JÝRNALISTIŃ ADAMGERShILIGI NEDE?

Tórtkúl dúnıeniń ár ta­rabynan azýyn aıǵa bi­legen BAQ ókilderin Al­ma­ty tórine toǵyzyn­shy ret jı­na­ǵan Eýrazııa me­dıa-fo­rýmy sársenbi kúni sá­timen aıaqtaldy. Atalmysh forým dese aldymen esi­miz­ge tanymal tulǵalar, sandar, fak­tiler, kóterilgen ta­qyryptar aınalasyndaǵy qyzyqty túsiniktemeler túsedi. Qarjylyq daǵdarys beleń alyp turǵanda, bıylǵy jylǵy forým­nyń ótý-ótpeýi kópshilikke bulyń­ǵyr bo­lyp kóringeni ras. Jyl saıyn osy forýmnyń “janazasyn” shyǵaryp, aldyn ala boljam jasa­ǵysh “jan­ashyr­lar” da az emes. Biraq, tosyn álemde bolyp jatqan túrli oqıǵa­lar­ǵa qaramastan, fo­rým­ǵa demeý­shilik jasaýǵa qulshyn­ǵandar tizimi barlyq kezde uzaq bol­ǵandyǵyn eskerip, toǵyzynshy ret bas qosýy­myz ǵajap emestigine sengen edik. Eýrazııa medıa-forýmynyń tu­saýy kesilgen 2002 jyldyń sáýi­rinen bergi oqıǵalarǵa, kóterilgen máselelerge qarap, dúnıe kóz aldy­myzda qubylyp turǵanyna kámil senesiń. BAQ-tyń da betalysy aýmaly tókpeli. Myna bir qyzyqty qarańyz, osydan birneshe jyl bu­ryn ǵana atalmysh forýmnyń bir otyrysynda Reseıdiń EQYU janyndaǵy turaqty ókili Alekseı Borodavkın “Qazaqstan 2009 jyly EQYU tóraǵalyǵyna qabyldanbaýy – uıym bedeline nuqsan keltiredi”, dep óz pikirin batyl qorǵaǵanda, forým delegattarynyń túgelge jý­yǵy osy kózqarasty qyzý qolda­ǵy­nyn bilemiz. Sol kezde Eýropadaǵy bedeldi uıymǵa Qazaqstannyń tór­aǵalyq etýi qol jetpes armandaı kóringen. Endi, mine, kózdi ashyp-jumǵandaı mezette elimiz osy abyroıly mıssııaǵa bel sheshe kirisip, Qazaqstannyń EQYU-ǵa jetekshiliginen úlken úmit, jaýap­kershilik kútiletini anyq kórindi. Forým aıasynda Tájikstannyń syrtqy ister mınıstri Hamrohon Zarıfı “Qazaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵalyǵy Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa qomaqty úles qosa alady”, dep onyń alǵy­sharttaryn da atap berdi. Eń bastysy, medıa-forýmda suńǵyla saıasatkerler men ár sózdiń astaryn aqtarǵan sheteldik azýly jýrna­lısterdiń ózi Prezıdent Nazar­baev­tyń bedelin búkpesiz moıyndady. Qazaqstan basshysynyń halyq­aralyq jáne aımaqtaǵy bedeli zor Qazaqstan Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýdy taratpaý salasynda halyqaralyq yntymaqtastyqqa shaqyrǵany, Pre­zıdenttiń dástúrli Eýrazııa medıa-forýmynyń ashylý salta­natynda sóılegen sózi Irannan kelgen joǵary laýazymdy ýákilder men sarapshylardyń qatysýymen ótken qyzý pikirtalasqa ózek boldy. Qazaqstan basshysy EQYU tizginin ustap, halyqaralyq ári aımaqtyq ókilettigi keńeıgen mem­lekettiń atynan sóıledi. Munyń ózi medıa-forýmdaǵy alǵashqy aýqym­dy pikirtalastyń taqyrybyna aınaldy. Prezıdent Nazarbaev forýmǵa qatysýshylardy quttyqtaý sózinde Qazaqstannyń jaqynda Vashıngtonda ótken Jahandyq sammıtte ıadrolyq energetıka salasynda halyqaralyq baqylaýdy dáıekti túrde kúsheıtýge