О́LGENDER SО́ILEI ALMAIDY

Ońtústik Qazaqstan oblysy prokýrorynyń nazaryna Bul iske qatysty qujattarmen alǵash tanysqanda aıtylyp otyrǵan másele qıyn ári kúrdeli sııaqty kóringen. Keıin zertteı, zerdeleı kele istiń solqyldaq tustary kóp ekenine kóz jetkizdik. Olaı deıtinimiz, áý basta adam ólimi bolǵan kezden kúni keshege deıingi aralyqta jınalǵan qujattar bul máselege áli de bolsa naqty baǵa berilmegenin baıqatady. Atústi jaýaptar, kúmándi qorytyndylar... “ Bul oqıǵa 2008 jyly 12 qara­shada Ońtústik Qazaqstan ob­lysy, Túlkibas aýdany, Tas­tumsyq aýy­lyn­da keshqurym bolǵan edi. “Opel-vektra” markaly, memle­kettik nómiri H326DON avtokóligi jol-kólik oqıǵasyna ushyrap, so­nyń saldarynan júrgizýshi T.Úse­nov oqıǵa ornynda qaıtys bolǵan. Al kólik ishindegi jolaý­shylar Jandarov Erjan, Elibaev Baǵdat, Turǵynbaev Talǵat, Sarym­­saqov Ǵalymjan Túlkibas aýdandyq aýrýhanasyna jetkizil­gen. Osy jerdegi eń basty kúmán “júrgizý­shi T.Úsenov” degen bir aýyz sóz. Negizinen kólik ıesi – Jan­darov Erjan, qalǵandary onyń joldas­ta­ry. Erjannyń osy oqıǵa boıynsha túsiniginde sol kúni, ıaǵnı 2008 jyl­dyń 12 qarasha­synda saǵat keshki je­tilerde birge oqıtyn jol­dastary Baǵ­dat, Tur­syn­jan, Talǵat, Ǵalymjan beseýi T.Rys­qulov aýy­lyndaǵy “Alı Asqar” dám­hana­synda otyryp, odan keshki ondar shamasynda shyqqanyn aıtady. Jol­da Tur­syn­jan “kólikti men júr­gizeıin­shi” dep suraǵan soń Er­jan oǵan rúldi beredi. Kóliktiń aldyńǵy ornynda, ıaǵnı júrgizý­shiniń oń jaǵyna ózi otyrady, art jaqta Ǵalymjan, Baǵdat, Talǵat otyra­dy. Sodan Tursynjan kó­likti qatty jyl­damdyqpen júr­­gizgen­­dik­ten qarsy betke shyǵyp ketip, talǵa soqtyǵys­qan. Sonyń sal­darynan Tursynjan oqıǵa or­nyn­da qaıtys bolyp, qal­ǵan­­dary ártúrli dene jaraqattarymen aýrýhanaǵa túsken. Jańa aıttyq, bul – kólik ıesi Er­jan Jan­darovtyń bergen túsinigi. Ońtústik Qazaqstan oblysy ishki ister depar­tamentiniń anyqtaý bas­qar­masy­nyń anyqtaý­shy­sy, polı­sııa kapıtany N.Súıeý­bekov­­tiń qyl­­mystyq is qozǵaýdan bas tartý týraly qaýlysynda “osy oqıǵa boıynsha suralǵan Ǵ.Sarym­saqov, T.Turǵynbaev E.Jandarov­tyń túsi­nigimen uqsas túsinik berdi” de­lin­gen. Jón deıik, al osy oqı­ǵaǵa tike­l­eı qatysy bar, apatqa ushy­raǵan kólik ishinde osylarmen birge bolǵan Baǵdat Elibaevniń túsinigi qaıda? Ol jazǵan túsinik iske nege tirkelme­gen? Ol aıtqan ýájder ne­ge qaper­ge alynbaǵan? Bul suraq­tar­­ǵa keıinirek qaıta oralatyn bolamyz. Jol-kólik oqıǵasy bolǵan­dyq­tan jáne ol apatta adam ólimi