Biraq onyń jaǵdaıy da jaqsy emes. Covid-19 pandemııasy kezinde jahandaný jalǵasa berdi (adamdar arasynda oqshaýlanýdyń kúsheıýine qaramastan, burynǵyǵa qaraǵanda birkelki emes). Alaıda ózara táýeldilik shıelenise tústi. Tipti jumsaq kúsh qarýǵa aınaldy. Vaksınalar, málimetter, tehnologııalyq standarttar saıası básekelestik quralyna aınaldy.
Shartaraptyń da tynysy tarylyp, azattyǵy shektelip barady. Tipti demokratııa da shabýylǵa ushyrap, saıası jáne ekonomıkalyq júıeniń qaısysy azamattardy qamtamasyz etýge qabiletti degen ıdeologııalyq shaıqas kúsheıdi.
Eýropalyq odaq erejelerge negizdelgen kópjaqtylyqqa, ashyq naryqtarǵa, oń nátıjelerge, áleýmettik ádilettilik pen yntymaqtastyqqa senip, osy baǵyttaǵy jumysyn jalǵastyrady. Pandemııaǵa qarsy turýdan bastap, klımattyń ózgerýimen kúreske deıingi búgingi kúnniń mindetteri tek jahandyq yntymaqtastyq arqyly sheshiletinine senimdimiz. Eýropalyq odaq osylaısha azamattarǵa bul tujyrymdamanyń naqty artyqshylyqtaryn kórsetý úshin erejelerge negizdelgen kópjaqty júıeni jandandyrýdy jalǵastyrady. Tipti bul qyzyqsyz ári tehnokrattyq kórinýi de múmkin.
Qysqasy, mundaı kópjaqty yntymaqtastyqtyń balamasy, ıaǵnı «jalǵyz áreket etý» vaksınalarǵa qoljetimdiliktiń tómendeýine, klımattyń ózgerýimen kúrestiń álsireýine, qaýipsizdik daǵdarystarynyń órshýine, jahandanýdy retteýge jol bermeı, jahandyq teńsizdiktiń artýyna ákelip soǵady. Eshbir el, tipti alpaýyt memleket te óz betinshe tabysqa jete almaıdy. Osy sebepterge baılanysty G20-diń qazirgi tóraǵasy Italııa kópjaqtylyqty kún tártibiniń basty máselesine aınaldyrdy.
Biraq Eýropalyq odaqtyń kópjaqty qaǵıdalaryn jaı ǵana atap kórsetýi jetkiliksiz. Eýropa kópjaqty yntymaqtastyqqa búkil álem atsalyssa, bárine paıdaly bolatynyn kórsetýi kerek. Jańa jahandyq salyq kelisimi – osynyń aıqyn mysaly.
G20 elderiniń qarjy mınıstrleri shildede maquldaǵan, 132 el qoldaǵan kelisimde transulttyq korporasııalar úshin keminde 15 paıyzdyq mólsherdegi jahandyq eń tómengi salyq stavkasy engizilgen. Mundaı qadam sonymen qatar korporasııalardyń paıda tabatyn elderde de salyq tóleýin qamtamasyz etedi. Bul – jahandanýdy ádiletti etý jolyndaǵy tarıhı qadam jáne tıimdi kópjaqtylyq úshin mańyzdy jetistik.
Keıingi jyldary kóptegen el jeke tulǵalardyń salyq tóleýden jaltarýymen kúresý úshin birqatar mańyzdy shara qabyldady. EYDU málimetterine súıensek, 2009-2019 jyldar aralyǵynda memleketter arasyndaǵy salyqtyq aqparattardyń avtomatty túrde almasýy G20 elderine 95 mıllıard eýro qosymsha salyqtyq túsim ákeldi. Al salyq offshorlaryndaǵy depozıtterdiń mólsheri 34 paıyzǵa tómendedi.
Degenmen, transulttyq kompanııalardyń salyq tóleýden jaltarýy áldeqaıda úlken másele ári ony baqylaý qıynyraq. EYDU baǵalaýy boıynsha, transulttyq korporasııalardyń salyq tóleýden jaltarýy jyl saıyn búkil álemdegi memleketterdi 100-200 mıllıard dollar kólemindegi qarajattan aıyrady. Bul barlyq korporatıvtik salyqtardyń 4-10 paıyzyn quraıdy. Sonymen qatar qoldanystaǵy korporatıvtik salyq júıesi osydan júz jyl buryn jasalǵan. Qazirgi jahandaný men sıfrlandyrylǵan ekonomıkaǵa sáıkes kelmeıdi.
Eýropalyq odaq kópten beri bul máseleniń búkilálemdik sheshimin tabýǵa umtyldy. Biraq AQSh prezıdenti Djo Baıden ákimshiliginiń syndarly aralasýy arqasynda ǵana sońǵy alty aı ishinde buǵan oń serpin berildi. Bul – Amerıkanyń kópjaqty álem tujyrymdamasyn qoldaıtynynyń aıqyn jáne óte oń belgisi.
Búginge deıin jańa korporatıvtik salyq shartyn qoldaǵan 132 memleket álemdik ishki jalpy ónim kóleminiń 90 paıyzyn quraıdy. Kelisim kópultty fırmalardyń salyq tóleýden jaltarý máselesin sheshpese de, ol – osy problemany sheshýge baǵyttalǵan sony qadam. Osylaısha, korporatıvti salyqtardyń eń tómengi mólsherlemeleri boıynsha jahandyq jarystyń aıaqtalýy bastalǵanyn bildiredi. Iаǵnı óte baı jeńimpazdar men mıllıardtaǵan qarajat joǵaltqandar arasyndaǵy báseke bitpek. Endi olar qaıtadan erejelerdiń kúshine sene alady.
Bul kelisim barlyq el pandemııaǵa baılanysty shyǵyndardy jabýǵa, klımattyq daǵdaryspen kúresýge qajetti ınvestısııalardy tartýǵa májbúr bolǵan kezeńde memlekettik kiristerdi kóbeıtýge jáne turaqtandyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq damyǵan jáne damýshy elder arasyndaǵy teńsizdikter ósip kele jatqan ýaqytta teńgerimdi saqtaýdy qamtamasyz etedi.
Biraq bárinen buryn, jańa salyq kelisimi kópjaqty áreket jahandanýdyń ádil formasyn qura alatynyn kórsetedi. Bizge qazir vaksınalarǵa qol jetkizýden, klımattyq daǵdaryspen kúresýden bastap, málimetter qaýipsizdigi men tehnologııa standarttaryna deıingi basqa da salalarda tıimdi halyqaralyq áreket qajet.
Eger biz pandemııadan sabaq almasaq, bolashaq urpaq bizdi keshirmeıdi. Biz bárimiz birgemiz. Shyn máninde bárimizge kópjaqty kún tártibin qamtamasyz etý úshin bizge aqyldy strategııa men batyl taktıka qajet.
Jozep BORREL,
Eýropalyq odaqtyń syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵarǵy ókili, Eýropany álemde nyǵaıtý jónindegi Eýropalyq komıssııa tóraǵasynyń orynbasary,
Paolo DJENTILONI,
Eýropalyq odaqtyń ekonomıkalyq komıssary, Italııanyń burynǵy premer-mınıstri (2016-2018) jáne syrtqy ister mınıstri (2014-2016)
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
