KOREIа

Biz mektepte júrgende balalarǵa jaz boıy ju­mys istetetin, onyń esesine oqý jylynyń qar­sa­ń­yn­da el kórgizip, jer kórgizip qaıtatyn. Ala jaz­daıǵy tapqan tabysymyz soǵan jumsalatyn. Sol dástúr boıynsha segizinshi klastan keıin jolymyz Almatyǵa túsken. О́zimizdiń aýyldaǵy túrik azama­ty Tursyn aıdaıtyn avtobýspen ýlap-shýlap arman­daǵan Almatyǵa da jetkenbiz. Biz qalaǵa kelip kir­gen­de tún bolyp qalǵan edi. Asqaqtaǵan Alataý kó­rin­beıdi, Almatynyń ataqty jasyl jelegin de se­zine qoıǵan joqpyz. Qarańǵylaý kóshelermen júrip ke­lip bir jerge toqtadyq. Ol jer osy qazirgi kók­ba­zardyń dál túbindegi ashana eken. Stýdent jyl­da­rymyzda ústińgi qabaty restoranǵa aınaldy. Avto­býstan túskenimiz sol edi, aldymen shyqqan bir balanyń aıqaılap jibergeni: “Tóbeles! Tóbeles!”. Qarasaq ­– ashananyń aldyndaǵy qarańǵylaý jerde qyr­ǵyn tóbeles bolyp jatyr. Eki jigit bir-birin aıamaı pergileýde. Shaǵyn denelisi keýdeli, uzyn jigit­ti eńserip barady. Eńserýdi qoıyp, mynamen tóbe­le­sýge qalaı dáti shydap júrgenine tańqalǵandaısyz. Joq, dáti shydamaq turmaq, sart-surt urǵanda anany ushyryp jiberedi. Sol arada taǵy bir balanyń taǵy aıqaılap jibergeni: “Má-á! Mynaý anaý ǵoı!”. Sóıt­sek, “anaý” degeni tóbelesýshilerdiń alasa boılysy eken, al ol bizdiń aýdan ortalyǵyndaǵy “Lenın joly” mektebin ótken jyly ǵana bitirgen káris jigiti eken. О́zimizdiń aýdanda júretin balany myna Almatyda kórgenimizge tańdanyp, onyń qalanyń qaq ortasynda tóbelesip jatqanyna da tańdanyp, ózinen qarýly jigit­ti uryp jyqqanyna taǵy tańdanyp myna jaq­ta biz turmyz. Jerlesiniń jeńgenine aıyzy qanyp, “Qa­laı soqty, á! Sileıtip saldy ǵoı, á!” dep jat­qan­dar da bar. Aramyzdaǵy bireý: “E, káristerdiń bári solaı bolady, myqty ǵoı bular”, dep aıaq astynan aqylǵa sala sóıledi. Jańaǵy qoı asyǵyndaı ǵana jigit­tiń etiniń tiriligine tań qalyp biz turmyz. “Bári mynandaı bolsa bular shynynda myqty eken”, dep qoıamyz ishteı. Prezıdent saparyna baılanysty Koreıaǵa jol júre­tinimizdi estigende oıymyzǵa osy oqıǵa oralyp, sanamyzǵa sol sýret sart ete qalǵan edi. Árıne, bir jigit­ke qarap tutas bir halyq týraly oı tolǵaı qoıǵan klastasymyzdyń etnologııadan habarynyń qanshalyqty ekeni belgili, bir halyq turmaq, bir úıdiń balalary da árqıly bolyp jatady ǵoı, áıtse de ýa­qyt óte koreı aǵaıyndardyń shynynda kóbine ózge­le­rden shymyr da shıraq keletinine ózimizdiń de kózimiz jete tústi. Jetpisinshi jyldardyń aıaǵynda baspasóz betinen “Koreı keremeti” degen sóz tirkesin jıi jolyq­ty­ra­tynbyz. Qaıta qurý degen bir naýqan bastalyp, te­mir shymyldyq túrilip tastalǵanda áli jetkender tońa­zytqysh, teledıdar, telefon, máshıne satyp al­maq bolsa “Daewoo”, “Samsung”, “LG”, “Nyundai” mar­ka­laryn izdeýge shyqty. Ońtústik Koreıa taýarlary sapalylyqtyń, senimdiliktiń ózinshe bir kepildigine aınaldy. Osydan bir aptadaı ǵana buryn Seýlden joldaǵan maqalamyzda belgili koreıtanýshy Andreı Lankovtyń “Byt koreısem...” degen kitabynyń (M., “Vostok-Zapad”, 2006) annotasııasyndaǵy: “25 jyl­dyń ishinde qaıyrshylyqtan qazirgi órkendegen ómirge sekirip ótip, erlik jasaǵan eldiń turǵyndary týraly tipti mardymsyz bilemiz. “Koreı ekonomıkalyq kere­meti” týraly durystap estip-bilgen kim bar bizde? Bul keremettiń basty qupııasy koreılerdiń ózi bolsa, olar qandaı adamdar sonda?” degen joldardy keltirgen edik. Rasynda da, koreıler qandaı adamdar, Koreıa qandaı el? Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Koreıa Respýblıkasyna taıaýdaǵy memlekettik sapary kúnderinde kózben kórgenderimiz ben kóńilge túıgenderimizge, elshilik qyzmetkerleriniń aıtqan áńgimelerine, S.Kýrbanovtyń 2009 jyly Sankt-Peterbýrgten shyqqan “Istorııa Koreı s drevnostı do nachala HHI veka” atty qomaqty zertteý eńbegine, Andreı Lankovtyń jańaǵy jýrnalıstik kitabyna, ınternet materıaldaryndaǵy derekterge súıenip jazylǵan myna maqalada osy suraqtarǵa jaýap izdep kórmekshimiz. Aldymen myna jaıdyń basyn ashyp alaıyq. Álemde qazir eki Koreıa bar. Bireýin Soltústik Koreıa, ekinshisin Ońtústik Koreıa ataıdy. “Koreıa” ataýy kóbine-kóp sonyń Ońtústigine qatysty aıtylady. Ekinshi Koreıany – Koreı Halyq-Demokratııalyq Respýblıkasyn Soltústik Koreıa dep anyq ajyratyp sóıleıdi. Búgingi áńgimemizdiń arqaýy – Ońtústik Koreıa. Negizinde, bizdiń “koreıler” dep jazýymyz da, “Koreıa” dep jazýymyz da onsha dál emes. Eldiń de, etnostyń da qazirgi eýropasha aty Kor¿ ataýy­nan shyqqan. Túbektiń durys atalýy osy. Orys ti­liniń zańdylyǵyna sáıkes kor¿likter “koreı­sy” dep aıtylady, solaı jazylady. Biz orys­tar­dyń aıtqanyn, jazǵanyn sol kúıinde qaıta­laımyz. Biraq, jóni bylaı eken dep, aıaq astynan etnostyń atyn “kor¿ler”, eldiń atyn “Kor¿” dep jaza bastasańyz da sonsha durys bolmaıtyn sııaq­ty. “Nemestiń” qazaqshasy “nemis” qoı degen­ge salyp, aýyzeki áńgimedegi “káriske” kóship ketseń de birtúrli. Tarıhta talaı nárseniń ózger­gen túrde atala beretini bar. Mysaly, Ekaterına zamanynda Reseıge áıel patshanyń tórkininen talaı jurt kelgen. Peterbýrgtegiler álgilerdiń op-ońaı orysshany túsinbeı, meńireıip turyp qa­latynyna qarap olardy “nemye”, ıaǵnı “myl­qaý­lar” dep ataı bastaǵan. “Nemsy” sózi solaı shyq­qan. Áıtpese, “nemisterdiń” óz aty “doıch”, eliniń aty – “Doıchland”. Solaı eken dep, tarıhı ádi­letsizdikti túzeteıik dep endi kelip ulttyń atyn “doı­chtar” túrinde jaza bastasańyz da jurtty jańyl­dyrǵannan basqa eshteńege jete qoımaısyz. Onyń ústine búkil álem osy “Koreıa” nusqasyn usta­natynyn da este ustaǵanymyz oryndy. Sony­men, áńgime Koreıa týraly. Biz Seýlge barǵanda Prezıdent ushaǵynan túsken boıy Qazaqstannyń Koreıadaǵy jylynyń ashylý saltanatyn, óner sheberlerimizdiń konser­tin tamashalaý úshin Hoam óner ortalyǵyna birden tart­tyq. Saltanat kezinde sóılegen sózinde Elba­sy­myz Nursultan Nazarbaev Qazaqstan men Ko­reıa­nyń tarıhı baılanystarynyń tamyry te­reń­de jatqanyn, qazaq jáne koreı halyqtarynyń arǵy tegi olardyń ortaq túpotanyna (“praro­dı­na” sózin osylaı alýǵa bolar edi – S.A.) – Altaı men Ortalyq Eýrazııaǵa baryp tireletinin aıtty. Koreıa Prezıdenti Lı M¿n Bak sóz kezegi kelgende ózderinde tabylǵan qanjardyń bizdiń Arqadan, Býrabaı mańynan tabylǵan qanjardan aýmaı qalǵanyna nazar aýdartty. Biz bul áńgimeniń dáıe­gin ataqty etnolog, akademık Iý.V.Brom­leı­diń bas redaktorlyǵymen shyqqan “Narody mıra” anyqtamalyǵyndaǵy: “Ochevıdno, v for­mı­­rovanıı koreısev prınımalı ýchastıe 3 grýp­py plemen: paleoazıatskaıa, altaıskaıa ı avs­trone­zııskaıa, vedýshaıa rol prınadlejala pro­altaıskım