Biraq minberge kóterilgen professor Ý.Fıerman qaǵazǵa qaramaı, áldebir sózderdi oısha eske túsire turyp, asyqpaı qazaqsha sóıleı bastaǵan. Qazaq eli týraly taraǵan jaqsy pikirlerdi aıtyp, kópshiliktiń iltıpatyna ıe bolǵan. Sosyn ázirshe sózdik qory az ekenine keshirim surap, keleside baıandamasyn tutastaı qazaqsha jasaıtynyna ýáde bergeninde zaldaǵylar dý qol shapalaqtaǵan.
Bir sáti túskende odan qazaq tilin úırený úshin qandaı muǵalimnen sabaq alǵany, qaı ádistemeni qoldanǵany týraly surap edim, Ýılıam Fıerman myrza: «Al ınternet ne úshin kerek?» dedi maǵan kádimgideı tańyrqaı qarap. Bul men úshin keıingi jylda da basty «qarýyma» aınalǵan jaýap boldy. Bizdiń eldegi «qazaq tilin úıretetin ortalyqtar, oqýlyqtar, ádistemeler, muǵalimder joq» dep saıraı jóneletinderdi toqtatatyn jaýap. Sodan beri men zaman jańalyǵyn oryndy qoldana bilgen sheteldik professorǵa silteme jasaı otyryp: «Bizde bári bar, tek sizde ynta joq» deıtin boldym álgindeı «jylaýyqtarǵa».
Iá, bizdiń elimizde memlekettik tildi úırenem deýshilerge jaǵdaı barynsha jasalǵan: jyl saıyn bıýdjetten mol qarajat bólinip, oqýlyqtar men sózdikter, ádistemelik quraldar shyǵarylady. Semınarlar, trenıngter, saıystar, konkýrstar ótkiziledi. Jyl ótken saıyn tildi meńgergisi keletinderdiń qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, múmkindigi arttyrylatyn jańa formattar engiziledi.
Sondaı tyń tásildiń biri bıyl 28 maýsym men 3 shilde aralyǵynda Baıanaýyl jerinde ótkizilgen Qazaqstan halqy Assambleıasynyń etnomádenı birlestikter jastaryna arnalǵan Til mektebinde bastaý aldy. Ol – talapkerdi tildik ortaǵa boılaı engize otyryp, sóıletý jobasy.
Bul – kezinde «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» derbes bilim berý uıymynyń Respýblıkalyq bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵynda qyzmet etken, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor (marqum) Maqpal Jadrınanyń basshylyǵymen Kanada, Fınlıandııa, Estonııa memleketteriniń tilge boılaý tájirıbesin zerdelep, ózimizge beıimdelgen tyń tásil. Ony birneshe jyl boıy Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń ádiskerleri synaqtan ótkizip, ómirsheńdigin dáleldegen. Qazirgi kezde Taldyqorǵan, Kókshetaý qalalarynyń jekelegen balabaqshalary men mektepteri, elordamyzdaǵy «Qarlyǵash» balabaqshasy osy ádistememen nátıjeli jumys isteýde.
Tilge boılaý baǵdarlamalary – oqý kezinde eki nemese odan da kóp til qoldanylatyn baǵdarlamalar. Al bul joba Assambleıaǵa qalaı keldi?
Tilge boılaý baǵdarlamasy týraly osydan birneshe jyl buryn Nazarbaev zııatkerlik mektepteri bazasynda ótken ǵylymı-praktıkalyq konferensııada ilespe aýdarma jasaǵanda bildim. Sodan keıin bul jobany memlekettik tildi meńgerem degen eresekter arasynda iske asyrý ıdeıasy paıda boldy. Búgin, mine, sol neshe jyldan beri kóńil túkpirinde júrgen oıymyz oryndalǵanyn jarııa etetin sát týdy.
Joba Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń «Qoǵamdyq kelisim» respýblıkalyq memlekettik mekemesi uıymdastyrǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Til mektebinde iske asyryldy. Ony «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» derbes bilim berý uıymy Respýblıkalyq bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵynyń ádisker-oqytýshysy, M.Jadrınanyń izbasar shákirti, psıhologııa jáne pedagogıka ǵylymdarynyń magıstri Janat Qajyǵalıeva óz shákirti, elordadaǵy № 61 orta mekteptiń muǵalimi Jámıla Sentaeva ekeýi synaqtan ótkizdi.
Til mektebine elimizdiń túkpir-túkpirindegi etnomádenı birlestikter memlekettik tildi úırenem, bilgenimdi jetildirem dep tilek bildirgen óz ókilderin jiberdi. Olardyń tildi bilý deńgeıin ustazdar alǵashqy kúngi «Keden beketi» dep atalatyn tanysý synaǵynda anyqtap, oqıtyn jastar men ádiskerler toptarǵa bólindi.
Tilge boılaı ený arqyly sóılep úırený baǵdarlamasynyń basty qaǵıdaty – sabaqtar da, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas ta, saıahattar men oıyndar da tek úırenetin tilde júrgiziletini. Shyny kerek, «Keden beketinde» óz deńgeıleri týraly «tildi tek túsinem» degen qatysýshylar úshin ǵana emes, dáriskerler úshin de ońaıǵa soqqan joq. Biraq qandaı sharýany qolǵa alsaq ta, bastysy – ynta men tabandylyq ekenine taǵy bir kóz jetkizdik. Alǵashqy kúnderi tutqıyldan qoıylatyn «Qaıdan keldiń?», «Jaǵdaıyń qalaı?», «Bólmede kimmen birge turasyń?», «Qazaq tilin úırengiń kele me?», «Otbasyńda neshe adam bar?» degen sııaqty qarapaıym suraqtardan da sasyp qalatyn jigitter men qyzdar birte-birte erkin, senimmen jaýap bere bastady.
