Osyndaı zań qabyldanǵannan keıin ázirlenetin oqýlyqtardyń avtorlary jazalanatyn shyǵar. Al buǵan deıin shyǵarylyp, tıisti mınıstrlikten ruqsat alynyp, qazir oqýshylar oqyp jatqan oqýlyqtardy qaıtemiz? Mektepte oqytylatyn kitaptardaǵy qatelerden kóz súrinetini, aıta-aıta jaýyr bolǵan máselege núkte qoımasa, túbi qatelik qalypty dúnıege aınalýy múmkin ekeni buǵan deıin talaı ret jazyldy. Sodan bir nátıje shyqqandaı, Prezıdentten naqty tapsyrma tústi, oǵan qosa Bilim jáne ǵylym mınıstrligi oqýlyqtardy ázirleıtin jáne saraptaıtyn mamandardyń biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótetinin, halyqaralyq konsorsıýmmen birlesip mamandar úshin arnaıy trenıngter uıymdastyrylatynyn habarlady. Alaıda áli de túıini tarqatylmaǵan túıtkilder bar. Sonyń biri – bastaýysh synyptarǵa arnalǵan oqýlyqqa qatysty.
Bıylǵy maýsymnyń 17-si kúni Májilis otyrysynda depýtat Maqpal Tájmaǵambetova bastaýysh synyptarda oqytylatyn aǵylshyn tili oqýlyǵyndaǵy olqylyqtarǵa qatysty Úkimetke depýtattyq saýal joldaǵan bolatyn.
«Qazirgi kezde bastaýysh synyptarda «Express Publishing» baspasynyń aǵylshyn tili oqýlyqtary men oqý-ádistemelik keshenderi (OÁK) oqytylýda. Aǵylshyn tilindegi oqýlyqtar men OÁK ozyq elderdiń tájirıbesine súıenip ázirlengen. Oqýlyqtardyń sapasyn baǵalaýdyń rásimderi «Oqýlyqtardy, OÁK men oqý-ádistemelik quraldaryn ázirleý, saraptama, synaq ótkizý jáne monıtorıng júrgizý, basyp shyǵarý jónindegi jumysty uıymdastyrý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń buıryǵymen rettelgen», depti Premer-Mınıstrdiń orynbasary E.Toǵjanov osy saýalǵa jaýap hatynda.
Al májilismen M.Tájmaǵambetovanyń aıtýynsha, dál osy «Express Publishing» baspasy ázirlegen aǵylshyn tili oqýlyqtarynda ózge eldiń ıdeologııasyn sińirý basym.
«Oqýlyqtyń muqabasynda aýdarylǵany jazylǵanymen, bul aýdarma emes. 2016 jyldan beri atalǵan baspanyń Qazaqstandaǵy resmı ókili «EDU Stream» kompanııasy shyǵaryp kelgen. Sanasy endi qalyptasyp kele jatqan jas óskinge arnalǵan kez kelgen oqýlyq, meıli aǵylshyn tili bolsyn, ulttyq ıdeologııa turǵysynan jazylýy kerek. Al bul kitaptardyń óne boıynan qazaqtyń ulttyq uǵymyna, dástúrli tárbıesine kelmeıtin, sheteldiń ıdeologııasyn nasıhattaıtyn ıllıýstrasııalar men mátinderdi kóptep kezdestirýge bolady. Atap aıtqanda, 2-3 memlekettiń týymen, sol elderge tán ereksheliktermen qoıylǵan sýretterde Qazaqstannyń týy únemi tómengi jaǵyna ornalastyrylǵan. Oqýlyqtarda óz elimizdiń Memlekettik rámizi nege joǵaryda turmaıdy? 2-synypqa arnalǵan aǵylshyn tili oqýlyǵynda ulttyq dástúrdiń qataryna pasha men maslenısany engizipti. Qazaqstandyq mereke retinde kórsetse túsinýge bolady, biraq «Qazaqtyń salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptary» degen taqyrypta shildehana men balany qyrqynan shyǵarý sııaqty salt-dástúrdiń janynda dinı mereke nege júr?», dep saýal tastaǵan bolatyn Májilis depýtaty M.Tájmaǵambetova.