plemenam” (M., “Sovetskaıa ensı­klo­pedııa”, 1988, 229-bet) degen ýájdi sózben tııa­naqtaýǵa, koreılerdiń antropologııalyq jaǵynan qalyptasýynda altaılyq qannyń úlesi úlken ekeni kózge badyraıyp turǵanyn: “Til degen, din degen zamana jelimen, tarıh tezimen birneshe ǵa­syrdyń ishinde-aq ózgere berýi múmkin, al túr de­gen, turpat degen kem qoıǵanda myńjyldyqtarda bolmasa qubyla qoımaıtyn qubylystar qataryna qosylady”, dep túsindirýge tyrysqanbyz. Elge kel­gennen keıin Almatydaǵy Ulttyq kitapha­na­dan Koreıa taqyrybyna taǵy biraz ádebıet aqta­ryp qarasaq, rasynda da, akademık Iý.V.Bromleı tarapynan qoldaý tapqan tujyrymnyń kókeıge qonymdy ekendigin kóre tústik. Koreılerdiń qalyptasýynda arǵyaltaılyq taıpalar belsendi ról atqardy, al paleoazııalyq, avstronezııalyq taı­palar atsalysty deıik. Arǵyaltaılyq taıpa­lar­dyń jaıy belgili. Koreılerdi qalyptastyrǵan úsh toptyń ishinde paleoazııalyqtar da bizge son­sha alys emes. S.Kýrbanovtyń kitabynda bylaı delinedi: “Odna ız rasprostranennyh tochek zre­nııa ıýjnokoreıskıh ıssledovateleı zaklıýchaetsıa v tom, chto pervopredkı koreısev, obladatelı grebenchatoı keramıkı, vedýt svoe proıshojdenıe ız Sıbırı, otkýda onı prıshlı na Koreıskıı polýostrov. Ih prınıato nazyvat paleoazıatamı. Protokoreıskıe ıazykı otnosıatsıa k altaıskım ıazykam” (21-bet). S.Kýrbanov koreı tili men túrki tili tobynda qazirdiń ózinde 200-den astam leksıkalyq sáıkestikter bar ekenin aıtqan. Myna maqalada koreı halqynyń arǵydaǵy tarıhyna tereńdeı bermesek pe dep otyrmyz. Túbi­miz bir deıtin týysqandyǵymyzdy tym tama­shalaı berýdiń de, “koreılerdiń túbi ózimizdiń ke­reıler eken” degen sııaqty jeńil sózge erýdiń de jóni shamaly bolar. Ol jaǵyn maman tarıh­shy­larǵa qaldyrdyq. Degenmen, mundaı kúrdeli úde­risterdiń bári myńjyldyqtardyń úlesine tıetinin umytpaıyq. Tarıh sahnasyna koreıdiń tól mem­leketi retinde shyqqandyǵy talas týdyrmaıtyn Choson memleketi b.d.d. 5-4 ǵasyrlarda dáýren súr­gen. Koreıler óz elin áli de Choson ataıdy, ma­ǵy­nasy – Tańǵy shyq eli degen sóz. Odan bergide koreıler memleketi birde ósip, birde óship, neshe túr­li tarıh teperishin kórgen. Qytaıdyń Tań áýle­tiniń elge basyp kirip, ornyǵyp alǵan kezi de, 918 jyly qurylǵan Kor¿ memleketiniń negizin qalaýshy Van Gonnyń eldi qaıta biriktirgen kezi de, Kor¿ ámirshileriniń mońǵol bıligin moıyn­daǵan kezi de bolǵan. Este joq eski zamandarda kimdi kim basyp almady, kim kimge bıligin júr­giz­bedi deısiz, koreılerdiń janyna batatyny ol emes. Koreılerdiń ja­nyna batatyny – bú­kil álemde otarlyq saıa­saty báseńsigen keıingi ǵasyrlarda da bi­rese japondardyń, birese manch­jýr­lar­dyń tabanyna taptala bergendigi. Basqasyn bylaı qoıǵanda, 1910 jyly Koreıanyń ja­pon kolonııasyna aı­nalǵanyn, 1945 jyly aıaqtalǵan Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵystan keıin eldi AQSh-tyń áskerı ákimshiligi bas­qar­ǵanyn, Koreı túbe­gi­niń ońtústik bóliginde el táýelsizdigi 1948 jyly ǵana jarııalan­ǵa­nyn aıtsaq ta, bul el­diń kúni keshege deıin kórmegen quqaıy joq ekenine kózimiz jetedi. 