shaqyr­ǵa­nyn atap ótti. Iаdrolyq qarýdyń baqylaýsyz “jaıylýy” halyqara­lyq lańkesterge qolaıly jaǵdaı tý­ǵyzady. Elbasy “Las bomba­lar­dy” qoldanýdyń qaýpi zor”, dep es­kertti. Qazaqstan basshysy qandaı da bir naqty memleketti atamaı, “Biz barlyq elderdiń ıadrolyq energetıkalyq zertteý júrgizýge birdeı haqysy bar dep esepteımiz. Deıturǵanmen, eshkim de beıbit atom men áskerı ıadrolyq baǵdar­lamalar arasyndaǵy shekarany buzbaýy tıis”, dedi. О́zge óńirlerde, sonyń ishinde Taıaý Shyǵysta da ıadrolyq qarýdan ada jańa aımaqtardy qurý jó­nin­degi usynysyn taǵy da atap ótken Elba­sy osy úderiske qatysýdy qa­laıtyn ıadrolyq qarýy joq elderge qaýip­sizdik kepildigin berý kerek­tigin aı­ryqsha atap ótti. Elbasy “Mundaı  aımaqtardaǵy  barlyq elderge álem­degi derjavalar tara­py­nan qaýip­sizdiktiń berik kepili men beıbit atom salasynda jeńil­dik­ter berý asa mańyzdy”, dedi. N.Nazarbaev Qyrǵyz­standa bolǵan qantógiske alańdaý­shylyq bildirip, kórshi eldegi oqıǵany shyn mánindegi halyq tóń­kerisi emes, “Eki elıta arasyndaǵy kádimgi bılik úshin talas”, dep sı­pattady. Bes jyl ishinde bul elde eki iri saıası daǵdarys oryn aldy. Bular eger halyqtyń turmysy jaqsar­masa, qoǵamnyń qaýipsizdigi, etnostyq jáne konfessııaaralyq kelisim máseleleri sheshilmese, apattan qashyp qutylý múmkin emestigin kórsetti. Iran qaýipti joqqa shyǵaryp, Batyspen dıalogta teńdikti talap etedi Iran syrtqy ister mınıstriniń arnaýly ókili Ramın Mehmanparast forýmda “Belgisiz Iran” atty pi­kir­talasta osy eldiń qaıshylyqty ıadrolyq saıasatyna toqtalyp, Ba­tys pen Amerıkanyń Iranǵa qarsy qoqan-loqqysy túkke aspaıtynyn málimdegen bolatyn. Osy eldiń jo­ǵary laýazymdy ókili R.Meh­man­parast atom energetıkasyna qatys­ty óz eliniń saıasaty týraly “Biz eshkimniń ıadrolyq qarýdy qol­da­nýǵa haqysy joq dep esepteımiz. Biraq, beıbit ıadrolyq tehnologııa árkimge de kerek. Bul máselede Qurama Shtattarǵa da, ózge bir memleketke de basymdyq berilmeýi tıis”, dedi. Másele mynada. Iаdrolyq qarýy bar memleketter ózge elderge qo­qan-loqqy kórsetip, olarǵa ne isteý kerektigin ámir etýge tyrysady. AQSh Iranǵa qyr kórsetedi. Sebebi, Tehrannyń ony qaperge alý­ǵa múmkindigi kem. Bulaı bol­maýy tıis. Irannyń arnaýly ókili óz eliniń myńdaǵan jyldyq tarıhy bar memleket retinde tek teń qu­qyq­tyq deńgeıde ǵana dıalogqa daıyn ekenin bildirdi. Ol “Eger kimde-kim bizben kelissóz júrgizgisi kelse, teńdik saqtalýy tıis. Eger biz­ge bireý qaýip tóndirse, biz laıyqty toıtarys beremiz. Qoqan-loqqydan qoryqpaımyz”, dedi. Mehmanparast myrza óz eliniń syrt­qy saıasatyn tujyrymdap, Iran­nyń shyn máninde halyq­aralyq dıalog aýqymyn keńeıtip, álemniń qarjy-ekonomıkalyq qurylymyn eleýli túrde ózgertý jaıyn qozǵaǵysy keletinin aıtty. AQSh Memlekettik hatshysy­nyń Eýropa jáne Azııa boıynsha kómekshisiniń burynǵy orynbasary