Batyr Baıan

Abaı aýdanyna qarasty Arhat aýy­lyn «Batyrlar eli» desek te jarasady. Abaı aýdanynan Keńes Odaǵynyń tórt batyry shyqqan bolsa, sonyń úsheýi Arhat aýylynyki. Biz bul jaıdy oqýshy kezimizde maqtan etetinbiz. Ustazdyq etken jyldarymda da arhattyq batyrlardy dáriptep, nasıhattap júrdim.  Joǵaryda aıtqan Baıan qyz – bizdiń aýyldan shyqqan, fashıstermen soǵysta erjúrektigimen kózge túsken, sol úshin joǵary marapat – «Qyzyl Juldyz» ordenin, II, III dárejeli «Dańq», «Otan soǵysy» orden­derin ıelengen, soǵys bitýge nebári 12 kún qalǵanda qyzǵaldaq ǵumyryn soǵys órti shalǵan aıaý­ly beıne. Baıan Baıǵojınanyń erlikteri sol dáýirde, ıaǵnı soǵys kezeńinde dúrildep turǵanymen, keıinirek birshama ýaqyt ótken soń umytyla bastaǵany da belgili. Qazir Baıandy jalpy qazaq eli turmaq, óziniń jerlesteri – Semeı jurtshylyǵy da bile bermeıdi. Tek Abaı aýdany ǵana qurmetteıdi. Bul jaǵdaı jandy aýyr­tady. Sol úshin sońǵy jyldary on tórt ardager birigip, Baıan esimin ulyqtaýdy ózimizge maqsat ettik. О́tinishter jazdyq, telearnalarǵa, gazetter men jýrnaldarǵa suhbat berdik. Ondaǵy oıymyz – jerlesimiz, maqtanyshymyz, soǵys ýaqytynda eren erligimen kózge túsip, úkimet tarapynan joǵary nagradalarmen marapattalǵan Baıan Baıǵojınaǵa Semeı qalasynan bir mekteptiń atyn bergizý. Ekinshiden, onyń jaý­júrektigi «Halyq qaharmany» ata­ǵyna laıyqty ekenin dáleldeýdi paryz sanaımyz. Osy oraıda maqalaǵa byltyr óz atymnan jazǵan ótinishke  Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Ishki saıasat basqarmasynan alǵan jaýap hattyń naqty jaýabyn da kiristire ketkim keledi. Ishki saıasat basqarmasy: «...Resmı ataq berý «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik nagradalary týraly» Zańynyń aıasynda júzege asyrylatyndyǵyn jáne Baıan Baıǵojınaǵa «Halyq qaharmany» mártebesin berý úshin derekter men dálelderdiń áli de jetkiliksizdigin taǵy bir márte ókinishpen habarlaımyz», dedi. Biraq olar, menińshe, dálelder bar bolsa da, baıqamaǵansyp otyrǵan sııaqty.

Ustazdyq etken jyldarymda, odan keıinirek te batyr qyzdyń óz aýyly­myzdan shyqqanyna keýdemizdi maqtanysh kernep, onyń batyrlyǵyn resmı qujatpen dáleldep, bekitý jaǵyn oılamaı júre berippiz. Mine, odan beri qoǵam aýysyp ketti, kóneniń qatary da sırep barady. Qan maıdanda qaza tapqan  Baıan qyzdyń týǵan-týystary, rýlas, atalas jaqyndary da joq. Bar bolsa da, bizdiń aýylda emes. Qatal ýaqyt izdeýshisi joqtyń izin óshiretinin osyndaıda baıqaıdy ekensiń. Áıtpese Baıannyń aty da  Álııa, Mánshúk, Hıýaz syndy batyr qyzdarymyzdyń qatarynda atalatyndaı jóni bar emes pe?

«Pravdanyń» áskerı tilshisi Pavel Kýznesov gazettiń 1945 jylǵy №57 «Devýshka ız Chıngıztaý» degen maqala jarııalaǵan. Bul gazet qazir Almatydaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq kitaphanasynyń arhıvinde saqtaýly tur. Áskerı tilshi Baıanmen Gındenbýrg qalasynda kezdeskenin jazady. Onyń biz joǵaryda aıtqan marapattarǵa, ıaǵnı «Qyzyl Juldyz», «Dańq», «Otan soǵysy» ordenderine janqııarlyq erlikteri úshin laıyqty bolǵanyn táptishtep baıandaıdy. Shyńǵystaýdyń Baıany arpalysqan shaıqas kezinde Belarýstiń, Lıtva men Polshanyń jerinen ót­kenin, Gındenbýrgtiń irgesindegi qys­taq­tarda adam qany sýdaı aqqan urystarǵa qatysqanyn jazǵan tilshi onyń «Berlınde kóriskenge deıin saý bolyńyzdar!» degen sózin de keltiredi.

