Bir qýantyp, bir muńaıtqan sala

Eńbek ónimdiligi joǵary

Energyprom málimeti boıynsha, qu­ry­lysta eńbek ónimdiliginiń ósýi bir­den 12 paıyzdy qurap, bir jumysshyǵa esep­te­le­tin jalpy qosylǵan qun kólemi 6,77 mln teńge bolǵan. Bul eldegi kez kelgen sa­ladan áldeqaıda joǵary. Máselen, óner­kásip salasynda ósim nebári 0,1 paıyzdy qurasa, aýyl sharýashylyǵynda 4,9 paıyzǵa teń. Qurylys salasy tipti karantın kezindegi qatań shekteýler men onlaın jumys isteý tásiline kóshkenine qaramastan erekshe qarqynmen ju­mys is­te­gen «Telekomnyń» ózin artta qal­dyr­ǵan. Bul rette aqparat jáne baılanys sa­lasyndaǵy eńbek ónimdiliginiń kór­set­ki­shi 10,1 paıyzdy quraıdy.

«Qurylys sektory Qazaqstannyń eńbek naryǵyna aıtarlyqtaı áserin tıgizedi. Osy jyldyń birinshi toq­sanynyń qorytyndysy boıynsha sektordaǵy jumysshylar sany 630,8 myń adamǵa jetti. Bul – eldegi ju­myspen qamtylǵan azamattardyń 7 paıyzy. Sektordaǵy qyzmetkerlerdiń tizimdik sany 148,1 myń adamdy quraıdy. Taǵy 40 myń jumysshy qurylysqa tikeleı qatysty – mysaly, qurylys materıaldary, rezeńke jáne plastmassa buıymdary, qubyrlar, profılder jáne qurylysqa arnalǵan basqa da metall buıymdary, daıyn metall buıymdary, aǵashtan jasalǵan buıymdar (jıhazdan basqa) óndiretin salalarda isteıdi», delinedi Energyprom dereginde.

Turǵyn úı qurylysy – otandyq qurylystyń basty draıveri bolyp tur. Elimizde byltyr 15 mln sharshy metr turǵyn úı salyndy. Memleket ony bıyl 17 mln-nan asyrýǵa nıetti. Qazir qurylys salasy qymbatshylyq pen túrli tosqaýyldarǵa urynýda. Degenmen tıisti organdar qurylysshylar men qurylysshylar odaǵynyń bazynasyna mán bere otyryp, kúrmeýler túıinin tarqatar dep senemiz. Jyl bastalǵaly sáýir aıyna deıingi aralyqtyń ózinde 3,5 mln sharshy metr turǵyn úı salynypty. Munyń ózi – ótken jyldyń tap osy kezeńimen salystyrǵanda 13,3 paıyzǵa joǵary kórsetkish. Osy turǵydan alǵanda otan­dyq qurylys salasynyń damý dınamıkasy kóz toıdyryp, kóńil qýantady.

Kóńil jetkenmen, qol jetpeıdi

Dál osylaı erekshe ekpinmen saly­nyp jatqan jumystyń túpki maq­sa­ty – azamattarǵa baspana syılaý. Biraq baspana baǵasy arzan emes. Arza­­ny­­ńyz ne, úıdiń quny qymbat degen uǵym­nan da joǵarylap ketkendeı. Bálkim, basqa balama tabý kerek shy­ǵar... Qymbat úıdiń qojaıyny ataný úshin kópshilik «Orda», «Nurly jer», «Sha­ńyraq», jáne «Baqytty otbasy» sııaq­ty ıpotekalyq baǵdarlamalardy ja­ǵalaıdy. Mamyrdan bastap «Baspana hıt» jáne «7-20-25» baǵdarlamalary boıynsha qarjylandyrý toqtatyldy. Qa­zirge deıin Altyn Bank, «Sberbank», Halyk Bank, «Bank SentrKredıt» nesıe berýdi doǵarǵanyn málimdedi.