1910 jyly ko­reı­lerdiń ortasha ómir jasy 24 (er kisiler) – 26 (áıelder) jas bol­ǵanynan da ol eldi jaı­laǵan joqshylyq­tyń aýqymyn ańǵara alasyz. Osydan jarty ǵasyr ǵana buryn bul el naǵyz qaıyrshylyq keshken, adamdar ala­qanǵa salyp beretindeı kúrishpen ólmestiń kúnin kórgen degenge búginde sený de qıyn. Ádette el ómirindegi eleýli kezeńder birneshe jyl bederimen, keıde naqty bir jylmen baı­la­nys­tyrylady, al Koreıa úshin onyń “ekonomı­ka­lyq keremeti” bastaýynyń naqty kúni de bar. Ol kún – 1961 jyldyń 16 mamyry. Dál sol kúni jergilikti generaldar amerıkalyqtardyń kómegine súıenip, eldi azdyryp-tozdyryp bitirgen úkimetti taqtan taıdyrǵan. Tóńkeristi uıymdastyrǵan general Pak Chjon-hı osy áreketimen Koreıanyń HH ǵasyrdaǵy tarıhynyń sheshýshi tulǵasyna aınalǵanyn koreıtanýshylardyń bári de aıtady. Japonııa jerinen eshqandaı qazba baılyq­tary shyqpaıtynyn jıi jazamyz. Koreıanyń jeri de tap sondaı. Japondar sııaqty, koreılerdiń de jalǵyz baılyǵy – koreılerdiń ózi, olardyń eń­bek­qorlyǵy, tártiptiligi, bilimge qushtarlyǵy. Pak Chjon-hı óziniń ekonomıkalyq strate­gııa­syna negiz etip alǵan sulba tipti qarapaıym – she­telderden nesıe alady da, ol nesıege ımport­talǵan shıkizatpen, sheteldik tehnologııamen ju­mys isteıtin fabrıkalar salady. Fabrıkalardyń ónimi eksportqa shyǵarylady, túsken tabysqa jańa shıkizat pen jańa tehnologııa satyp alynady, osylaı jyldan-jylǵa jalǵasa beredi. General Pak Chjon-hı 1962 jyly alǵashqy bes­jyldyq jospardy jasatyp, jyl saıyn 7-8 paıyzdyq ekonomıkalyq ósimge qol jetkizemiz degende talaılar kúle qaraǵan kórinedi. Alaıda, kelesi, 1963 jylǵy jalpyulttyq ónimniń ósimi 9,1 paıyz bolypty. Sodan bastalǵan damý bir da­myl tappaı qoıǵan. Pak Chjon-hı bılik basynda turǵan jıyrma jylǵa jýyq ýaqyttyń (1961-1979) ishinde jalpyulttyq ónimniń ósimi ortasha 8-10 paıyz deńgeıinde turypty, keı jyldary tipti 12-14 paıyzǵa barǵan, onsha sátti emes degen jyl­dardyń ózinde ósim deńgeıi 6 paıyzdan tómen tú­sip kórmegen. 1960 jyly jan basyna shaqqandaǵy tabys 80 dollardy quraǵan eken. Sol kórsetkish 1979 jyly 1000 dollarǵa, 90-shy jyldardyń or­tasynda 10 000 dollarǵa jetken. Al 2007 jyly, ıaǵnı daǵdarys jańa bastalyp jatqan tusta bul kórsetkish 20 000 dollarǵa barǵan! Koreıdiń ekonomıkalyq keremeti degen, mine, osy. Árıne, ár keremettiń óziniń kilti bolady. Generaldar bılegen jyldarda, ıaǵnı 1987 jylǵa deıin el basshylary Ońtústik Koreıanyń sol tusta ortaq dushpandar úshtigi sanalǵan Phenıanǵa, Máskeý men Beıjińge qarsy Shyǵys Azııadaǵy stra­tegııalyq plasdarm retindegi ornalasýyn oryndy paıdalana bilgen. Sonyń arqasynda Ame­rıkanyń mol qarjylyq kómegin alyp otyrǵan. “Koreı ekonomıkalyq keremetiniń” taǵy bir tetigi – dıktatýra... Ádette bárimiz jerden alyp, jer­ge salyp jatatyn bedelge salyp, belden basý ádisi bul elde bılikke de, sol bılikke eki tizgin, bir shyl­byrdy berip qoıǵan halyqqa da paıdaly bolyp shyq­qan. Damý strategııasyn memleket belgilep, jeke menshik fırmalar bıliktiń buı­ry­ǵyn buljyt­paı oryndap otyrǵan. Ol kezdegi jumys aptasynyń resmı mólsheriniń ózi 54 saǵatqa jetken eken. Pak Chjon-hıdiń sol tustaǵy eldiń ahýalyna baılanysty aıtqan “Men bankrotqa ushyraǵan fırmany qabyldap alǵandaı kúı keshtim” degen sózi belgili. Aıtsa aıtqandaı. 