Qazaq qyzynyń qaharmandyǵyn dáleldeıtin ekinshi bir qujat – tórt ordendi gvardııa aǵa leıtenanty  Murat Qabyshevtiń 1945 jyly 29 naýryzda jazǵan haty. Bul hat Semeı oblystyq memlekettik arhıvinde saqtalǵan. Hatty avtordyń óz jazýymen, tynys belgisin saqtaı otyryp berip otyrmyz: «Mart aıynyń (1945) bas kezinde Germanııadaǵy G. qalasynan 7 shaqyrym jerde bekinip otyrǵan úsh soldat qyzdaryna keziktim. Qıyl­ǵan qas, qara kóz, qaratory, basyna soldat malaqaıyn kıgen qyz ma­ǵan: «Aǵaı, qaı jerdikisiz?» dedi. «Semeı oblysy, Abyraly aýdanynanmyn» degen sóz meniń aýzym­nan shyǵýy muń eken, kópten jerlesterine kezdespegen qazaqtyń batyr qyzy «Týǵan aǵam boldyńyz ǵoı. Men Shyń­ǵystaýdanmyn. Baıan Baıǵojına» dep shap berip qolymdy aldy... Baıan Baıǵojına eki ret ranenyı bolǵan. Tórt ordeni – «Krasnaıa Zvezda», «Slava», «Otechestvennaıa voına» jáne «Jaýyngerlik erligi úshin» medali bar. Mundaı Otanǵa eńbegi sińgen Baıan sııaqty qazaq qyzdary sanamaly. Baıan qazir gospıtalda. Ol menen týǵan eldiń gazetine hat jazýdy surady. Qazaq qyzdary, Baıan sııaqty eńbek sińirińder...» (Polevaıa pochta 48924).

Baıannyń soǵystaǵy erligine dálel retinde taǵy bir qujat – Sársen Amanjolovtyń soǵys kezinde shyǵar­ǵan «Úgitshi bloknoty» jýrnaly.  Sonyń bir nómirine S.Amanjolov «Shyńǵys – Taý qyzy» atty maqala jarııalaǵan. Onda Mánshúk Mámetova men Baıan Baıǵojınanyń soǵystaǵy erlikteri baıandalady. Jýrnaldyń dál sol nómirine Abaıdyń 100 jyldyǵyna oraı Muhtar Áýezovtiń maqalasy basylǵan eken. Byltyr uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda «Egemen Qazaqstan» gazetine shyqqan bir materıalda osy jaılar jazyldy. «Úgitshi bloknoty» jýrnalynyń sol sany Almatydaǵy M.Áýezov mýzeıinde bar ekenin anyqtadym. Biraq oǵan áli qolym jetpeı jatyr.

Baıannyń esimin keıingi urpaqtyń jadynan óshirmeý úshin qarlyǵashtyń qanatymen sý tamyzǵanyndaı bir sharýam – aýyl dúkenin klýbqa aınaldyryp, ony Baıan atymen ataýym edi. Bul toqsanynshy jyldardyń toqyraý kezeńi-tin. Aýylda muǵalimdik qyz­metten zeınetke shyqqan soń, 1998 jyly qaraýsyz qalǵan burynǵy saýda dúke­nin satyp alyp, oǵan jóndeý jasap, rýhanı maqsatta paıdalanýdy oıladym. Sodan on bes jyl boıy túrli sharalar uıymdastyryp otyrdym. Aqyn-jazýshylardy, óner adamdaryn Arhatqa shaqyryp, túrli kezdesýler, rýhanı keshter, tusaýkeserler ótkizdik. Shákirtterdiń kómegimen keshterdiń qaı-qaısysyn da joǵary deńgeıde ótkizýge tyrysatynbyz. Bastysy, rýhanı oshaǵymyz «Baıan klýby» atalyp, tek aýylǵa ǵana emes, óńir kóleminde tanymal boldy. Qazirgi kezde meniń klýb ju­my­symen aınalysýǵa shamam joq, densaýlyq jaǵdaıyma baılanysty Semeı qalasynda turyp jatqan ja­ıym bar. Búgin Baıan qyzdyń atyn tek bizder emes, óskeleń urpaq ta bilip, qurmettep júrsin degen nıetpen qolyma qalam alyp otyrmyn. Aýyzdy qý shóppen súrte bergen de jaramas. Byltyr Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda óńirdegi basqa da batyrlarmen birge Qaraýyldaǵy ortalyq alańǵa Baıan Baıǵojınanyń da músini qoıyldy. Semeıdegi №37 qazaq orta mektebi ishinen Baıan Baıǵojına atyndaǵy áskerı-patrıottyq, sporttyq klýb ashyldy. Aýyldan Baıan Baıǵojına atyndaǵy arnaıy memlekettik klýb ashyldy. Bir aıta keterlik jaıt,  Semeıdiń ákimdigi, máslıhaty Baıan Baıǵojınany nasıhattaýǵa erekshe kómektesti. Biraq Semeı qalasynan kóshe atyn berýde, mektep atyn berýde oblystyń róli basym eken. Sondyqtan qazaqtyń qarshadaı ǵana batyr qyzynyń erligin umytpaı, keıingi urpaqqa dáripteý, nasıhattaý úshin oblystyq, respýblıkalyq deńgeıde sheshimder qabyldansa deımiz. Onyń «Halyq qaharmany» ataǵyna laıyq ekenin biz, ardagerler, shamamyz jetkenshe aıtyp, jazyp júrmiz. Semeıdegi bir mekteptiń aty Baıan atymen atalsa degen ótinishimizdi de joǵary jaq eskerse deımiz. «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdyny» qa­perde ustaǵan halyqtyń urpaǵymyz ǵoı. Baıan Baıǵojına esimi laıyqty qurmetke ıe bolady degen úmitimizdi sóndirmeımiz.

Túgeljan Ázimjanova,

zeınetker-ustaz

Semeı