Tilsiz jaýdy jaýaptylyq tizgindeıdi

Atalǵan aýdan aýmaǵyndaǵy Kere­ge­tas, Oıshybar, Qalybaı, Demeýbaı, Sarysaı, Qyzylsaı, Ermek, Borseńgir, Pıoner, Baıqońyr jáne basqa da eldi mekender aýmaǵyndaǵy dala shóbi boı bermeı órtenip ketken bolatyn. Keı­bir derekterge qaraǵanda, sol kezderi 20-ǵa tarta dala órtiniń iri oshaqtary bolǵan eken.

Osy tótenshe oqıǵa kezinde bir adam qaza taýyp, keıbir sharýa qoja­lyq­tarynyń maly qyrylyp qaldy. Máselen, bir ǵana Jangeldi aýyldyq okrýgine qarasty «Ábdibekov» sharýa qojalyǵynyń ózinde 200 qoı men on shaqty iri qara otqa kúıip óldi. Sol kez­de aýdan boıynsha tótenshe jaǵdaı ja­rııalanyp, apatty aýyzdyqtaýǵa kóp mólsherde kúsh-qýat jumsalǵan edi.

Resmı málimetke sensek, Ulytaý­daǵy órttiń shyǵýyna naızaǵaı se­bep­shi bolǵan eken. Al kóp jaǵdaı­da ot­tyń tutanýyna adamdardyń óz­deri kináli bolyp jatatyny belgili. Máselen, sóndirilmeı laqtyra sal­­ǵan shylym tuqylynyń ózi, tabıǵat aıasyndaǵy demalys kezinde jaǵyl­ǵan ot ta surapyl órttiń shyǵýyna ákep soǵatynyn jurttyń bári biledi. Biraq keıbir tártipten jurdaı jaýapsyz jandardyń osyny bile tura bárin kerisinshe isteıtini qynjyltady...

Ulytaý demekshi, taıaýda atal­ǵan aýdannyń soltústik-shyǵys aýma­ǵyn­da taǵy da órt shyqty. О́rt sóndi­rý­shi­ler tilsiz jaýmen eki kún alysyp, aqy­ry ony aýyzdyqtady. Tilsiz jaý­dy quryqtaýǵa Tótenshe jaǵdaılar de­partamentiniń bólimsheleri, orman sha­rýashylyǵy men jergilikti ákim­dikterdiń ókilderi, polısııa qyz­met­kerleri, jergilikti turǵyndardan qu­­ral­ǵan erikti jasaqtar atsalysty. Áıteýir, jedel is-qımyldyń nátıje­sin­de órttiń órshýine jol berilmeı, ótken­degideı apattyń joly der kezin­de kesildi.

Resmı málimetter boıynsha, bıyl Qaraǵandy oblysyndaǵy memleket­tik orman qoryna qarasty 77 gektar jerdi qamtıtyn aýmaqta 20-ǵa jýyq, daladaǵy 48 190 ga jerdi sharpyǵan 173 órt oqıǵasy tirkelipti. Bir ókinish­tisi, ulan-ǵaıyr daladaǵy órtti birden baıqaý kóbine múmkin bolmaı jatady.

Sol sebepti órt sóndirýshiler jetkenshe, tilsiz jaý orasan zor shap­shańdyqpen talaı jerdiń túgin jalmap úlgeredi. Shóptiń ózi ǵana jansa jaqsy ǵoı, dala órtiniń adamdardyń ómirine, mal sharýashylyǵyna da zor qater tóndiretinine Ulytaýda bolǵan tótenshe oqıǵa kezinde kózimiz anyq jetken.

Osy oraıda oblystyq tótenshe jaǵ­daı­lar departamentiniń 2014 jyldan beri «Qazaqstan ǵarysh sapary» UK» AQ-men keli­sim­shart jasasyp, tabıǵı órt oshaqtaryn anyqtap, olar­ǵa monıtorıng jasap otyrý isin jú­zege asyryp kele jatqanyn aıta ketý­ge bolady. Munyń ózi daladaǵy órt­ti der kezinde baıqap, ony joıýǵa septigin tıgizýde.