1960 jyly Koreıa jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim deńgeıi boıynsha (bir jylda 80 dollar) Nıgerııa men Papýadan (Jańa Gvıneıa) da keıin turǵan. Sol kezge deıin búkil elde birde-bir kópqabatty tur­ǵyn úı bolmaǵan, el astanasy Seýldiń ózinde sý páterlerdiń shırek bóligine ǵana beriletin. Koreıa astanasynda kóp qabatty alǵashqy turǵyn úı ke­sheni 1963 jyly ǵana salynypty. Onyń da óziniń qyzyǵy men shyjyǵy jetip jatyr. Áýelde on qabattyq on bir úıden turatyn, barlyǵy 1158 páterlik shaǵyn aýdan salý josparlanady. Jurt óre túregelip, qarsy shyǵady. “Jaryq berýge elektr qýaty jetpeı jatqanda lıftili úı salý degen ne sumdyq!” dep gazetter jamyraı jazady. Aqyry úıdiń qabattary azaıtylyp, álgi shaǵyn aýdan tek alty qabatty (árıne, lıftisiz) úıler­den turǵyzylady. Sonda da qurylysy tolyq bitkennen keıin álgi úılerge eshkim kirmeı qoıady. Páterlerdiń on-on bes paıyzy ǵana satylady, onda da tek birinshi qabattaǵylary ǵana... Eshkim tym quryǵanda ekinshi qabatta da eshqashan turyp kór­megen ǵoı. Sóıtse kómirmen jaǵylatyn qazan­dyqtardan adamdy óltirip jiberetin gaz taraıdy eken, gaz taraǵan bette birinshi qabatta turatyn­dardan basqalar dalaǵa shyǵyp úlgere almaıdy eken degen qaýeset jaıylyp ketipti. Úı salǵan kom­panııa basshylyǵy jurtty tynyshtandyrý úshin bes sýyr satyp alypty da, gaz taraıdy dep úreılenip, óz úılerine ózderi jolamaı júrgen­der­diń páterlerine álgi sýyrlardy túnetip shyǵa­ryp­ty. Turǵyndar sonda da qoryqqanyn qoı­maı­dy, sýyr, qansha aıtqanmen, adam emes qoı dep. Amaly taýsylǵan kompanııa basshylyǵy bir qyz­metkerin sylqıta ishkizedi de, jańaǵy úılerdiń birine qamap, syrtynan jaýyp ketedi. Tańerteń bári jınalyp, júgirip barsa, álgi kisi – tiri... Sodan keıin ǵana aldymen ekinshi qabattyń, biraz­dan soń úshinshi qabattyń páterleri satyla bastaıdy. Sóıtken Seýlde qazir kók tiregen záý­lim úıler samsap tur. “Tehan senmen” saqtandyrý kompanııasy ǵımaratynyń ushar basyna qara­sa­ńyz basyńyzdaǵy qalpaǵyńyz túsedi. Ras, koreı­lerge tıesili jerdegi eń bıik ǵımarat ol emes. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń aıaǵynda Phenıanda 105 qabattyq qonaq úıdiń qurylysy bastalǵan. Bulardyń Soltústiktegi týysqandary qalaıda Seýlden sekirip túsý úshin eregesip salǵan ol qonaq úıdiń qurylysy, mine, 20 jyldan beri aıaqtalmaı kele jatyr. Seýldiń ortalyǵyndaǵy bir metr jerdiń baǵasy ondaǵan myń dollarǵa barady, mysaly, Mendon oramynda 40 myńǵa jetedi. Malaızııa keremetiniń avtory – Mahathır Mohammad malaılyqtardyń áýelgi bette balkonda shoshqa ustaǵanyn, bir qabattan bir qabatqa shosh­qalaryn shyńǵyrtyp shyǵyp bara jatatynyn aıtqany da esimizde. Osyndaı tabysty elderdiń táji­rıbesinde de qazir adam aıtsa nanǵysyz jaı­lar­dyń jolyqqanyn ejiktep otyrǵanda ondaı bolmaq qaıda deýdiń jónsizdigin ańǵartpaqpyz. Jurttyń bári bizdeı bastaǵan. Bizden áldeqaıda nashar kezinde bastaǵan. Al qazirgi ál-aýqat deńgeıi aıta qalarlyqtaı. Koreıada adamdardyń ortasha ómir jasy 78 jylǵa jetken. Úsh jylǵa sozylǵan ekonomıkalyq daǵdarystan keıinniń ózinde qazir jan basyna shaqqandaǵy IJО́ kólemi 17,7 myń dollardy qurap otyr. Eldiń ishki jalpy óniminiń kólemi 2009 jyly 902 mıllıard dollar boldy. Osydan shırek ǵasyrdaı ǵana ýaqyt bu­ryn, 1986 jyly Koreıada avtomobıl sany mıl­lıonǵa jetpese, 2001 jyly máshınelerdiń sany 12 mıllıonǵa barǵan. Keıingi málimetterdi taba almadyq. Kem qoıǵanda 16-17 mıllıon shyǵar qazir. 