Devıd Merkel buǵan jaýap qatyp, rasynda eki eldiń saıasatyndaǵy aıyrmashylyqty tek dıalog arqy­ly túsinýge bolatynyn jetkizdi. Alaıda, Merkel myrza óz ókinishin de bildirip, Irannyń arnaýly ókiliniń sózinen “naqty dıalogqa degen pálendeı yqylasty” baıqa­ma­ǵanyn atap ótti. Amerıka, tipti, sońǵy kezderi, Barak Obama pre­zı­dent bolǵan soń da Irandy kelis­sóz­ge tartýǵa áldeneshe áreket ja­sa­dy. Biraq Iran qozǵala qoıǵan joq, deıtin Merkeldiń pikirinshe, Iran jaı ǵana beıbit atom ener­ge­tıkasyn qolǵa alǵannan góri, ózi­niń ıadrolyq baǵdarlamasyn prob­lemaǵa aınaldyrýdy jón kórgen bolýy kerek. “Eger memleket kór­shilerge qaýip tóndirse, olardyń qorǵanýǵa haqysy bar. Eger Iran basshylyǵy rasymen atom qýatyn beıbit maqsatta qoldanǵysy kelse, arta túsken energııa kólemin tara­ta­tyn elektr júıesi bar ekenine kóz jetkizer edi. Iran bıligi atal­ǵan baǵdarlamaǵa qatysty syrtta aı­tylǵan ózge eskertpelerge de qulaq asar edi”, dedi Devıd Merkel. Osy arada Reseı televızııa­syn­daǵy tok-shoý júrgizýshisi Maksım Shevchenko pikirtalasqa aralasyp, “Jahandyq – ekspansııa amerıkan ımperıalızminiń ózegi. Eger Ame­rı­ka osy úrdisti toqtatsa, bul sol mem­lekettiń ómir súrýine qater tón­diredi”, degen pikirin ortaǵa tastap, aıtysqa ári qaraı maı quıa tústi. Ekinshi jaqtan qarasaq, Iran – óz táýelsizdigin baǵalaıtyn irgeli mem­leket. Maksım Shevchenko “Iran – qazirgi kezeńde adamzat­tyń álemdegi kúsh tepe-teńdigin qaıta qurýǵa degen tileginiń belgisi”, dedi. Amerıkan-Iran keńesiniń prezıdenti Hýshan Ámirahmadı Iran men Batys arasynda burynǵy kóptegen shıelenistiń saldarynan paıda bolǵan ózara senbeý bar dep esepteıdi. X.Ámirahmadı “Batys osy senbestikten mynadaı tujy­rym jasady: qýatty Iran – bul qaýipti Iran, al álsiz Iran Ba­tysqa asa tıimdi. Sondyqtan Batys Iranǵa zııan keltirý úshin bárin jasaıdy, sanksııa da engizedi”, dedi. Alaıda, X.Ámirahmadıdiń pikiri­n­she, aqıqatqa júginsek, qýatty Iran turaqtandyrýshy kúshke aınalady, al “álsiregen Iran tek problema týǵyzady”. Qazaqstannyń Ulybrıtanııa­da­ǵy elshisi Qaırat Ábýseıitov áń­gi­mege qosylyp, kez kelgen ıadrolyq saıa­satty saraptaý túrli qaýipti taý­yp alýǵa ákelip soǵatynyn aıtty. Dıplomat “Iran bıliginiń atom energetıkasyn beıbit maqsatta paıdalanýǵa haqysy bar, biraq bári de Iаdrolyq qarýdy taratpaý sharty jáne soǵan qatysty kelissózder sheńberinde júzege asýy tıis”, dedi. Shveısarııa televızııasynyń Irandaǵy tilshisi Ýlrıh Tılgner Batys pen Iran arasynda jaqyn keleshektegi syndarly dıalogtyń múmkindigi kórinip turǵan joq, deı kelip, túıindi beıbit jolmen sheshý­diń merzimi aıaqtalǵanda únemi kúsh qoldaný múmkindigi týatyndyǵy jó­nindegi qaýip bar ekendigin bildirdi. Iran bıligi óziniń basqarý júıe­sinde reforma júrgizýge tyrysyp, biraq rejimdi ózgertýge baǵyttalǵan sheteldik qysym nátıje