Til mektebiniń jumys jospary elde iske asyrylyp kele jatqan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń «Týǵan jer», «Kıeli Qazaqstan» sııaqty kishi baǵdarlamalarymen ushtastyryla otyryp qurylǵany jastardyń týǵan jer tabıǵaty, Baıanaýylda týǵan uly tulǵalar, qazaq halqynyń salt-dástúrleri týraly mol maǵlumat alýyna múmkindik berdi. Jastardyń sabaqtan sabaqqa ótken saıyn ózgerip, ósip kele jatqanyn kózben kórip, súıindik.
Dombyrasyn tastamaıtyn kókshetaýlyq Roman Borısovskıı Til mektebiniń juldyzyna aınaldy: onyń kúılerinsiz eshbir is-shara ótpeıtin. Ol áýeli «Erke sylqymdy» ne «Adaıdy» myń qubylta tartyp, endi birde klassıkalyq týyndylardy oınaǵanda uıyp tyńdamaıtyn jan joq. «Ulttyq aspapta oınaǵan soń ol halyqtyń tilin de jete bilýim kerek. Qazaq ánderin aıtqym keledi», dedi ol menimen áńgimesinde. Aıtqandaı, dombyra úırený týraly oıdy oǵan ustazy Amangeldi Tóshkenov salǵan eken. Byltyr aıaýly ustazy kenet kóz jumǵanda rýhy rıza bolsyn dep, ol qasterleıtin aspapta sheber oınaıtyn bolam dep ózine sóz beripti.
Til mektebine kelgenderdiń memlekettik tildi úırenýge bel býǵandary birden baıqaldy. Jastar qııaldarynyń ushqyrlyǵyn, qazaqtyń salt-dástúrlerin biletindigin kórsetýge tyrysqandyǵyn, keıde sabaqty taqyryptyq shaǵyn qoıylymǵa aınaldyryp jibergendigin til bilýge degen qushtarlyqtyń belgisi dep tanydyq.
Kez kelgen is-shara tartymsyz bolsa, odan eshqandaı nátıje kútýge bolmaıdy. Bul rette Til mektebiniń jumysy mazmundy bolýymen qatar, jaqsy uıymdastyrylǵandyǵyn aıtqan jón. Premer-Mınıstr orynbasarynyń keńesshisi Názıpa Shanaıdyń jastardy baýrap alǵan, ádiskerlerge baǵyt-baǵdar bergen tanymdyq-taqyryptyq áńgimeleri, Pavlodar oblystyq Analar keńesiniń tóraǵasy Baqytjamal Maksılovanyń sheberlik sabaqtary til úıretýdiń nátıjeli bolýyna yqpal etkeni anyq. Al Til mektebiniń basty keıipkeri de, jastardyń da, eresekterdiń de súıiktisi – joba avtory Janat Qajyǵalıeva bolǵany daýsyz. Ol qazaq tilin tabıǵı túrde meńgerýdiń psıhologııalyq-pedagogıkalyq aspektilerin tereń meńgergen maman ekenin tanytty.
Ustazdyń ustanymy sondaı – sóıleımin dep talpynǵan adamnyń qatesin shyǵaryp, uıaltpaýy kerek. Onsyz da sózdik qorynyń azdyǵynan, aksentinen qysylyp, sóıleýge batyly jetpeı júrgen adamdy túzete berseń, ol tyǵylyp, múlde sóılemeı qoıady. Til mektebiniń bir artyqshylyǵy – tildi meńgerý deńgeıi shamalas adamdardyń bireýler qatemdi aıtyp, kúlkige aınaldyrady dep jasqanbaı sóıleı alatyndyǵy. Osylaısha, Assambleıanyń Til mektebi psıhologııalyq kedergilerdi eńserý ortasyna aınaldy.
Ár is-sharanyń kóshbasshylary bolady. Til mektebinde de memlekettik tildi, qazaqtyń salt-dástúrin jaqsy meńgergen Tamara Daıkova, Maksım Golıkov, Agdja Nabıeva, Elvın Magarramov syndy jastar qurbylaryna ónege kórsetti. Al qazaq tilin bilý deńgeıleri óte jaqsy Vladımır Chepel, Ekaterına Gedzýr, Elena Pak, Galına Dýrachenko sııaqty jastardyń biliktiligi baǵalanyp, olar memlekettik tildi meńgertýdiń jańa ádistemesi boıynsha jumys isteıtin ádiskerler qataryna qosyldy.
Sonymen bir aptalyq Til mektebi óz jumysyn aıaqtap, jastar óz óńirlerine attandy. Jas júrekterdi óz memleketiniń tilin meńgergenine degen maqtanysh kernep ketkeni anyq. Olardyń Til mektebinen alǵan tálimi, memlekettik tilge degen sezimderi týraly áleýmettik jeliden oqyp, qýanyp otyrmyz. Biz aıtqandaı kóbi tyrysyp, qazaq tilinde jazypty.
Kamal ÁLPEIISOVA,
jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty,
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi
