Músinshiler muńy

Janrlyq músindeme jandansa

Máselen, eskertkishtiń es­kız­deri arnaıy komıssııa­nyń al­dy­na barǵanymen, sheshim­di shy­ǵaratyn – sheneýnikter. Sońǵy sóz solardyń aýzynda. Iаkı óner­ge túk qatysy joq adamnyń kózqarasy ról oınaıdy. Budan biz ulttyq músinniń qaı deńgeıde ekenin eksheımiz.

Eskertkish ornatý barysyn­da kóz qysty, barmaq basty áreket­ter­­diń jıi bolatynyn estigenbiz. Árı­ne, naqty dálel bolmaǵan soń, alyp-qashpa qaýesetterge ıek sú­ıeı almaısyń. Dese de jel tur­ma­sa shóptiń basy qımyldamaı­ty­­ny kádik. Búıir áńgime bolǵan soń keıde sengiń de kelmeıdi. Biraq...

Iá, bári sol biraq degen­nen shyǵady. Senbeseńiz, aýyl-aı­maqtan tartyp, el­degi eskert­­kishterdiń sapasy men she­­masyna qarańyzshy. Ba­ba­lary­myz óristen mal kútip otyr­ǵan aýyldyń shaldaryndaı, al qoǵam qaıratkerleri men aqyn-jazý­shylar jel qýǵan baladaı or­nalasqan. Keıingi kezde músin­shiler Alash arystary­nyń dıdarlasqan sátin nysana­ǵa alýda. Ádettegideı klassı­ka­lyq úlgide. Boldy. Shetel­degi­deı abstraktyly músin­der hám skýlp­týralar elde joq­tyń qasy. Janr­lyq tur­ǵy­da damy­maǵa­ny kóri­nip-aq qala­dy. Bul másele tóńi­re­ginde suraý sal­sańyz, músin­shiler mem­leket­ke silteıdi, al memleket avtor­­lardyń bar qabileti sol degen­deı aıyptan jaltarady. Músin­demeniń negizgi salalary osylaı artta qalyp keledi.

Já, Eýropa men Amerıkanyń aldyn orap ketpesimiz anyq. Áıtse de so­larǵa qarap boı túzegenniń nesi aıyp. Monýmentter myńjyldyqtarmen qur­das. Sondyqtan onyń syrtqy syzbasyna asa mán bergen abzal. Bul máseleniń sheshi­min belgili músinshi Bótagóz Tólesh ha­lyq­tyń ónerdi túsiný deńgeıi áli de tómen ekendigimen tikeleı baılanys­tyrdy.

«San alýan zamanaýı músinder som­daýǵa bolady. Oǵan áleýmettiń shoshı qaraıtyny anyq. Sebebi qarasha beıneleý ónerimen jaqsy tanys emes. Es­kertkishter klassıkalyq sıpatta qatyp qal­maýy kerek. Ol uly óner, onda tir­shilik bolýy qajet. Astarly oı men jan qasıeti buǵynyp jatýy shart. Keńes óki­meti kezinde oqýshylardy teatrǵa, mý­zeıge, baletke jıi aparatyn. Ondaǵy maq­sat – shynaıy ónerdi boıyna sińirý. Al qazir ol úrdis joq. Bizge bárin mektep qabyr­ǵasynan bastaý qajet. О́ner tarıhyna arnalǵan arnaıy pán bolsa ıgi edi. Ulttyń sanasy oıanbaı uly dúnıe kútý ábestik», deıdi B.Tólesh.

Iá, rap-ras. Elimizde sımvolıka­lyq músinderdi, allegorııalyq fıgýralardy, anımalıstıkalyq janrdaǵy shyǵarmalardy kóp kezdestirmeısiz, esesine ádettegideı portrettik, tarı­hı hám turmystyq músinder samsap tur. Onyń ústine, álemdik tehnıka jetis­tikterin ilikke alsaq, qazir 3D músinder de paıda boldy. Qara jumystyń bá­rin kompıýter isteıdi. Sheber tek oıyn­da­ǵysyn jetkizse bolǵany. Solaı.

Músinshiniń bul pikirin ústeı oty­ryp, biz Mádenıet jáne sport mınıstr­ligi­ne arnaıy saýaldarymyzdy jolda­ǵan bolatynbyz. Biraq... Taǵy sol biraq. Alǵan jaýaptarymyz kóńil kónshitpedi. Olarsha bári oıdaǵydaı. Al músinshiler baıqaýdyń ádil ótpeıtinine narazy.