bermegeni de aıtylmaı qalǵan joq. Ýlrıh Tılgner “Sanksııalar dáneme de bermeıdi, mundaı qadam “qamshy men jambas” saıasatyna arqa súıeı­di. Qamshy uzyn bolýy múmkin, biraq osyp jiberetin jambas ta­bylmaýy da yqtımal” dedi. BAQ-tyń pandemııa týraly habarlarynda qorqynysh pen qaradúrsindik basym Medıa-forým kótergen kókeı­kes­ti máseleniń biri – “Úreı in­deti” taqyryby bolatyn. Bul da taqyr jerden paıda bolǵan túıtkil emes. Sońǵy jyldardaǵy juqpaly indetterdi bylaı qoıǵanda, keshegi VICh pen SPID-ke qatysty adamdardyń záre-qutyn qashyrǵan ma­qalalar men paıymdardyń zar­da­byn tartyp kele jatqandar az emes. Dúnıede SPID-ten de qaýipti dertterdiń bar ekendigine qara­mas­tan, “ǵasyr obasy”, “azǵyndaǵan­dar­dyń aýry” delinip, árip­tes­terimiz onyń aınalasynda ańyzǵa bergisiz daqpyrttar uıymdastyrýǵa atsalysty. Máselen, osydan birneshe jyl buryn Shymkentte balalardyń jappaı VICh juqtyrý oqıǵasy oryn alǵanda, qanshama ot­basy kúıredi. Sonyń bári aqpa­rat taratýdaǵy, osy aýrýǵa túsinik­teme berýdegi jýrnalısterdiń ǵana emes, tıisti mekemelerdiń jibergen aǵattyǵy da bolatyn... Osy jáne basqa da úreı indeti týraly Eýrazııa medıa-forýmy ne deıdi? Buqaralyq aqparat qural­dary men memlekettik densaýlyq saqtaý mekemeleri, jalpy alǵanda, taıaýdaǵy “shoshqa tumaýynan” týyn­daǵan jahandyq pandemııaǵa baı­lanysty táýekel haqynda bu­qa­rany durys habardar ete almady. Nege? “Máseleniń bári – ǵylymdy jetildirip, kommýnıkasııany jaq­sartýda”, deıdi forým delegattary. Jýrnalıster, bılik ókilderi jáne medısına sarapshylary qatysqan forýmdaǵy pikirtalasta qol jetkizilgen túıin osyndaı. Spıkerler densaýlyq saqtaý týraly BAQ habarlaryna qaradúr­sindilik pen táýekeldi túsinbeýshilik tán ekendigin moıyndap otyr. Munyń ózi qoǵamda jappaı mazasyzdyq pen úreılenýge ákelip soǵady. Kóptegen adamdar “shoshqa tumaýyn” qalanyń qaýeseti dep qabyldady. Endi bireýler jasalyp jatqan dáriler ózge keseldi týǵyzady dep eseptedi. Nátıjesi ókinishti túsinbestik týǵyzdy. Ulybrıtanııa premer-mınıstri keńsesiniń burynǵy arnaýly ókili Darren Merfı jalpy alǵanda BAQ-tyń qaýip týraly durys maǵ­lumat bere almaı jatqanyn jýr­nalısterdiń ǵylymnan habarsyz ekendiginen kóredi. Onyń pikirin­she, mundaı jaǵdaıda qajetti ja­rııa­lylyqty qamtamasyz etpeıtin bılik oryndary da kináli. Ol my­sal retinde Ulybrıtanııada qyzyl­sha, parotıt sııaqty keselge qarsy dári egilgen balalardyń densaý­ly­ǵyna qatysty alańdaýshylyqty keltirdi. BAQ-ta osy vaksına aýtızm­ge ákelip soǵady-mys degen habar tarady. Sodan kópshilik vak­sınadan bas tartty. Biraq aqparat jalǵan maǵlumatqa arqa súıedi. “Máselege densaýlyq saqtaý depar­tamenti de, BAQ ta atústi qarady. Aqyry dári ektirmegen biraz bala kóz jumdy”, dedi Darren Merfı. Mundaı málimdeme kezinde “BAQ nelikten medısına prob­lemalary jóninde jalǵan maǵlumat