2003 jyly elde qolyna qaltafon ustaǵan adamnyń, ıaǵnı abonenttiń sany 33 mıllıon 444 myń adam eken. Sonda búginde knopka basýǵa shamasy kelgenniń báriniń uıaly telefony bol­ǵa­ny ǵoı. Qazir elde 50,8 mıllıon adam bar. Aıt­qandaı, Koreıa halqynyń tyǵyzdyǵy boıynsha álemde úshinshi orynda tur: munda ár 1 sharshy shaqyrymǵa 474 adamnan keledi. Koreılerdiń tań-tamasha qaldyrar tabys­ta­ryn tek ekono­mı­ka­lyq tetiktermen túsin­di­re berýge bolmaıdy. Seýl­de bizdiń kórgen­deri­mizdiń birazy qazir álemde ornyqqan qaǵı­da­larǵa kádimgideı kere­ǵar. Mysaly, ýrbanı­za­sııa men ál-aýqattyń artýy qylmystyń ar­týy­men qatar júredi deı­miz. Búkil álemde solaı. Koreıada basqasha. Munda qylmys jyl ótken saıyn azaıyp ke­ledi. Mysaly, iri qala­lardaǵy qylmys tutas­taı alǵanda eldegi qyl­mys deńgeıinen anaǵur­lym joǵary bolady deı­miz. Búkil álemde solaı. Koreıada basqasha. Osyn­daǵy iri eki megapolıs – Seýl men Pýsan koreı krı­mınologtarynyń tizi­min­de qylmys deńgeıi joǵary qalalar qatary­nan tabylmaıdy. “Koreıa astanasy kún men túnniń kez kelgen ýaqytynda qaýipsiz. Seýlge kelgen shet­­eldikter úshin eń úl­ken qater – ýnıversıtet bitirgen ishkishter, olardyń keıbiri sheteldikti kórse boldy ózderiniń aǵylshynshasyn shyńdaı qoıǵysy kelip, dereý sóılese ketedi”, dep jazady Andreı Lankov. Statıstıka málimetteri de rastaıdy muny. 2000 jyldyń derekteri boıynsha, ár 100 myń turǵynǵa shaqqanda adam óltirý kórsetkishi Reseıde 19,8, AQSh-ta 4,6, Koreıada 2,02 bolǵan. Sol jyly Ońtústik Koreıada ár 100 adamǵa shaqqanda 9,6 tonaý oqıǵasy tirkelse, ol kórsetkish Reseıde 91, AQSh-ta 147 bolǵan, ıaǵnı 15 ese artyq. Bizdiń elshilik qyzmetkeri koreılerde kádýilgi urlyq tipti joq degendi aıtady. Bul arada dástúrli koreı etıkasyndaǵy qylmysqa, urlyqqa tózgisizdiktiń úlken róli bar. Eldi qaıyrshylyq jaılaǵan ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń ózinde azyq-túlik dúkeninde jumys isteıtin satýshylar ashtyqtan buratylyp bara jatsa da aýyzdaryna kúrishtiń bir dánin de salmaıdy eken. Býddızm dinin ustanatyn Koreıada konfýsıı­shildiktiń áser-yqpaly aıryqsha. “Adamnyń óz ja­nynda tártip bolsa, onda otbasynda da tártip bo­lady, otbasynda tártip bolsa, mekemede tártip bo­lady, mekemede tártip bolsa, memlekette tártip bolady”, deıdi koreıler. Osynsha dáýletke ıe mem­lekette áleýmettik qamsyzdandyrý júıesi, eýro­palyq uǵymmen qaraǵanda, óte álsiz. Munda jasy ulǵaıǵan adamdarǵa qamqorlyq jasaý min­de­ti negizinen otbasyna, balalardyń ózine júk­telgen. Sodan qaraýsyz qalyp jatqan ata-ana joq kórinedi. Koreıler úshin ata-ananyń aıtqany – zań. 1991 jyly júrgizilgen saýaldamanyń nátıjesi boıynsha, tipti joǵary bilimdi koreılerdiń ara­synda da ózderiniń bolashaq ómirlik serigin ózderi tańdaǵandardyń úles salmaǵy tek 35 paıyz eken, qalǵandarynyń bári ata-anasynyń uıǵarymy boıynsha úılengender, turmysqa shyqqandar. Sodan bergi jıyrma shaqty jylda óz tańdaýyn ózi jasaıtyndardyń kóbeıgeni kúmánsiz, áıtse de koreılerdiń ata-ananyń aldynda áli de taq tura­tyny talas týǵyzbaıdy. Jasy úlkenderge qurmet te bólekshe. Koreı tilinde, mysaly, orystarda­ǵy­daı, jalpylama “brat” nemese “sestra” degen sııaqty uǵymdar joq eken. Ul bala úlken bolsa – aǵa, kishi