Bylaı ǵoı. Tulǵanyń mereıtoıy­na oraı, eskertkish ornatylatynyn mı­nıstrlik aldyn ala habarlaıdy. Kem degende 2 jyl buryn músinshilerge qulaq­qaǵys jasaý shart. Al olar sáıkesinshe báıgeden top jarý úshin, eskızderdi sy­zýǵa erterek kirisýi kerek. Talapqa saı, tapsyrmany oryndaý úshin bir jarym jyl ýaqyt beriledi. Munyń ózi azdaý. Al bizde bári apyl-ǵupyl. Bir jyl ne alty aı qalǵanda attandaıdy. Músinshiler qaıtsin, tyrbandaıdy da qalady. Budan istiń ońbasyn boljaı berińiz. Onyń ústine, tamyr-tanystyq júretinin es­ker­sek, janrlyq salada jarytyp ónim kór­mesimiz anyq. Komıssııa quramynda ónerdi túsinetin, myqty mamandar bolýy mindetti. Núkteni sheneýnikter qoı­ǵandyqtan, munyń da kelispeıtin tus­tary jeterlik.

Endi mınıstrlikten kelgen ja­ýapqa mán bereıikshi. Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń 2012 jylǵy 26 jel­toq­sandaǵy «Tarıhı mádenı mura obek­­tilerin qorǵaý jáne paıda­laný tý­raly» Zańynyń 11-baby 9-tar­maq­shasyna sáıkes monýmenttik óner qury­lystaryn ornatý jónindegi jumysty oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń, astananyń jergilikti atqarýshy organdary júrgizedi. Olar­dyń usynystaryn oryndaý úshin zań­namaǵa sáıkes Mádenıet já­ne sport mınıstrliginiń janynan «Moný­ment­tik óner qurylystaryn ornatý jó­nindegi komıssııa» qurylǵan. Komıs­sııa­nyń quramynda elimizge belgili músinshiler, sáýletshiler, dızaınerler, ónertanýshylar, tarıhshylar bo­lady. Al komıssııanyń maqsaty – eli­mizde qoıylatyn monýmentti óner qu­ry­lystarynyń kórkemdik, ıdeıalyq, maz­mundyq turǵydan sapaly bolýyn qamtamasyz etý. Sodan soń ákimdikter ıdeıalyq usynystary qoldaý tapqan jaǵdaıda aldaǵy merzimde ornatylatyn monýmenttik óner qurylystarynyń jumys jobalaryn tıisti eskızderi men sıtýasııalyq shemalaryn qosa ilestirip, belgilengen tártipte qaraýǵa usynady. Eńbek maquldanǵan soń, ári qaraı olardy ornatylatyn kólemde oryndaý, tıisti materıaldan quıý jáne taǵy basqa tıisti jumystar belgilengen tártipte júzege asyrylady. Baqylaýdy mınıstrlik júrgizedi.

Jumystyń kórkemdik sapasyna ákim­­shilik jaýapty. Bul rette, kelip tús­ken jumys jobalary ákimdikter jany­nan qurylǵan tarıh jáne mádenıet es­kertkishterin qorǵaý jónindegi komıs­sııalarda qaralady. Sonymen qa­tar mo­nýmenttik óner qurylysynyń fızı­ka­lyq sapasy ol ázirlenetin mate­rıal­darǵa táýeldi bolyp tabylady. Osylaı.

Jas músinshilerge mektep kerek

Joǵarydan uqqanymyzdaı, ákim­dik­ter óz múmkindikterine baılanysty konkýrsty erkin uıymdastyrady. Sóıtip komıssııa aldynda ázirleýshiniń jeke shyǵarmashylyǵy synǵa túsedi. Bul bap pen baqtyń qatar shabatyn tusy. Keıingi kezde osy komıssııalardyń kózi kóbine tanymal músinshi Nurbol Qalıevke tú­sip júr. Sheberdiń týyndylaryn shetel­dikter de moıyndap qoıǵan. Sodan ba tapsyrys kóp, talap joǵary. О́nerpaz elde aspan asty murajaıy bolsa, jıi-jıi sımpozıýmdar uıymdastyrylsa shet­te qalǵan músinshilerde qatarǵa qo­sy­lyp, ónerdiń sapasy artatynyna se­nedi.

«Elimizde músinshiler kóp emes, saý­­saqpen sanarlyq. Árıne, ishi­na­ra bá­se­kelestik bolady. Jyl saıyn res­pýb­lıkalyq kórmeler uıym­das­tyrylsa ıgi bolar edi. Onda parktik, kameralyq mú­sinder kóbirek qoıylsa deısiń. Adam beı­nesinen basqa, túrli-tústi janrdaǵy kom­pozısııalardy usynsa. Bul aldymen qarapaıym adamdardyń tanymyn ózgerter edi. Tastan, aǵashtan jasalǵan týyndylardy da nazarǵa alý qajet. Atal­mysh shara shalǵaı aýyldaǵy árip­testermen shyǵarmashylyq baılanys jasaýǵa da túrtki bolar edi. Odan elimiz utpasa, utylmaıdy. Mádenı hám rýhanı qarym-qatynas osyndaı kórme, sımpozıýmdar barysynda túziledi», deıdi N.Qalıev.