beredi?” degen suraqtyń atoı salýy kezdeısoqtyq emes. Buǵan danııalyq “Chılı grýpp” redaktorynyń orynbasary Lýıza Voller “Biz durys suraq qoıýǵa qulyqty emespiz, bılikten basqa jaǵ­daıda talap etetin jarııaly­lyq­ty suramaımyz”, dep jaýap berdi. Ol “Aqparat quraly shtatta den­saý­lyq saqtaý mamanyn ustaýy ke­rek. Biraq bul tym qymbat, ony dáıekteý qıyn. Sebebi, áńgime jurt nazaryn az ýaqyt qana qamtıtyn másele jaıynda bolýy múmkin”, – dedi. Túriktiń TRT telearnasynyń bas redaktory Úmit Sezgın qaısy­bir BAQ-tyń aqıqat aqparattan góri reıtıngke kóbirek den qoıa­ty­nyn aıta kele, “Olar shyndyqty kórmeıdi ári aqıqatty tabýǵa ty­ryspaıdy da”, dedi. Úmit Sezgın asa iri farmasevtıkalyq kompa­nııa­lardyń keıde BAQ-ty óz maq­satyna paıdalanatynyn atap ótti. “Medıa ne isteı alady? Medı­sına sarapshylaryn tartyp, saıa­satkerler men kompanııalardy olar­dyń málimdemesi jurtty qor­qytpaýyna kóz jetkizýi tıis”, dedi Úmit Sezgın. Reseı Medısına akademııasy Tumaý ǵylymı-zertteý ınstıtýty­nyń dırektory jáne DDU Tumaý ult­tyq ortalyǵynyń jetekshisi Oleg Kıselev buqarany habardar etý, keńes berý bıliktiń de, BAQ-tyń da mindeti dep biledi. Ol “biz árbir adamǵa, halyqqa dári egýdiń mán-mańyzyn jetkizýimiz kerek” degen pikirin alǵa tartty. Jıynǵa qatysýshylardyń endi biri jýrnalısterdi “tájirıbesiz ári medısına boıynsha qajetti daıyn­dyǵy joq” dep aıyptady. Forým­dy júrgizýshi, “Ál-Jazıra ınter­neshnl” telearnasynyń aǵa júr­gi­zýshisi Stıven Koýl “О́kinishke qa­raı, jaqsy dıktor deýge keletin júrgizýshi kóp, biraq olar nashar jýr­nalıster. Qandaı suraq qoıaty­nyń­dy bilip, bılik oryndary keıde jarııalap jiberetin jalǵan maǵlu­mat­ty joqqa shyǵara bilý asa ma­ńyzdy”, dedi. Májiliste moderator bolǵan qa­zaq­standyq jýrnalıst ári prodıý­ser Vladımır Rerıh buqaramen baılanystaǵy asa mańyzdy másele – bárimiz jurttyń ǵylym týraly túsinigin keńeıtip, qaýip-qaterdi durys baǵalaýyna kómektesýimiz kerek degen ortaq oımen bul otyrysty túıindedi. Ǵalamtordyń múmkindigi ǵajap, alaıda... Eýrazııa medıa-forýmy sársen­bi kúni “Internet aýmaǵyn retteý jáne táýelsiz BAQ: úreı men shyn­dyq” taqyrybynyń tóńireginde ór­bigen bolatyn. Básekelestik jaǵ­daı­ynda buqaralyq aqparat qural­darynyń qarqyndy damýy BAQ-ty jáne zań shyǵarýshylardy tyǵy­ryq­qa tirep otyrǵany aıan. Inter­net qazir kez kelgen eldiń saıası jáne ekonomıkalyq ómirindegi qa­jetti faktorǵa aınaldy. Kóptegen elderde bıliktegiler birneshe jaǵ­daıǵa baılanysty ınternetti qa­daǵalap otyrýǵa tyrysady. Inter­net paıdalanýshylardy balaǵat­ta­maý úshin túrli-túrli zańdar qabyl­dap jatyr. Italııa, Túrkııa, Avs­tralııa jáne Qazaqstanda ınternet aýmaǵyn retteý, tipti, oǵan baqylaý ornatýǵa árekettený – kóptegen paı­dalanýshylardyń, sóz bostan­dyǵyn qorǵaýshy uıymdar men BAQ ókilderiniń tarapynan qar­sy­lyqqa ushyraýda nemese