oryn alǵandyqtan sot-medı­sı­nalyq sa­rap­tamasy júrgizilýi tıis. Máse­le­niń aq-qarasynyń sheshilýi de osy sarap­ta­maǵa tikeleı qatysty bolýy múmkin. О́kinishke oraı, sot-medısı­nalyq sarapta­ma­syn júrgiz­gen sarapshy I.Mat­lapov máıitti kesip, saraptama júrgizbegen. Saraptaýdyń bas­talýy 2008 jyly 13 qarasha dep, aıaq­talýy jyldyń 12 jeltoqsany dep kórse­tilgen. Al Túlkibas aýdan­dyq ishki ister bas­qarma­sy­nyń anyq­taýshysy, polı­sııa leı­tenanty K.Túımebaev sot-medı­sı­nalyq sa­rap­­tama ótkizýge qaýlyny 2008 jyl­ǵy 6 jeltoqsan­da shyǵar­ǵan. Sarap­tama qorytyn­dy­syna kóńili tolma­ǵan marqumnyń anasy Sh.Úm­betá­lıeva sot-medı­sı­nalyq sarap­ta­ma­syn qaıta júr­gizýin surap, aýdan prokýroryna aryzda­na­dy. Ońtústik Qazaqstan oblys­tyq ishki ister departamenti anyq­taý basqar­masy­nyń tergeý bólimi­niń anyqtaý­shysy N.Súıeý­bekovtiń qaýlysy negizinde sot-medı­sına­lyq sarapta­ma komıs­sııa­sy qury­la­dy. Tóraǵasy K.Qul­mahanov, músheleri E.Erbolat jáne is boıynsha baıan­da­mashy E.Áıteli bolǵan bul komıssııa 2009 jyly 20 tamyzda sarapta­many bastap, osy jylǵy 18 qyr­kúıekte aıaqtaǵan. Sarapshylardyń qory­tyn­dy­synda kórsetilgenin­deı, eń basty másele – T.Úsenov­tiń dene­sinde dene ja­ra­­qattary bar ma, bar bolsa olar­dyń sany qan­sha, túsý jaıy, orna­lasý tár­tibi, merzimi já­ne dárejesi qandaı degen suraq­tar­dy anyqtaý. Sondaı-aq T.Úsenov­tiń alǵan ja­ra­qattaryna saı, onyń soqtyǵys bary­synda avtokóliktiń qaı bóli­ginde otyr­ǵanyn anyqtaý qajet bolǵan. Qabirden qazyp alyn­­ǵan T.Úsenovtiń máıitin zert­­teý­­diń, onyń eki qabyr­ǵasyn, qa­nyn, ishki aǵzalarynyń teri qabat­tarynyń kesindilerin zert­hana­lyq zertteý­diń, bastapqy sot-medı­sına­lyq sarapta­ma qorytyn­dy­sy­nyń jáne is quja­tynyń derek­­terine súıene otyryp, sarap­shylar ko­mıs­sııasy mynadaı tu­jy­rymǵa keledi: “Qa­bir­den qazyp alynǵan T.Úsenov­tiń máıtin zert­teý bary­syn­da onyń jumsaq ulpa­larynyń, ishki aǵza­larynyń irip-shirigendigi anyqtal­dy. Sol jaq samaı-shúıde aıma­ǵynyń teri qaba­tynyń soǵyl­ǵan jarasy, aınala­sy­nyń qanta­laýy, bet-súıek­teriniń oń jaǵynda úsh burysh pi­shin­di, sol jaǵynda syza­tylǵan sy­zyq­tar, teri qabaty­nyń qantalaýy anyq­talǵan. Keý­de­si­niń sol jaq búıiri­niń tós aımaq­ta­ryn­­da jumsaq ulpalar­dyń qanta­laýy, tós súıegi­niń 3 jeri­nen kól­deneń synýy, oń jaq 9-10-11-shi qabyr­ǵalardyń ornynan yǵys­paı artqy qoltyq syzyǵy boıyn­da, sol jaq 8-shi qabyrǵa­nyń aldyń­ǵy qoltyq sy­zy­ǵy boıynda orny­nan yǵys­paı synýy baıqal­ǵan. Baýy­ry­nyń so­ǵy­lyp jyrtyl­ǵan jara­sy, sonyń saldarynan qursaq qýy­syna qan quıylýy, jambas súıek­teriniń 3 jerinen synýy anyqtal­ǵan. Osy jáne bas­qa da jaraqat­tardy anyq­taı kele, “Sa­rap­tamaǵa jol-kólik apa­tyna ushy­raǵan avto­kólik jet­ki­zilme­gen­­­dikten, jábir­lenýshi T.