Tájikstan áskerin tik turǵyzdy

El prezıdenti Emomalı Rah­mon­nyń tikeleı tapsyrmasymen qa­ǵylǵan dabylǵa sebep joq emes. Kór­shiles Aýǵanstandaǵy jaǵdaı kún­nen-kúnge shıelenisip barady. Qa­zirdiń ózinde «Talıban» qoz­ǵa­­lysy eldiń 85 paıyzyn basyp al­­ǵan. Tájik-aýǵan shekarasynyń uzyn­­dyǵy 1400 shaqyrym bolsa, bú­gin­de onyń 900 shaqyrymyn talı­bandar óz baqylaýynda ustap otyr.

22 shilde kúni tańǵy saǵat tórtte berilgen dabylǵa tájik bı­ligi tyńǵylyqty daıyndal­ǵan­daı. Garnızondar men kazarmalarǵa beınekameralar ornatylyp, BAQ ókilderi de jappaı tartylǵan. Áskerı bólimderden sap túzep shyqqan tájik áskerleriniń ýnıformasy jańa ekenin baıqaýǵa bolady. Áskerdiń artıllerııadan bastap, avıasııaǵa deıingi túrin túgel qamtyǵan dabyl barysynda sarbazdardyń bastapqy mar­shrýty belgili bolǵanymen, sońǵy núktesi belgisiz kúıinde qaldy.

Halyqaralyq Global Firepower kompanııasynyń osy jyldyń basynda túzgen reıtıngterine súıensek, tájik armııasy kúsh-qýaty jóninen tizimdegi 138 eldiń arasynda 99-orynda tur. Reı­tıngtegi ashyq derekkózderge sú­ıensek, tájik áskeriniń sapyn­da búginde 20 tikushaq, 253 tank, 400 bronetransporter, 80 gaýbı­sa men 125 raketalyq proek­tor bar. Teńizge shyǵar jol bolma­ǵan­dyqtan, respýblıkada áskerı-teńiz kúshteri qurylmaǵan. Global Firepower jazýynsha, Dýshanbe ótken jyly áskerı bıýdjetke 79 mln dollar qarjy bólgen.

Atalǵan álemdik tizimde Qazaqstan 62-orynda tur. Ha­lyqaralyq reıtıngke súıensek hám sensek, Ortalyq Azııadaǵy eń áskeri myqty memleket búginde О́zbekstan kórinedi. 51-orynǵa jaıǵasqan kórshi eldiń jyldyq áskerı shyǵyny ótken jyly 5 mlrd dollarǵa jetken. 50 myń turaqty áskerdi ustaý úshin.

Tamyz aıynda Aýǵanstanmen shekaralas Termez qalasynyń mańynda reseılik áskerılermen birge oqý-jattyǵý jıynyn ótkiz­geli jatqan О́zbekstan daıyn­dyqty qazirden bastap ketkendeı. 27 shilde kúni Reseıdiń Samara oblysyna qarasty Roshınskıı polıgonynda BTR-82A markaly bronetransportermen sýly keder­gilerdi baǵyndyrý boıynsha jattyǵý ótkizgen áskerıler, 1-10 tamyz aralyǵynda ótetin jat­tyǵýǵa qyzý daıyndalý ústinde.

О́zbekstannyń Sýrhandarııa ob­lysynda ótetin áskerı jat­tyǵýǵa eki eldiń 1500 áskeri men 200-ge jýyq avıasııa kúshi qatysýy múmkin. «Termez» polıgonynda ótýge tıis jattyǵýdyń basty mańyzy – onyń Aýǵanstanmen shekaralas jatýynda. Árıne, munyń astarynda «Talıban» qoz­ǵa­lysyna baǵyttalǵan áskerı sus­tyń jatqany anyq. Qyr­ǵyz­­stannyń «Kant» áýe bazasy­nan ushyp shyǵyp, áýeden qol­daý kórsetetin reseılik Sý-25SM týrbreaktıvti joıǵysh ushaqtarynyń da jattyǵýǵa tartylýy osyǵan dálel sekildi.

Odan bólek Qazaqstanda ótken aıda Tájikstanǵa qarýly kómek berý týraly sheshim qabyldan­dy. Osy kúnderi atalǵan kómek Tájikstannyń ońtústik shekarasyn qorǵaý maqsatynda «Rohatı» temir jol beketine jetkizilýi kerek. Jetkizilgen áskerı kómek tek aýǵan-tájik shekarasyn qorǵaýǵa jumsalýǵa tıis. Bul Qazaqstannyń tájik eliniń tynyshtyǵy úshin bergen alǵashqy kómegi emes.

Buǵan deıin adam shyǵyny oryn alǵan jaǵdaı da bolǵan. О́t­ken tarıhqa kóz júgirtsek, 1993-1999 jyldar aralyǵynda elimizdiń ishki áskeriniń 2 myńnan astam sarbazy tájik-aýǵan shekarasyn kúzetýge qatysqan. Taý shatqaldarynyń birinde bolǵan qarýly qaqtyǵys­ta 17 otandasymyz qaza taýyp, 33-i aýyr jara­lanǵan. Qazaq jaýyn­ger­leriniń erligi elenip, 2007 jyly Dýshanbede arnaıy monýment ornatylǵan. Bul es­kertkishti biz de kórdik. Tynysh­tyq saqshy­lary­nyń jatjurttaǵy múlgigen parktegi tasqa qashalǵan esimderi adamǵa ózgeshe áser etedi.

5-10 tamyz aralyǵynda Tájik­stannyń Hatlon oblysyndaǵy «Harb-Maıdon» polıgonynda Reseı, О́zbekstan, Tájikstan ás­kerıleriniń birlesken taǵy bir oqý-jattyǵý jıyny ótýge tıis. Radıasııalyq, hımııa-bıo­logııalyq qorǵanys áskerı­lerinen bólek, 201-shi reseılik áskerı bazanyń Dýshanbe men Boh­tarda (2018 jylǵa deıingi ataýy – Qorǵantóbe) ornalas­qan artıllerııalyq kúshi jumyl­dy­rylǵan jattyǵýǵa, negizinen, Reseı­diń taýly motoatqyshtar jáne tank bólimsheleri qatysady.

Tájik-aýǵan shekarasynan 20 shaqyrym ǵana qashyqtyqta ornalasqan tájikstandyq áskerı polı­gonda shekarany zańsyz ke­sip ótetin qarýly toptarmen shaı­­qas tásilderi pysyqtalady. 1500-ge jýyq ásker men 300-ge tar­­ta tehnıka qatysatyn atal­ǵan jattyǵý jıynynyń Aýǵan­stan­men shekara túbinde ótýine «Talı­ban» qozǵalysynyń qalaı jaýap beretini de kún tártibinde tur.

Qazir Aýǵanstannyń 85 paıyz­ǵa jýyǵyn jaýlap aldy dep málim­delgen qozǵalys ókilderi – Más­keýge kelgen saparlarynda Or­talyq Azııa elderiniń shekara­­lary men eldegi sheteldik ókil­dik­ter­ge tıispeýge ýáde bergen. Aýǵan­standaǵy etnostyq azshy­lyq­tardyń máselelerine teń qarap, áıelderdiń de quqyǵyn aýǵandyq dástúr men ıslamnyń qaǵıdattaryna oraı qarastyramyz degen «Talıban» qozǵalysyna Qazaqstanda Joǵarǵy sottyń 2005 jylǵy 15 naýryzdaǵy sheshi­mine oraı tyıym salynǵan.

Oljas BERKINBAEV,

Ortalyq Azııa boıynsha sholýshy