Qazirgi tańda oblysta dala órtimen kú­reske aıryqsha nazar aýdaryla bas­taǵan. Mysaly, búginde óńir aýma­ǵynda 31 órt beketi jumys isteıdi. Bul beketter 40 myń­daı turǵyny bar 63 eldi mekenniń órt qaýip­sizdigin qamtamasyz etedi. Aldaǵy úsh jylda oblys aýmaǵynda taǵy da 20 órt beketi ashyl­maqshy.

Budan bólek, sońǵy bes jyl ishinde jer­gilikti atqarýshy organdar tarapynan órt qaýipsizdigi joǵary de­gen alty aımaqta 42 mobıldi keshen satyp alynǵan. Jospar boıynsha dál osyndaı tehnıkanyń 17-si al­daǵy ýaqytta sapqa qosylmaqshy. De­genmen bir shetinen ekinshi shetine jet­­kenshe ushqan qustyń qanaty ta­l­atyn saıyn dalany ot-jalynnan aman saqtap qalý úshin munyń azdyq eteri sózsiz. Jasyratyny joq, keıbir eldi mekenderge tehnıka kúshi, órt sóndirýshiler jerdiń shal­ǵaı­lyǵyna baılanysty jete almaı jatady. On­daı jaǵdaıda aýyl tur­ǵyndaryna taıly-tuıaǵy qalmaı órt­ti jalańash qolmen sóndirýlerine týra ke­ledi. Mine, osyndaı máseleler tó­tenshe jaǵdaılar departamenti men jer­gilikti ákimdikter tarapynan tyǵy­ryqtan alyp shyǵar keshendi is-sha­ralardyń qabyldanýyn qajet etedi.

Oblystyq tótenshe jaǵdaılar de­parta­mentiniń basshylyǵy tur­ǵyn­­dardy tabıǵat aıasynda órt qaýip­sizdigi sharalaryn qatań saq­taýdy eskertýdeı-aq eskertip keledi. О́ki­nishke qaraı, keıbir jaýapsyz jandar osyndaı ótinishterdi qulaǵyna ile ber­meıdi. Degenmen bul ba­­ǵyt­taǵy túsindirý ju­mystary uda­ıy júr­gizilýde. Dalada nemese or­man­dy alqapta órttiń shyǵýyna se­bep­ker bolǵan kinálilerge qatysty qyl­mystyq jaýapkershilikti kúsheıtý de kózdelgen.

Shildeniń basynda Ulytaý aýda­nynda bolǵan surapyl órt bul sala­daǵy qaýipsizdik jumystarynyń kem­­shil tustaryn kórsetip bergeni málim. Bir ǵana mysal: sharýa qojalyqtary basshylarynyń ap­­tap ystyqta qurǵaq shóptiń lap etip tu­tanyp, órt shyǵýy múmkin eke­nin bile tura, ózderiniń qaýipsizdik máse­lesine saldyr-salaq qaraıtyny ashy shyndyq. Eger de jaǵdaıy bar fer­merlerdiń soqa jegilgen traktorlary qandaı da bir jaǵdaılarǵa saqadaı-saı daıyn tursa, tilsiz jaýdan keletin qaýiptiń der kezinde aldyn alýǵa bolýshy edi. Negizi bul baıaǵydan kele jat­qan tásil: tilsiz jaýdyń aldyn oraı jerdi jyrtyp, qarsy ot qoısa, kez kelgen órtti óshirýge bolýshy edi.

Aýa raıyn boljaýshylar aldaǵy kún­deri aptap ystyqtyń basylmaıtynyn aıtady. Bul degenińiz – qandaı da jaǵdaıǵa bolsyn daıyn otyrýdy qajet etetin dabyl bile bilgenge. Osy máse­lede jaýapkershilik jeke adamdar bolsyn, arnaıy qyzmetter úshin bárine birdeı ortaq: órt qaýipsizdigine júrdim-bar­dym qaraý – sońy qatty opyq jegizetin salǵyrttyqtyń naǵyz ózi.

Qaraǵandy oblysy