alań­daý­shylyq týǵyzýda. AQSh Memlekettik hatshysy Hılları Klıntonnyń taıaýdaǵy ınternet aýmaǵyndaǵy sóz bostan­dyǵy týraly aıtqan pikirinde atap ótilgendeı, ótken jyl “erkin aq­pa­rat tasqynyna qaýip tóndirýmen” sıpattaldy. Ol mysal retinde Qy­taı, Týnıs, О́zbekstan, Mysyr, Iran, Saýd Arabııasy jáne Vet­namdy atap ótken. Atalmysh sessııanyń modera­to­ry Sı-en-en telearnasynyń ja­ńalyqtar júrgizýshisi Monıta Rad­jpal hanym ınternettegi shekten shyǵýdan jekelegen adamdardy, qoǵamdy qorǵaýda memlekettiń róli qandaı? Internet baqylaý men tosqaýyldan erkin bolýy kerek pe? Ony retteý arqyly sóz bostandyǵy men jaýapkershilik arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa bola ma? de­gen saýaldardy ortaǵa sala otyryp, forýmǵa qatysýshylardy qyzý pi­kirtalasqa bastap berdi. Internetti retteý qandaı jaǵdaıda adamdardyń quqyn buzady jáne ony kimder anyqtaıdy? Máselen, AQSh Mem­lekettik hatshysy atap ótken elder “Internet paıdalanýshylardyń ne­gizgi quqyn buzyp, aldaǵy ǵasyr­da keri ketý” táýekeline uryndyra ma? Osyndaı san-salaly saýaldar tóńireginde sóz alǵan spıkerler – EQYU-nyń BAQ bostandyǵy jó­nindegi burynǵy ókili Mıklosh Ha­rashtı, onyń ornyn keıin almas­tyrǵan Dýnıa Mııatovıch (Avstrııa), Lıtva Respýblıkasy prezıdentiniń bas keńesshisi Aýdrone Nýgaraıte men basqa da spıkerler sóz bos­tan­dyǵy – sózsiz barshany tegis qam­tıtyn qundylyq ekendigin, kóp­te­gen elderde bul ulttyq mádenıettiń bólshegine aınalǵanyn alǵa tartty. Alaıda, basylym mazmunyn nemese telebaǵdarlamalardyń mátinin ba­qylaýǵa bolatyn bolsa, Internet jahandyq qubylys bolǵandyqtan, qandaı da bir el onyń qyzmetin jeke-dara paıdalanýshylardyń qu­qyǵyna zııan keltirmeı qadaǵalaýy qıyn ekendigi moıyndaldy. Opponentterdiń keri pikiri kez kelgen elde zańnyń ústemdigi saq­talýy kerek degenge saıdy. Iаǵnı, qoǵamda zańsyz bolyp tabylǵan dúnıe – ınternette de zańsyz bo­lýy kerek, máselen, zorlyq-zom­bylyq, esirtkilik zattar men por­no­grafııa... Qysqasy, ǵalamdyq jeli de zańnyń jeteginde bolýy tıis degen Ystambul Bılge ýnı­versıtetiniń professory, Cyber-rights.org portalynyń dırektory Iаman Akdenızdiń (Túrkııa) paıy­my­na toqtaýǵa týra keledi. Osy pikir­talas barysynda Bokkonı ýnı­versıtetiniń professory, ınternet jónindegi sarapshy Karlo Maffe (Italııa) qyzyqty bir usynysty ortaǵa saldy. Ol Eýrazııa medıa-fo­rýymynyń bazasynda ınternet aımaǵynyń ámbebap zańdylyq jáne moraldyq-etıkalyq meha­nızm­derin jasaýmen aınalysatyn qoǵamdyq-quqyqtyq laboratorııa qurýdy usyndy. Búgingi jýrnalıstıka tek qana kásipqoılardyń sheksiz qudireti emes, ol áleýmettik jeliler men vırtýaldy qarym-qatynastarǵa negizdelgen aqparattyq júıelerde de ómir súre bastady. Onyń ústine qazir kez kelgen elde ınternet-provaıderler arasynda básekeles­tik qurýdyń da qajettiligi kórinip otyr. Jaýaby tolyq tabylmaǵan