bolsa – ini, qyz bala úlken bolsa – ápke, kishi bolsa – sińli. Qazaqtardaǵy sııaqty. Árkimniń óz jóni, óz joly, óz orny bar. Osy arada bir jaıdy aıta ketelik. Tarıh ǵylym­darynyń doktory Georgıı Kan ınternette (neonomad.kz) jarııalan­ǵan taıaýdaǵy suhbatynda eki Koreıanyń birigýi má­se­lesine toqtalyp, “Kezinde Kım De Chjýn Phe­nıanǵa barýǵa táýekel etti ǵoı! Ol qansha keder­gilerden ótti sol úshin! Basqasyn bylaı qoıǵanda, onyń jasy Kım Chen Irden úlken – bul koreıler úshin óte mańyzdy. Jasy úlkenniń jasy kishiniń aldyna barýy – aqylǵa syımaıtyn jaı! Alaıda, saıası erik-jiger bolsa, talaı nárseden bas tartýǵa týra keledi”, deı­di. Bul eldegi túsinik boıynsha, ne­ke­ge turý úshin adamnyń materıaldyq jaǵdaıy jetkilikti bo­lýy kerek. Stýdentterdiń nekege turýy son­dyq­tan da óte sırek, al keıbir ýnıversıtetterde qyzdardyń turmysqa shyǵýyna tipti tyıym da salynǵan. Koreılerdiń toı jasaýy bizdiń qa­zaq­tardan da asyp ketetin kórinedi. Keı toılarǵa myń­nan astam qonaq shaqyrylady eken. A.Lan­kovtyń kitabynda qonaǵynyń sany 3 myńnan astam bolǵan bir toı jaıynda jazylǵan. Munsha adam shaqyrsa shashylǵysh shymkenttikterdiń ózi sharshap-shaldyǵyp qalatyn shyǵar. Konfýsııshildiktiń yqpaly koreılerdiń ul men qyzǵa kózqarasynan da kórinedi. Konfýsıı qaǵıdasy boıynsha ata-baba beıitterine baryp, qurbandyq shalýǵa tek ul balalarǵa ruqsat etil­gen. Mundaı qurbandyq shalynbasa arýaqtar o dúnıede de ashyǵyp-zaryǵyp júredi dep sa­nalady. Sodan barady da koreıler bar jaqsyny ul balanyń aldyna tosady, bar jaqsylyqty ul baladan aldymen tosady. 1994 jyly Densaýlyq saqtaý mınıstrligi dárigerlerge dúnıege keletin náresteniń jynysyn anyqtaýǵa qatań tyıym sal­ǵanǵa deıin búkil elde bolashaq balanyń ul ne qyz bolýyna yqpal jasaý ábden etek alyp ketken eken. Mysaly, Tegý qalasynda 1988 jyly týǵan ár 100 qyz balaǵa 136 ul bala kelipti (búkil álem­degi ortasha kórsetkish – 100 qyz balaǵa 105 ul bala). “Árıne, bul úrdis bıliktiń tynyshyn áb­den-aq ketirdi. Sol kezde júrgizilgen sosıolo­gııa­lyq zertteýler eger balanyń jynysyn tańdaýda tolyq erik berip qoısa koreı analarynyń uldardy qyzdardan bir jarym ese kóp týatynyn kórsetti. Munyń ózi Koreıa birneshe ondaǵan jyl­dardan keıin erkekteri áıelderinen bir jarym ese kóp elge aınalady degendi bildiretin!” (A.Lan­kov). Qazir el basshylyǵynyń basyn qatyryp otyrǵan jaıdyń biri osy. Bas qatyratyn jaıdyń taǵy biri – sheteldikterdiń koreı balalaryn asyrap alýynyń jyldan jylǵa kóbeıip bara jatqandyǵy. Qazir olardyń sany shamamen 150 myńnan asypty. 100 myńy AQSh-ta, 40 myńy Batys Eýropa elderinde. Barǵan elderinde koreı­lik balalarǵa talap basqashalaý qoıylady eken. Asyrap alǵan ata-ana taza “shyǵystyq” minezdi kútse, mekteptegi muǵalimder taza “koreılik” ozat oqýdy kútedi. Onyń bári genotıpten emes, ulttyq mádenıettiń ózinen órbıtini esepke alyna bermeıdi. “Koreılik” ozat oqý degen ne? Bul elde shyn máninde bilim kýlti qalyptasqan. Munyń da tarıhı tamyry tereńde. Koreıada, kórshiles Qy­taıdaǵydaı, myńdaǵan jyldar boıy memlekettik apparatqa adamdar tek memlekettik emtıhan arqyly ǵana alynyp kelgen. Ony anaý-mynaý adam tapsyra almaǵan. Esesine tapsyra alǵandar jaqsy qyzmetke de ıe bolǵan, joǵary jalaqyǵa da jetken. “Jaqsy