Bıtkoın óndirisi: Qoldaımyz ba, qaıtemiz?

Bıtkoın – ekologııanyń jaýy ma?

Maınerlerge qarsy shekteý sharalaryn engizgen Qytaı óz úlesin 75,5-ten 46 paıyzǵa deıin tómendetken. Degenmen áli birinshi orynda. Bıtkoın maınınginde AQSh úlesi 4,1-den 16,8 paıyzǵa ósipti. Tórtinshi orynda – Reseı ornalassa, bestikti Iran túıindegen.

Bıtkoınniń ne ekenin azdap túsinemiz: Krıptovalıýtanyń bir túri. Al maıngıng degenimiz ne? Ashyq derek kózderdegi aqpa­rat­qa súıensek, krıptovalıýta nary­ǵyn­daǵy arly-berli aǵylyp jatqan bıtkoındar tranzaksııasyn (bıtkoınmen jasalǵan tólemder) baqylaýshylardy maınerler dep ataıdy. Al baqylaý úshin maıner qýatty serverge, asa kólemdi vıdeokartaǵa ıe bolýy kerek. Tranzaksııany alǵash bolyp rastap úlgergen maıner bıtkoındy kóbirek jınaı túsedi.

CNBC-tiń habarlaýynsha, maýsym aıynda Qytaı bıligi krıptomaınerlerge qatań shekteýler jasap, olardy elden ketýge máj­­búrlegen. Qytaı bıtkoın óndirisiniń elde tym qatty beleń alýy shekten tys qarjy táýekelin týdyrady dep esepteıdi. Maı­nerlerdi elden qýǵyzǵan ekinshi sebep – ekologııaǵa degen alańdaýshylyq. Bıt­koın men ekologııanyń arasynda ne baılanys bar dersiz? Sebep sol – krıptovalıýta óndirisimen aınalysatyn maınerler búkil álemdegi tranzaksııalardy tekserip otyrady. Al qytaılyq maınerlerge mundaı jumysty isteý úshin jyl saıyn jeti teravatt elektr energııasyn tutynatyn asa iri kompıýterlik qýattylyq, júzdegen qurylǵydan turatyn «elektrondy fabrıka» qajet. Bul degenińiz ortasha 7 AES óndirisimen nemese 21,8 mln kún paneliniń qýatymen teń.

1 KVt/saǵat – 1 teńge

Maınerlerge qarsy qatań sharalar qoldanǵannan keıin olar kılovatt-saǵatyna 13 teńgeden tóleıtin, sóıtip elektr energııasyna ońaı qol jetkizetin Qazaqstanǵa aýysa bastaǵan. Bizde barlyq óndiriletin energııanyń 87 paıyzy organıkalyq otynnyń janýynan alynady, onyń ishinde 70 paıyz – kómirden. Bul, árıne, tabıǵatqa orasan zııan tıgizedi.

Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, dál qazir Qazaqstanda 17 maınıng fermasy tirkelgen. Olar 540 MVt elektr energııasyn tutynyp otyr eken. Biraz ýaqyt buryn parlamentte maınıng fermalary 1 KVt/saǵat elektr qýatyna 1 teńge salyq tóleýi kerek degen usynys aıtqan edi. Jaqynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev osy usynysty qýat­ta­ǵan – krıptovalıýta óndirýmen aınalysatyn fermalardy qosymsha salyq tóleýge mindetteıtin zań jobasyna qol qoıdy.

Munymen qoımaı, Sıfrlyq damý, ınnovasııa jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi maınerlerdi ár toqsan saıyn esep tapsyryp otyrýǵa mindettedi. Esep ár aıdyń besine deıin tapsyrylýy tıis. Buıryq 2021 jyldyń 26 shildesinen bastap kúshine enbek. Bılik ókilderi mundaı shekteýler kóleńkeli maınerlerdi anyqtaýǵa múmkindik beredi dese, blokcheındi jáne data-ortalyqtar ındýstrııasyn damytý ulttyq qaýymdastyǵynyń ókilderi Qazaqstan shetelden kelgen maınerlerden paıda kórip qalýdyń qamyn jasap jatyr deıdi.

Maınerler Qazaqstannan da kete me?