saýaldarǵa qarap, bul otyrys kótergen máseleler aldaǵy ýaqytta da talqylana beretini jáne onyń qyzmetin retteý naqty sheshimderdi qajet etetini ańǵaryldy. Áleýmettik jelilerdiń damý qubylysy jáne “erkin” jýrnalıstıkanyń erekshelikteri Joǵaryda aıtyp ótkendeı, kóp­tegen belgilerge qaraǵanda, jýr­na­lıstıka tek osy mamandyqtyń ıe­le­rine ǵana tıesili emes bolyp tur. Iаǵnı, habar taratý basqa da aqpa­rat­tyq jelilermen aınalysatyn adamdarǵa da qolaıly. Internet jáne sondaǵy damyǵan buqaralyq aqparat quraldarynyń “erkin” qu­raldary óndirýshiler men tutyný­shy­lardyń dástúrli júıesin buzýda. Ǵalamdyq refleksııa júıesi júrip jatqanda oǵan qoǵamnyń barynsha aralasýy jýrnalıstıkany túbegeı­li ózgertip qana qoımaı, jalpy má­denı ahýaldy ózgertedi. “Noos­fe­ra” jyldam ózgerýde, alaıda bul aýys-túıistiń maǵynasyn áli túsinip bolǵan joqpyz. Osylaısha Álemdik ekonomı­kalyq forým Bolashaq jýrnalıs­tı­ka keńesi tarapynan uıymdasty­rylǵan sessııada forým delegattary jelilik jýrnalıstıkanyń múmkin­di­gin zerttedi. Iаǵnı, bul májilis Bonn, Ábý-Dabı, Iаýnde, Paole-Alta jáne Vashıngtonda ótken osy taqylettes medıa konferen­sııalardyń jalǵasy ispetti bolyp, mynadaı basty maqsattardy kóz­de­di: kásibı jýrnalısterdiń shy­ǵarmashylyq qoldanbaly oılaý qabiletine shabyt berý; buqaramen yqpaldasýdyń jańa ádisterin yn­talandyrý; úkimet, iskerlik orta jáne azamattyq qoǵamdaǵy jelilik aqparattyń jańa táýelsiz kózderin zertteý. Bul otyrysqa Álemdik eko­no­mıkalyq forým atqarýshy tóraǵa­synyń aǵa keńesshisi Krıstına Falkone (AQSh) moderatorlyq etip, Eýropalyq jýrnalıstıka ortalyǵynyń dırektory Ýılfrıd Rýtten (Nıderland), “Doıche velle” telekompanııasy marketıng jáne dıstrıbýsııa, strategııa bóliminiń dırektory Gvıdo Baýmhaýer (Ger­manııa), Media Assets Partners pre­zıdenti professor Kennet Krýshel (AQSh), Demotix prezıdenti Týrı Mıýnte (Ulybrıtanııa), NowPublic prezıdent jáne negizin qalaýshy Maıkl Tıppet (Kanada), PBN Or­ta­lyq Azııa kompanııasynyń táji­rıbe jónindegi basqarýshy dırek­tory Brıýs Ýılson (Qazaqstan), táýelsiz jýrnalıst, Naýın Nakýı (Pákstan), “Sentr tıajestı” ın­ternet forýmnyń kreatıv dırek­tory Darıa Býblık (Qazaqstan), “KROS” JAQ ınternet – kom­mýnıkasııa jónindegi dırektory, “Nıý-medıa cros.interactive” agent­tiginiń bas dırektory Aleksandr Kýznesov (Reseı) spıkerler qatarynan oryn aldy. Saıası ımıdj máselesi: shoý jalǵasýda ma? Qaı kezde de bıliktiń ushar basyndaǵylar árdaıym óziniń jeke ómirin belgili dárejede jasyryn ustaǵan. Al basqarýshynyń ımıdji belgili etnostyq qalypqa baǵy­na­dy. Búginde saıası elıtany jańa qy­rynan kórip júrmiz. Olar kó­binde syrtqy kelbetke mán berýdi qoıdy. Saıası qyzmette tanymal bolýdy kókseıtin azamattarymyz “shoý-bıznes aýmaǵynda” jıi kórinetindi shyǵardy. Saıası shyn­dyq sapaly aýysyp jatyr. Biraq, ondaǵy