Depýtattyń salmaqty suraǵyna berilgen joǵarydaǵy resmı jaýap tıisti vedomstvodaǵy arnaıy mamandardyń deregine negizdelip ázirlengeni anyq. Sondyqtan biz mán-jaıǵa qanyǵý úshin Bilim mazmunyn saraptaý respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dırektory Eldos Nurlanovqa habarlastyq.
«Express Publishing» baspasynyń aǵylshyn tili oqýlyqtary Memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standartyna, baǵdarlamaǵa negizdelip ázirlendi. Kitaptar shyǵarylǵannan keıin biraz elekten ótip, tekserildi. Máselen, qazaqsha aýdarmasyn A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń mamandary qarady. M.Tájmaǵambetova ataǵan kemshilikter ádistemelik emes, onyń oıynsha, qazaqy sıpatqa sáıkes kelmeıtin assosıatıvtik túsinik týǵyzatyn sýretter men tapsyrmalarǵa qatysty. Aıtalyq, 68-bette úsh memleket – Ulybrıtanııa, Italııa men Qazaqstan balalarynyń súıikti taǵamdary (favourite food) kórsetilgen: aǵylshyndiki – balyq pen chıpsylar, ıtalıandiki – pasta, al Ulan esimdi qazaq balaniki – laǵman. Maqpal hanymnyń pikirinshe, bul tapsyrma laǵmandy qazaqtyń ulttyq taǵamy retinde kórsetip tur. Shyn máninde, tapsyrmada ulttyq taǵam emes, balalardyń unatatyn asy týraly jazylǵan. Avtorlardyń laǵmandy tańdaýdaǵy sebebi – onyń quramyndaǵy densaýlyqqa paıdaly kókónisterge erekshe kóńil bólýinde. Sol sııaqty 80-bettegi kazakh traditions and customs atty tapsyrmasynda «shildehana», «qyrqynan shyǵarý», «tilashar» sııaqty tól dástúrimizben birge Qazaqstandaǵy ózge ult ókilderi atap ótetin pasha men maslenısa merekeleri qosa berilgen. Bul tapsyrmada avtorlar qazaqtyń ulttyq salt-dástúri ǵana emes, jalpy Qazaqstanda keńinen toılanatyn meıramdar týraly aqparat usynýdy kózdegen. Mundaǵy «kazakh» syn esimi «qazaqstandyq», «Qazaqstan memleketine tán» degen maǵyna beredi. Al áleýmettik jelilerde pasha men maslenısa qazaqtyń dástúrine aınalypty degen aqparat tarady», dep jaýap berdi E.Nurlanov.
Jaraıdy, qazaqstandyqtarǵa ortaq mereke men keıipkerlerdiń súıgen asy retinde berilgen tapsyrmany «aqtap alýǵa» bolar. Al elimizdiń Memlekettik rámizi – týdyń tómen qoıylǵanyn qalaı túsinemiz?
«Atalǵan oqýlyqtyń «Bizdiń álem», ıaǵnı «Our world» degen aıdary bar. Munyń negizgi maqsaty – aǵylshyn tilinde sóıleıtin memleketterdiń áıgili jerlerin, saltyn nemese nyshandaryn kórsetip, sońynda osynyń bárin óz elinikimen salystyrý arqyly qorytyndylaý. Mine, osy tapsyrma kollaj túrinde beriledi. Ádistemelik turǵyda áýeli salystyratyn eldiń kórnekti orny, salty, bolmasa tý sekildi nyshany birinshi turǵany durys, sońynan óz elimen salystyrý oqýshyǵa da yńǵaıly. Soǵan baılanysty qoıylǵan. Al ony assosıatıvtik túsinikpen qabyldady. Negizi osy syn degendi naǵyz mamandar, sol salanyń qazanynda qaınap júrgender aıtsa durys edi. «Shymshyq soısa da qasapshy soısyn» degen. Osyǵan qaramastan biz bul jóninde oqýlyqty ázirleýshi tarappen sóılestik, ádistemelik jaǵynan tıimdiligin saqtaı otyryp elimizdiń týyn ortasyna qoıýdy qarastyryp jatyrmyz», deıdi Bilim mazmunyn saraptaý ortalyǵynyń dırektory.