Bıtkoın jańalyqtaryna arnalǵan Forklog jýrnalynyń jazýynsha, BIT Mining Limited maınıng kompanııasy krıptovalıýta óndirisine arnalǵan qurylǵylardyń alǵashqy partııasyn Qazaqstanǵa jetkizgen. Elge ákelingen 320 qurylǵy 18,2 PH/s (Petahesh/sek) heshreıtti qamtamasyz etpek. (Heshreıt – maınıng qurylǵylarynyń jalpy esepteý qýattylyǵy). Maınıng prosesi sát saıyn kúrdelenip jatqandyqtan bir sekýndta hesh birlikterin sanaýdyń ózi jet­ki­lik­siz. Sondyqtan maınerlerge sekýndyna ondaǵan megaheshti erkin sanaıtyn qýatty qurylǵylar kerek. Mysaly, qýattylyǵy 10 MH/s (megahesh/sek) bolatyn prosessor bir sekýndta jeli kórsetken barlyq parametr­­­­­lerge sáıkes keletin bir heshti tabý úshin 10 mıllıon ár alýan sandar kombınasııasyn týyn­data alady.

Taǵy bir qytaılyq Canaan kompanııasy da 23 maýsymda Qazaqstanda ózderiniń alǵashqy maınıngtik fermasy – Avalon data-ortalyǵynyń iske qosylǵanyn málimdedi. Endi jańa zańǵa sáıkes sheteldik fermalar josparlaryn ózgerte me, ol jaǵy áli beı­málim. Joǵaryda aıtqan bir jyldyq 4,38 mlrd kılovatt/saǵat 57 mlrd teńge tabys ákeledi eken. Onyń 10-15 mıllıardy jalaqyǵa, qurylys pen kabel, baqylaý shkaftary, transformator sııaqty jergilikti ónimdi satyp alýǵa jumsalady. Qaýymdastyq prezıdenti Alan Dordjıevtiń aıtýynsha, Qazaqstan aýmaǵynda jumys isteıtin 17 maınıng data-ortalyqqa 30 sheteldik ınvestor qarjy aýdarǵan. Eger elektr energııasyna arnap jańa salyq salynsa, onda jyl saıyn maı­ner­lerdiń bıýdjetke 4,4 mlrd teńge tólep otyrýyna týra kelmek.

«Maınıng qurylǵylary eki jarym, úsh jyl kóleminde toza bastaıdy. Osyny eskere otyryp jabdyqtardy jańarta bermes úshin 20-25 mlrd teńgege qaıta ınvestısııa quıý kerek. Jalpy alǵanda, Qazaqstandaǵy maınıngke 80 mlrd teńgege jýyq ınvestısııa quıyldy. Bizdiń baǵalaýymyz boıynsha osy salyq engizilgen soń ınvestorlardyń bir bóligi aqsha salýdan bas tartyp, el aýmaǵynan ketip qalýy múmkin, sonyń saldarynan Qazaqstan jylyna 10 mlrd teńgege jýyq ınvestısııa joǵaltady», deıdi Dordjıev.

1 KVt/saǵatqa – 1 teńge tóleý týraly zańdy kóp ınvestor kótere almaı, nátı­je­sin­de maınerler endi О́zbekstanǵa qaraı údere kóshýi bek múmkin eken. Taǵy birazy júzin zańnan jasyryp, qashyp-pysyp áreket etýge kóshýi yqtımal. Investısııanyń azaıýy, bul saladaǵy tabysty, sáıkesinshe bıýdjet túsimin de azaıtady. Qaýymdastyq prezıdentiniń esepteýinshe, shamamen 2 jyldan soń bıýdjet 4,4 mlrd teńgeniń ornyna 2 mlrd teńge ǵana alýy múmkin. Birtindep bul sıfr azaıa beredi deıdi.

«Bul – damý bankterindegi memlekettik qarjylandyrýǵa qol jaımaǵan biregeı ındýstrııa. Maınıng sheteldik tikeleı ınvestısııa esebinen damydy. Qazaqstanda 500 MVt tutynatyn maınerler onsyz da zańdy túrde jumys isteýde. Olar shetelde óz qyzmetin usynyp jatyr. Olar qalaı ǵana zańsyz jumys isteı almaq? Mundaı iri kólemde elektr energııasyn tutyna otyryp zańsyz jumys isteý múmkin de emes qoı. Salyq salyp, maınerlerdi kóleńkeden shyǵaramyz deý aqylǵa qonymsyz. Kerisinshe, qosymsha qadaǵalaý bastalsa oıynshylar kóleńkege kete bastaıdy», deıdi Alan Dordjıev.

Prezıdent qoldaıdy, biraq...