qyzmet etýshiler ózine tán senimdi joǵaltýda. BAQ saıası shyndyqty ashyp, ony lezde halyq arasyna qushtarlana taratýda. Qazir mundaı oqıǵalar jetip artylady. Osy qubylys neni bildiredi? Jekelegen saıası kóshbasshylardyń tulǵalyq ereksheligi nemese qo­ǵamdyq adamgershiliktiń azǵyndaı bastaýy ma? Álde bul buqaralyq aqparat quraldarynyń sıpatyna tán ózgermeli qubylystan týyn­daı­tyn zamannyń ǵana lebi me? Ǵa­lam­dyq saıasatkerlerdiń ádeıi kórse­ti­letin jeke ómiri nelikten buqara­lyq aqparat quraldary men qoǵam úshin “kóńil kóterý” quralyna aı­nalyp barady? Saıası lıderlerdiń júris-turysyndaǵy mundaı stereo­tıp keıbir tosyn oqıǵalardy úı­ren­shikti qubylysqa aınaldyrmaı ma? (Býsh pen Rım papasy arasyn­da bolǵan oqıǵa. Berlýskonıge shabýyl). Osy saýaldardy Dúnıejúzilik ımıdj keńesshileri qaýymdasty­ǵy­nyń negizin qalaýshy ári prezıdent Sendı Dıýmon (AQSh), saıası ǵy­lym­dar doktory, RMGÝ profes­so­ry Lıýdmıla Adılova (Reseı), “New Statesman” jýrnalynyń Parıjdegi tilshisi Devıd Lodeı (Fransııa) jan-jaqty negizdeýge tyrysyp, durysy men burysyna ózderinshe baǵa berdi. “Reıter” jáne Tomson Reıter telearnasynyń Eýropa elderi boı­ynsha bıznesti damytý jónindegi menedjeri Tım Arlott, (Ulybrı­ta­nııa), “Kýltýra” telearnasyndaǵy “Tem vremenem” baǵdarlamasynyń avtory ári júrgizýshisi Aleksandr Arhangelskıı (Reseı), Halyqara­lyq jýrnalıster odaqtary kon­federa­sııasynyń bas hatshysy, Ashot Dja­zoıan (Reseı) syndy spıkerlerdiń saıasatkerler saıası sahnada qandaı shoý kórsetpesin, saılaýshylar báribir sóziniń turaǵy bar, basynyń bedeli bar, aıtqan sózin iske asyra alatyndarǵa ǵana tańdaý jasaıdy degen paıymdaryn bildirdi. Ádettegideı, forýmdy Eýrazııa­lyq medıa-forým uıymdastyrý ko­mıtetiniń tóraıymy Darıǵa Nazar­baeva shyn júrekten qonaqtarǵa alǵys aıtyp, aıaqtady. Kelesi jyly Eýrazııa medıa-forýmy óziniń on jyldyq mereıli jylyna qadam basady. EMF Uıymdastyrý ko­mıtetiniń tóraıymy jyl saıyn jýrnalıster tarapynan atalmysh forým Qazaqstanǵa ne beredi degen suraq únemi qoıylatynyn aıta kele, bul shara eń aldymen bizdiń dostarymyzdy kóbeıtip, qata­ry­myz­dy tolyqtyrady dep jaýap beretinin jetkizdi. Qazaqstan jeri aldaǵy ýaqytta ta munan da aýqym­dy oılar men alýan pikirlerdiń kómbesine aınalatynyna, H forým taǵy da álemdik tulǵalardy Qazaq tórinde toǵystyratynyna senim bildirdi. Sóz sońynda aıtarymyz, árıne, jýrnalısterdiń medısına qyzmet­kerleri syqyldy ant beretin Gıp­pokraty joq, biraq onyń jaýap­kershiligi – aldymen adamgershi­li­ginde ekendigin kezekti medıa-forým taǵy da dáıektep ketti. Aqıqatqa qurylmaǵan aqparattar qoǵamdy adastyryp qana qoımaı, arandata alatyny qaıta-qaıta kese-kóldeneń aldymyzdan shyǵýda. Sondyqtan túsiný tetigin izdegen pikirtalas alańy áli de kerek... Aınash ESALI, ALMATY. Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.