Onyń aıtýynsha, dál qazir músin ónerine jastardy tárbıeleıtin oryn aýadaı qajet. Onsyz keleshekten jaqsy dúnıe kútý bekershilik. Ári ustazdyqqa kóńil bólinýi tıis.

Búginde jeke kásipkerler­diń nemese qoǵamdyq uıymdar men qorlar­dyń qarajaty esebinen eskertkishter ornatý dástúrge aınalyp kele jatyr. О́ıtkeni bir músinniń quny birneshe mıllıon­dy aýyzdyqtaıdy. Onyń smetalyq quja­tyn retteý birneshe jyl­ǵa jalǵasady. Mınıstrlik ony áb­den jiti qadaǵalaı­dy. Maquldaı ma, ma­quldamaı ma ol óz aldyna bólek áń­gime. Sondyqtan aýyl azamattary hám tul­ǵanyń urpaqtary ózderi qam jasaıdy. Al ony memleket qalaı qadaǵalaıdy deısiz ǵoı. Ol bylaı:

Kásipker mindetti túrde ákim­dik­ter­men ózara yqpaldasyp qımyldaıdy. Komıssııanyń qaraýyna kásipkerler­diń qarjysyna ornatylatyn jobalar ákimdikter arqyly usynylady. Sebebi eskertkishterdi ornatý úshin jer ýchas­kesin bólý ákimdikpen júrgiziledi já­ne usy­nystar ákimdikterdiń janynan qu­rylǵan tarıh jáne mádenıet es­kertkishterin qorǵaý jónindegi komıssııalarda qaralady. Baqylaýdy tıisin­she Mádenıet jáne sport mı­nıstrligi júr­gizedi. Eger ol monýmenttik óner qu­rylysy tarıh jáne mádenıet eskertkishi bolyp tabylatyn bolsa ákimdikter de ábden tekserýge quqyly.

Erejege baǵynbasańyz zańmen ja­ýap beresiz. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2014 jylǵy 5 shildedegi «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» Kodeksi­niń 145-babyna sáıkes tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly zańnamasyn buzý, ıaǵnı monýmentti óner qurylystaryn ornatý qaǵıdalaryn buzýshylyqtar kezdesse júrgizilip jatqan jumystardy toqtatady. Sosyn jeke tulǵalarǵa – on, laýazymdy adamdarǵa, shaǵyn ká­sip­kerlik sýbektilerine – elý, orta ká­sip­kerlik sýbektilerine – bir júz, iri kásip­kerlik sýbektilerine – eki júz elý aı­lyq eseptik kórsetkish mól­sherinde aıyp­pul salynady. Zań bárine ortaq.

Eger de monýmenttik ónerdiń qury­lysy memlekettik tizimge engen bolsa (máselen, Almaty qalasyndaǵy Abaı Qunanbaev, Taraz qalasyndaǵy Jambyl Jabaev, Nur-Sultan qalasyndaǵy Kene­sary eskertkishteri jáne basqalar), olar­dy jańǵyrtý hám jańartý tarıhı-mádenı mura salasyndaǵy ǵylymı res­tavrasııalaý jumystary arnaıy lısenzııasy bar uıymdarmen júrgiziledi.

Alaıda olar memlekettik tizimde bol­masa, ákimdikter múliktik menshigi re­tinde jalpy jóndeý jumystary ar­qyly jańartady. Sondaı-aq jer­gilikti kommýnaldyq sharýashylyq uıymdarynyń kútiminde jáne qaraýyn­da bolady. Mysal retinde keltiretin bolsaq, Nur-Sultan qalasynda orna­lasqan Jambyl Jabaev, Panfılov eskert­kishteri jáne óńirlerdegi ózge de es­kertkishter memlekettik tizim obek­tileri bolyp tabylmaıdy. Sondyqtan olarǵa kóp kóńil bóle bermeıdi.

Músin óneri – qasterli qara jumys. Ony tuǵyrǵa qondyrý ońaı sharýa emes. Birneshe tonna tartatyn qola es­kert­kishten sál aqaý tabylsa, boıap kel­tire sala almaısyz. Árbir shyǵarma úshin avtorǵa úlken jaýapkershilik artyla­dy. Jumys jyldan astam ýaqytqa jal­ǵasatyndyqtan, istiń barysyn syrt­taǵy adamǵa baqylaý qıyn. Qolamen bir­ge qan men teri qatar quıylady. Biz tek klas­sıkalyq baǵyttaǵy músindermen qa­tar, prımıtıvızm, kýbızm, konstrýk­tı­vızm, sıýrrealızm, abstraksıonızm baǵytyndaǵy músinder ómir­ge kel­se deımiz. Balbal tastardan bas­tal­ǵan túrki músin óneriniń tarıhy myńjyl­dyqtarmen shektesedi. De­mek Eýropany eki orap alatyndaı qaý­qarymyz bar. Bizde negiz bar. Tek soǵan memleket jol ashsa deısiń.