Maınerlerdiń Qazaqstanda ornyǵýy naryqqa biraz jańashyldyq úderisin syılaýy hám birqatar problemany qozdata túsýi múmkin. Jańashyldyq úderisi dep otyrǵanymyz – qymbatshylyq. Maınerge asa kerek qundy zat – vıdeokarta. Bul taýar (onyń ishinde NVIDIA jáne AMD kartalary) kúrt qymbattaıdy degen boljam bar. Álbette, jalǵyz karta ǵana emes, túrli qurylǵylar da qosymsha qun qosady. Tıimdiligin kórsete bastaǵan qandaı da bir salaǵa qajetti ónimderdiń qymbattaýy – naryqta ejelden bar qubylys. Qozdaýy múmkin problema – elektr energııasy. Iá, bizde qazir elektr energııasy turǵysynan tapshylyq joq. Kerisinshe, profısıt. Qaıda syıdyrarymyzdy bilmeı jatyrmyz demesek te, soǵan uqsas ahýal. Degenmen eldegi jylý elektr stansalarynyń tozyp turǵany, ondaǵy jumysshylardyń orta jasynyń otyzdan áldeqashan asyp, elý-alpysty mańaılap qalǵany, salada jalaqy tym tómen bolǵandyqtan jas ári kásibı mamandardyń barmaı júrgeni – sektordyń asa aýyr quldyraý aldynda turǵanyn ań­ǵar­ta­dy. Sondyqtan maınerler úshin Qa­zaqstan jaıly meken bola qoıady deý ekitalaı. De­gen­men... Degenmen degizip turǵan bir jaıt bar. Ol – Prezıdent sózi. Q.Toqaev byl­tyr­ǵy Joldaýynda sıfr­lan­dy­rýǵa bólek sóz arnap, Úkimet óner­kásip pen aqparattyq teh­nologııalar ara­synda altyn kópir bolýy tıis dedi.

«Biz Qazaqstannyń «málimetterdi» óńdeý jáne saqtaý jónindegi halyqaralyq habqa aınalýyna jaǵdaı jasaıtyn zańdar qa­byl­dadyq. Byltyrdyń ózinde sıfrly maınıng isine 80 mıllıard teńgeden astam ınvestısııa tartyldy. Biraq munymen toqtap qalýǵa bolmaıdy. Elimizge álemdik alpaýyt sıfrly kompanııalardy tartýymyz kerek. Áıtpese ózge memleketter aldy­myz­dy orap ketedi. Bes jyl ishinde osy salaǵa salynatyn ınvestısııa kólemin 500 mıl­lıard teńgege deıin jetkizýi qajet», degen edi.

Mine, Memleket basshysynyń ózi maı­ner­lerdi qoldaıyq, bes jylda 500 mlrd qarjy tartaıyq degendi eshqandaı emeý­rin­siz, tike aıtyp otyr. Bul endi 2020 jyldyń qyrkúıeginde aıtylǵan sóz. Al maınerlerdiń elektr qýatyn tutynǵany úshin 1 teńge salyq salý týraly zań – bıyl (2021) maýsymda qabyldandy. Maınerler jańa zańdy qoldamaıdy. Olar salyq salýdy – elektr energııasynyń baǵasyn qymbattatýmen teń dep sanaıdy. Túrli aqparat kózderinde jarııalanǵan, biraq aty-jónderin jarııa etpegen kompanııa ókil­­deriniń aıtýynsha, maınıng bıznesiniń ju­mysy – qyzmettiń ózindik qunynyń 95 pa­ıyzyn quraıtyn elektr energııasynyń baǵasyna tikeleı táýeldi.

Eger blokcheın jáne data-ortalyqtar ındýstrııasyn damytý qaýymdastyǵynyń basshysy aıtqandaı maınerler osy 1 teńgege bola (jańa zań) elden údere kósher bolsa, onda Prezıdenttiń «sıfrly maınıngti damytaıyq» degeni júzege aspaı qalýy da kádik.

Bıtkoınniń quny qansha?

21 shildedegi derek boıynsha Binance krıptobırjasyndaǵy bıtkoın kýrsy 32,4 myń dollarǵa jetken. Bıyldyqqa qatty sharyqtaýy sáýir aıynda tirkelip, 1 bıtkoın 65 myń dollarǵa baǵalanǵan bolatyn.

Ázirge eshbir memleket bıtkoındi baqy­laı alatyn emes. Qoljetimdi derekterde «mundaı krıptovalıýtany shyǵarýdaǵy maq­sat ta sol, eshbir basqarý organynyń yr­qyna kónbeıtin, álem elderi ortaq tutyna alatyndaı valıýta túrin shyǵarý» dep aıtylady. Bıtkoınniń negizgi tehnologııasy – maınıng. Maınerler tranzaksııalardy verıfıkasııa­­­lap otyrady. Maınerdiń kómeginsiz basqa adamǵa aqsha jiberilmeıdi. Bıtkoındardy eshbir úkimettiń baqylaýda ustaı almaýy – valıýtanyń tanymaldylyǵyn arttyryp jiberdi.