Iá, syndy da sol salanyń mamany aıtqany jón. Osy rette biz bilim berý salasynyń qazanynda qaınap júrgen muǵalimdi sózge tarttyq. Ol depýtattyń aıtqanynan bólek, E.Nurlanovtyń aıtýynsha, tekseristen ótken, aýdarmasyn ınstıtýttyń arnaıy mamandary qadaǵalaǵan, mınıstrlik maquldaǵan oqýlyqtan taǵy bir qatelikti baıqaǵanyn jetkizdi. Elordadaǵy №86 mektep-gımnazııasynyń aǵylshyn tili muǵalimi Aınur Álimjanqyzy:
«Shyndap kelgende jańartylǵan baǵdarlamada oqýlyq – jaı ǵana qural. Oqýshylardyń oqýlyqtaǵy baǵdarlamany meńgerýi quraldan buryn muǵalimge tikeleı baılanysty. Sabaqty qyzyqtyryp ótkizý úshin standarttalǵan oqýlyqpen shektelip qalýdyń qajeti joq. Qazirgi muǵalim úıretýshi, qaıtalatýshy emes, oqýshyǵa jol silteýshi, izdenýine ıtermeleýshi bola bilýi qajet. Bul úshin álbette balanyń álemine túsýge týra keledi. Kásibı, sheber, bilikti pedagog kez kelgen taqyrypty asha alady, balaǵa jeńil jetkizip, uǵynyqty etip túsindiredi. Máselen, ózgeniń ıdeologııasyn nasıhattaýǵa nazar aýdarmaı, oǵan aksent bermeı, kerisinshe onyń ózin durys, oń, paıdaly, jaqsy jaǵynan qoldana bilse, muǵalim de, oqýshy da, sol oqýlyqty jazǵan avtorlar da maqsatyna jetedi. Áıtpese ıdeologııalyq turǵyda tipti durys jazylǵan oqýlyqtaǵy tamasha taqyryptyń ózi burmalap túsindirilýi múmkin. Oqýshy muǵalimniń aıtýymen ǵana qabyldaıdy. Ásirese ıdeologııa, ulttyq qundylyqtar sekildi josparda joq, kózge kórinbeıtin dúnıelerdi sanaǵa pedagog qalaı sińirse, óskeleń urpaq solaı qabyldaıdy. Maman retinde atalǵan baspanyń oqýlyqtarynan ádistemelik jaǵynan olqylyqtardy baıqamadym. Degenmen aıtpaı ketýge bolmaıtyn qatelik te bar. Qaı synypqa arnalǵan oqýlyqta ekeni esime túspeı tur, sózdikte aýdarmalardyń orny aýysyp ketken. Oqýshy sonyń kesirinen aǵylshyn tilindegi birneshe sózdi qazaqsha qate túsinip ketýi múmkin. Sondyqtan avtorlar sózdikke muqııat bolsa eken», deıdi.
Qalaı desek te, oqýlyq – oqýshynyń bilim alatyn, baǵyt bolatyn, bet túzeıtin aınasy. Demek oqýlyqtyń deńgeıi qandaı bolsa, oqýshy sondaı. Sol sebepti ásirese mektep oqýlyqtarynyń olqylyqsyz bolǵany mańyzdy. Memleket basshysy Q.Toqaevtyń tapsyrmasy oryndalyp, oqýlyqty ázirleýshilerge jaýapkershilik zańmen júktelse, buǵan da jetermiz. Oǵan deıin qatelikterdi ashyp aıtý lázim, bul sabaq alý úshin kerek. «Aýrýyn jasyrǵan óledi», al jyldar boıy aryla almaı kele jatqan aýrýdan aıyǵý úshin áýeli dıagnozdy durys qoıa bilý qajet. Dıagnozdy durys qoıý úshin belgilerdi, ıaǵnı kitap máselesinde qatelikterdi jasyrmaǵan jón.
Iá, osy materıalymyzda bir ǵana oqýlyqtyń máselesin sóz ettik. Áli orta bilim baǵdarlamasyndaǵy qanshama oqýlyq bar... Al joǵarydaǵy jaıdyń syny qaısy, shyny qaısy ekenin saralaýdy oqyrmannyń ózine qaldyrdyq.