oqysań jaqsy jumys isteı­siń, jaqsy jumys isteseń jaqsy turasyń” degen qarapaıym ǵana qaǵıda ýaqyt óte kele dástúrli dúnıetanymnyń mańyzdy bir bóligine, ajyramas bóligine aınalǵan. Qazir Koreıada orta mektep túlekteriniń shamamen 70 paıyzy joǵary bilim alady. Sonyń ózinde de elde jaqsy ýnıversıtet bitirmegen adamnyń jaqsy jumysqa qol jetkizýi óte qıyn. “Koreıada bilim marafonynan bir shy­ǵyp qalǵan adam qatarǵa qaıta qosyla almaıdy. Munda adamnyń taǵdyry 12-16 jasynda anyq­talady. Mektepte júrdim-bardym oqyǵan bereke­siz balanyń mınıstr nemese professor bolý turmaq, dáýletti kásipker bolýy da múmkin emes. Onyń ári barǵanda usaq saýdager nemese qolbala qyzmetshi ǵana bolýy múmkin” (A.Lankov). Sondyqtan da mundaǵy ár bala mektepte janyn salyp oqýǵa tyrysady. Joǵary synyp oqýshy­lary táýligine 11 saǵat ýaqytyn mektepte ótkizedi eken. Onyń ústine balalardy úıde de kóp erke­lete qoımaıtyn sııaqty. Bul eldegi áıelderdiń 54 paıyzy úı sharýasynda. Tipti joǵary bilimdi áıelderdiń de talaıy úıde bala baǵyp otyrady. Kóp­tegen fırmalarda áıelderdi turmysqa shyǵýy­men birge jumystan da shyǵaratyn júıe baıaǵydan bar eken. Mekteptegi jyldardyń bári ony bitirerdegi emtıhanǵa, odan keıingi ýnı­versıtet emtıhanyna daıyndyqpen ótedi. Shyn­týaıtynda, emtıhandardyń aty ártúrli bolǵa­ny­men zaty bir ǵoı. Olardyń bári de – ómir emtı­hany. О́mir boıy emtıhannan ótýmen bolatynyn koreıler bala jasynan bilip ósedi. Myna jantalas zamannyń jaǵalasqan tirligine solaı daıyndalady. Koreıada kóp másele sheshilgen. Alaıda, eń úlken másele sheshilmegen. Ol másele – eki alyp eldiń – KSRO men AQSh-tyń ıdeologııalyq qaqtyǵysynyń qurbandyǵyna aınalyp (elýinshi jyldardaǵy azamat soǵysynda shamamen 3 mıl­lıondaı koreı qaza tapqan), aqyry 38-shi paral­leldiń eki jaǵynda eki bólek turýǵa, eki el qurý­ǵa, eki túrli ómir súrýge májbúr bolǵan bir halyq­tyń jarmaq kúı keshýi. Osy shetin taqyrypqa biz ózimiz eshteńe demeı-aq qoıaıyq, belgili ǵalym Georgıı Kandy sóıletip kórelik. “Men Sol­tús­tikte de, Ońtústikte de bolǵan adam retinde myna­ny aıta alamyn: biz eki jaq bettegi qarapaıym adamdarmen sóıleskenimizde olardyń bári bir nárseni – birigýdi qalaıtynyn túsindik. Munyń basy ashyq, aıdan anyq. Olardyń armany bireý – birikken Koreıa, báriniń osyǵan jany aýy­ra­dy”, deıdi G.Kan. Phenıanda Koreıa birigýiniń mý­zeıi bar eken. Sol mýzeıde Qazaqstan koreı­leri­niń qaýymdastyǵy granıt taqta ornatyp, Qazaq­stan koreıleri Koreıanyń birigýin jaqtaıtynyn jazypty. Mýzeıdiń taǵy bir aty – 15.06.2000 jylǵy 15 maýsym kúni eki Koreıa basshylary dál saǵat úshten alty mınót ótkende kezdesken. Sol­tústik pen Ońtústiktiń túbi birigýge umtylatyny jónindegi tarıhı Birlesken deklarasııaǵa sol joly qol qoıylǵan. Mýzeıdiń bazalt tastan jasalǵan esiginiń salmaǵy 3 tonna. Munyń maǵy­nasy: úsh kúsh – Soltústik, Ońtústik Koreıa jáne shetel koreıleri árqaısysy bir tonnadan sal­maqty óz moınyna alyp, ortaq esikti birlese ashýǵa tıis. Qazirshe ol esik jabyq. Soltústik Koreıadan jaqynda jetken sýyt habar – sol elde mamyr-maýsym aralyǵynda kezekti ıadrolyq qarý synaǵy ótkiziledi degen sýyq sóz ol esiktiń ashylýyn taǵy da alystata túsetini anyq. Biraq, áıteýir, esik bar ǵoı. Túbi bir ashylar. Saýytbek ABDRAHMANOV.