigi qaıdan týdy? О́z tabıǵatyn tárk etip, nege mundaı merez adamǵa aınaldy? Bir soǵysty aıaqtaı salyp ekinshi soǵysty bastaıtyndar máıittiń ústin basyp turyp shyn baqyt sezine me osy? Izdenisi mol, ıntellektýal rejısser Elik Nursultan óz qaraqan basyn kúıttegen, eshkimge kómek qolyn sozýdy bilmeıtin, óz múddesi úshin eshnárseden taıynbaıtyn ózimshil adamdardyń álemin osylaı kórsetti. «Peri qatyn osyndaı eken, al men kimmin? О́zimdi adam retinde saqtaı aldym ba? Qoǵamǵa paıdaly isimdi, jaqsy minezimdi qosa aldym ba?» Spektakl ár adamnyń qoǵamdaǵy óz róli týraly eriksiz oılandyrady.
«Peri qatyn» spektakliniń premerasyn jaqynda Germanııadan oralǵan belgili rejısser, nemis dramatýrgııasynyń bilgiri Bolat Atabaevtyń da tamashalap otyrǵanyn baıqaǵan edik. Otanyna oralǵan teatr tamyrshysynyń Brehtpen kezdese turyp, ol týraly birdeńe demeýi múmkin emes. Oılaǵanymyzdaı, spektakl týraly Atabaevtyń pikiri erteńinde-aq áleýmettik jelini aralap ketti. «Qanshama durys ómir súrmeseń, sonshama qasiret shegesiń. Mamasha Kýrajdyń soǵysty paıdalanyp paıda kóremin degen tirliginiń sońy nemen aıaqtaldy? Úsh balasynan aıyryldy. О́zin qurdymǵa tastady. Báribir tarıhtyń aldynda, taǵdyrdyń aldynda jaýap beresiń. Soǵystan kóz ashpaǵan elde ómir súrip, balalaryn baǵamyn dep júrip osynshama jankeshtilikke bardy. Bul shyǵarmany «neǵurlym kóp qatelik isteseń, jaza soǵurlym aýyr bolady» degen maǵynada túsindirýge bolady. Danagúl Temirsultanovanyń jumysyn bıik baǵalaımyn. Merýert Omarbekova, Jumaǵalı Mahanov, Asan Májıttiń jumysy da keremet. Jaqsy akterler bar eken, bulardyń jaqsy akter ekenin burynnan biletinmin, biraq osy joly soǵan kózim jetti. Brehttiń Katrınin Balaýsa dep alyp, mylqaý qyzdyń rólin jas aktrısaǵa bergen ekensińder, ol da rólin jaqsy alyp shyqty. Anaý Dinbasy rólindegi Baýyrjan Qaptaǵaev tipti bólek. Dinbasy bola turyp, sahnada ázildep, qaljyńdap júr, sol arqyly keıipkeriniń aınalasyna qalaı bolsa solaı jaýapsyz qarym-qatynas jasaıtynyn jaqsy kórsetedi. Mundaı adamdar da bar. О́zine, tóńiregindegi adamdardyń tirligine nemquraıdy qaraıdy. Muny da qabyldaımyn. Sondyqtan Elikti quttyqtaımyn», deıdi Bolat Atabaev. Al basqanyń sózi bir bólek te, spektaklde oınaǵan ár akter, rejısser úshin Atabaevtyń aıtqany odan da mańyzdy. Rasynda da, teatr repertýarynyń epıkalyq keń tynysty taǵy bir dramamen tolyǵýy – óner jetistigi.
ALMATY