Úse­nov­tiń oqıǵa bolý me­zetinde avto­kólik sa­lo­nynyń dál­me-dál qaı oryn­dyǵynda otyr­­ǵan­dyǵyn anyq­taýǵa múmkindik bol­mady, biraq joǵary­da kórsetil­gen dene jaraqat­tary­nyń ornalasýy, olar­dyń paıda bolý jaıy jáne is ma­terıa­lyn­daǵy derekterge sáıkes­tigi jábir­le­ný­shiniń jol-kólik oqıǵasy me­ze­tinde avtokólik­tiń salonynyń aldyńǵy sol jaqtaǵy oryndy­ǵynda – rúlde otyrýynyń múmkin eken­digin esep­­ten shyǵarýǵa bol­maı­­dy” delin­gen. Kúmánniń de, kú­dik­­tiń de kókesi osy bir aýyz sózde. Naqty­lyq joq. Bir sóılem­niń ózinde kereǵar eki pikir aıty­la­dy. Áýeli “...Úsenovtiń oqıǵa bolý mezetinde avtokólik salony­nyń dálme-dál qaı oryndyǵynda otyr­ǵanyn anyqtaýǵa múmkindik bolma­dy” dese, ile-shala “...jábir­lenýshi­niń jol-kólik oqıǵasy meze­tinde avto­kólik salonynyń al­dyń­ǵy sol jaq­taǵy oryndy­ǵyn­da rúlde otyrýynyń múmkin eken­digin esep­ten shyǵarýǵa bolmaıdy” dep dol­bar­laı salady. Osy iste kóńil bólinýi tıis ekinshi másele – apatqa ushyraǵan kólikke sot-avtotehnı­kalyq saraptama jasal­maǵan. Buǵan baılanysty aryz ıesi “múrdege eksgýmasııa jasar aldyn­da Qoıshy­baevqa apatqa ushyraǵan kóliktiń satylyp ket­ken­digin aıt­qanmyn, ol meniń aıt­qanyma na­­zar aýdarǵan joq, son­daı markaly máshı­nemen eksperı­ment ótkize sala­­myz, dep bul máse­lege nem­quraı­dy jaýap ber­di”, deıdi. Osy­dan kelip, taǵy da kúmán­di suraq týyndaıdy: Apatqa ushy­­raǵan kólik nege satylyp kete­di? Qashan iske núkte qoıyl­ǵansha aıǵaq re­tin­de saqtalýy tıis kólikti ıe­leri­ne qaıtaryp berýge kim ruqsat bergen? Maqalamyzdyń basynda aı­tyl­ǵanyndaı, anyqtaýshy N.Sú­ıeý­bekovtiń qylmystyq is qoz­ǵaýdan bas tartý týraly qaýly­syn­daǵy “Osy oqıǵa boıynsha sural­ǵan Ǵ.Sa­rymsaqov, T.Tur­ǵyn­baev E.Jan­darovtyń túsinigine uqsas túsinik berdi” degen ýájine qaıta oralaıyq. Osy oraıda sol apatqa ushyraǵan kólik ishinde Baǵdat Elibaev degen azamat ta bolǵan edi ǵoı. Endi sonyń bergen túsinigine nazar aýdaraıyq: “Ma­ǵan qoıylǵan suraqtarǵa tómen­degideı jaýap beremin: 2008 jyly 12 qarashada men, Tursyn, Talǵat, Er­jan, Ǵalym­­jan beseýimiz “Alı As­qar” dámhanasyna baryp, araq-pıvo iship otyrdyq, al Tursynjan 3-4 kúrijke pıvo jáne vıno