Osy oraıda keı sarapshylar naryqta básekeniń azaıýy ıpotekalyq nesıeniń qymbattaýyna alyp kelýi múmkin dep alańdaıdy. Bul túptep kelgende qury­lys salýshyǵa da, satyp alýshyǵa da tıimsiz. Ulttyq bank qarjylandyrýdy túgel toqtatyp, ıpotekalyq ónim usyný ekinshi deńgeıli bankterdiń enshisine qalǵan mezette paıyzdyq stavka ósip ketýi yqtımal. Ekonomıst Maqsat Ha­lyq alǵashqy ýaqytta osyndaı tendensııa baıqalǵanymen, keıin bári qa­lyp­qa túsedi degen pikir aıtqan edi. Onyń aıtýynsha, bári Ulttyq banktiń ınflıasııalyq targetteý saıasatyn durys júrgize alýyna baılanysty. Sodan soń Qazaqstan óndiriske mán berse, ımportty azaıtsa, teńge de nyǵaıady, ınflıasııa da tómendeıdi, nátıjesinde bazalyq stavka tómendep, bankter arzan paıyzben ıpoteka usynýǵa májbúr bolady. Bul – árıne, azamattardyń kóńiline jaǵatyn boljam. Oryndalý, oryndalmaýy ýaqyt enshisinde. Ázirge Qazaqstan ıpotekaǵa qoljetimdilik turǵysynan kóńil kónshiterlik deńgeıde emes. Jahandyq Numbeo analıtıkalyq platformasynyń reıtıngine súıensek, azamattardyń ıpotekaǵa qol jetkizýi boıynsha Qazaqstan – 41-orynda. Reıtıng nesıe boıynsha aı saıynǵy tólemniń ortasha otbasylyq bıýdjetke paıyzdyq qatynasy negizinde jasalǵan. Kórsetkish qanshalyqty tómen bolsa, qoljetimdilik sonshalyqty joǵary degen sóz. Túzilimdi Saýd Arabııasy 19,62 paıyzben bastap tur. Úzdik ondyqta AQSh, Pýerto-Rıko, BAÁ, Ońtústik Afrıka, Danııa, Belgııa, Oman, Kıpr, Nıderland bar. Qazaqstan 143,52 paıyzben Gvatemala (147,51) men Meksıkanyń (136,07) ortasynda ornalasqan. Kórshiles elderdiń jaǵdaıy bizden táýir: Reseı – 33, Grýzııa – 27, Ýkraına – 23, Qytaı – 18, Belarýs – 15-orynda.

Endi memleket turǵyn úıge qolje­timdilik baspaldaǵyn engizýge yntalanyp otyr. Ol qalaı? Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý birinshi vıse-mınıstri Qaıyrbek О́skenbaevtyń aıtýynsha, páter satyp alýǵa esh múmkindigi joq jandar úshin jalgerlik úıdi sýbsıdııalaý mehanızmi engiziledi. Ol azdaǵan múmkindigi bar adamdarǵa 2, tabysy odan joǵarylarǵa 5 paıyzben beriledi.

«Eki nusqa bar: Ne «Otbasy banktiń» múmkindikterin keńeıtemiz, ne bankterge múmkindik beremiz. Olar da osy segmentke kelip, adamdar ekinshi deńgeıli bankter arqyly úı ala bastaýy kerek», dedi Q.О́skenbaev. Sondaı-aq ol keler jyly jańa turǵyn úı baǵdarlamalary paıda bolatynyn da habarlady. 

Qurylys – qaýipti sala

Bútin eldiń ekonomıkalyq qana emes, áleýmettik, qarjylyq júgin de kóterip turǵan bul sektor qaýipti sala­lardyń kóshin bastaıdy. Asqan eptilik pen bilikti kásibılikti qajet etetin sa­­lada týra maǵynasynda aıaqty qııa ba­sýǵa bolmaıdy. Byltyrdyń ózinde ju­mys ornynda 2 033 adam qaza ta­ýyp­ty. Áıtkenmen bul kórsetkish 2019-ben salystyrǵanda 78 adamǵa az eken. Mundaı derekti Ranking monıtorıngtik jobasy usynǵan. «Jumys ornynda jaraqat alǵandar sany ekinshi jyl qatarynan azaıyp otyr. Biraq qaıtys bolǵandar sany 13 adamǵa kóbeıip, 203-ke jetken» dep jazdy Ranking. 2016 jyly 225 adam kóz jumsa, 2017 jyly – 211, 2018 jyly – 215, 2019 jyly 190 adam jumys istep júrip qaza taýypty.

Eńbek etip júrip kóldeneń kesapatqa tap bolǵandardyń basym bóligi Qara­ǵan­dy oblysynda (443 adam). Úshtikke Shyǵys Qazaqstan oblysy (314) jáne Almaty (134) qalasy enip otyr. Al Qyzylorda, Almaty, Soltústik Qazaqstan oblystarynda zardap shekkender sany 40 shaqty. 2020 jyly saqtandyrý kompanııalary arqyly jumysshylardy jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý úshin 39,8 mlrd teńge syıaqy jınaǵan. Bul 2019-daǵy syıaqy mólsherinen 2,2 paıyzǵa kóp. Alaıda sektordaǵy tólem kólemi úshinshi jyl qatarynan qysqaryp barady: 2020 jyly tólem 5,1 mlrd teńgeni qurapty. 2019-daǵy tólem kóleminen 7,3 paıyzǵa az degen sóz. Máselen, 2016 jyly 38,7 mlrd teńge jınalyp, sonyń 6 mıllıardy tólengen. 2017-de 42,8 mlrd teńge jınalyp, 7 mlrd tólem jasalypty. 2018-2020 aralyǵynda tólem mólsheri 5,8-den 5,1 mlrd-qa kúrt azaıǵan. Bıyl qańtar-mamyrda jınalǵan syıaqy 14,7 mlrd teńgege jetipti.

Adam ómiri – eń basty qundylyq ekeni daýsyz. Eńbek ónimdiligi joǵary bolý úshin de, ıpotekaǵa qoljetimdilik artý úshin de adamnyń densaýlyǵy men eńbegi baǵalanýy tıis.