ara­lasty­ryp iship otyrdy. Sodan “Mıras” dámhanasyna baryp, ol jerde pıvo ishtik. О́ıtkeni, stı­pendııamyzdy jýdyq. Sodan úıge qaıtyp Opel vektra kóligine otyrdyq, kólikti Erjan basqardy. Sóıtip jolda О́tegenov Qaırat degen balanyń Nıssan kóligimen jarysty. Sol kezde sol kólik bizdi qysyp, biz tal­ǵa soqtyǵys­tyq. Ol kezde kólikte aldyńǵy júr­gizýshi bolyp Erjan, al ja­nyn­da Talǵat, artqy ortada men, oń jaǵymda Tur­synjan, sol jaǵymda Ǵalym­jan otyrǵan bola­tyn. Men soqty­ǵystan soń esimdi joǵaltyp, aýrý­hanada oıandym. Suraq: Tursynjan sizder otyrǵan kólikti basqardy ma? Jaýap: Joq. Ol otyrǵan joq. Suraq: Siz ol jigitterdi qaıdan tanısyz? Jaýap: Ol jigitterdiń barlyǵy meniń grýppalastarym, al ishinde Tur­synjan meniń jaqyn jolda­sym” (túsinik grammatıkasy saq­tal­ǵan kúıinde berilip otyr – Sh.Á.). Bul túsinikti Baǵdatqa eshkim jalynyp nemese májbúrlep jaz­dyrǵan joq. Bul túsinikti jazǵan­da marqum Tursynjannyń ákesi ne sheshesi Baǵdattyń qasyn­da bolǵan joq. Túsinikti jazdyrǵan – anyqtaýshy Súıeýbekovtiń ózi. Sonda bul túsinik nege iske tir­kelip, ondaǵy aıtylǵan ýájderge nege nazar aýdarylmaǵan? Osy oraıda taǵy bir túsinik hatqa nazar aýdarǵandy jón kór­dik. “...Balamnyń jol apatynda aýyr jaraqat alǵanyn estip, T.Rysqulov aýlyna keldim. Aýdan­dyq aýrýhana­da bir beıtanys áıel maǵan “bul jol apatynda meniń de balam aýyr jaraqat alǵan edi. Balalarymyz bir grýppada oqy­ǵan, siz Jandarov Erjannyń atyna aryz jazbaı-aq qoıyńyz. Sheshesi jesir áıel eken. Men keshirim berdim. Siz sóıtińiz”, dedi. Tanysa kele Sarymsaqov Ǵa­lym­jannyń sheshesi ekenin bildim”, dep jazady Baǵdattyń anasy Elibaeva. Bul túsinik te kókeıdegi kúmándi odan ári qoıýlata túsedi. ...Joǵaryda aıtqanymyzdaı, osy istiń solqyldaq tustary da az emes. Alǵashqy sarapshy I.Mat­lapovtyń óz isine nemquraıdy qa­ra­ǵany, apatqa ushyraǵan kólik­tiń satylyp ketýi, kýáger Elibaev Baǵ­dattyń túsiniginiń qaperge alyn­baýy sııaqty kúmándi jáıt­ter aryz ıesi Úmbetálıeva Shol­pan­nyń shyryldaýyna negiz bolyp otyr. Osy ýájderge naqty jaýap alyn­baıynsha jalǵyzynan aıyrylǵan ananyń júregi tyn­­shy­maıtyn da shyǵar. Bir jarym jyldan beri aryz ıesin áýre-sarsańǵa salǵan osy bir iste jasyryn syr, belgisiz qupııa bar sııaqty. Ol qandaı syr, net­ken qupııa, ony tek isti bylyq­tyryp júrgender ǵana biledi. Al marqum bolǵan Tursynjannyń rýhy ál-ázir tynyshtalmaıtyn bolar. Biraq ol eshteńe aıtpaıdy ǵoı. О́ıtkeni, ólgender sóıleı almaıdy. Sharafaddın ÁMIR, Ońtústik Qazaqstan oblysy.