Áıel teńdigi jóninde aıtarymyz bar

Keshegi qan maıdanda búkil Shyǵys halyq­tarynan Keńes Odaǵynyń Baty­ry atanǵan eki qyzdyń da qazaqtan shyq­qandyǵy belgili. Qazir de Qazaq­stan­da qyz-kelinshekter, áıel-analar qoǵam ómirinde qomaqty oryn alyp otyr. Sondyqtan genderlik teńdik taqyry­bynda ótetin halyqaralyq jıyndarda bizdiń aıtarymyz barshylyq.

6 tamyzda Túrikmenstannyń «Avaza» ulttyq týrıstik aımaǵynda Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń Konsýltatıvtik kezdesýi aıasynda ótken Ortalyq Azııa áıelderiniń Dıalogyna Qazaq eliniń atynan qatystym.

Bul is-shara osy formatta Ortalyq Azııa memleketteri keńistiginde tuńǵysh ret ótkizildi. Onyń basty maqsaty – osy aımaqtaǵy memleketterdiń 30 jyl­da, negizinen, beıbitshilik pen qaýip­sizdik jaǵdaıynda  ómir keshken halyq­tarymyzdyń jasampaz isterin aldaǵy kezde damytyp, tereńdetip ony turaqty da jasampaz dástúrge aınaldyrý.  

Forýmǵa Túrikmenstan Mıllı Gengesh Májilisiniń tóraǵasy Gúlshat Mam­medova moderator bolyp, Bi­rik­­ken Ulttar Uıymy Bas hatshy­sy­nyń arnaıy ókili, Ortalyq Azııa úshin aldyn alý dıplomatııasy jónin­degi BUU óńirlik ortalyǵynyń (UNRCCA) basshysy Natalıa German qatysty. Sondaı-aq atalǵan sharada Túrikmen­stan Kásiptik odaqtary Ulttyq orta­ly­ǵynyń, Túrikmenstan áıelderi odaǵy Ortalyq keńesiniń tóraǵasy Gýr­bangúl Ataeva, Qyrǵyzstan Joǵarǵy Keńesi tóraǵasynyń orynbasary Aıda Qa­symalıeva, Tájikstan Úkimeti ja­nyn­daǵy Áıelder men otbasy isteri jónin­degi komıtettiń tóraǵasy Hılolbı Kýr­bon­zoda, О́zbekstannyń Olıı Májilisi Senatynyń tóraǵasy Tanzıla Narbaeva óz elderiniń atynan ókildik etti. Buǵan qosa, forýmǵa Ortalyq Azııa elderiniń Parlament, Úkimet, halyqaralyq uıym­­dar men qoǵamdyq birlestikter mú­she­leri, áıelder quqyǵyn qorǵaıtyn halyq­aralyq sarapshylar qatysty. 

Alqaly jıynda Ortalyq Azııa el­derinde qol jetkizilgen genderlik saıa­sat­­­tyń naqty júzege asyrylýy tilge tıek bolyp, osy aımaq memleketteriniń áıel­­deri arasyndaǵy shynaıy dostyq pen ba­ýyr­lastyq baılanystardy turaq­ty túr­de damytý basty taqyrypqa aınaldy.

Is-sharanyń ashylý rásiminen keıin Ortalyq Azııa memleketteri basshy­lary­nyń forým qatysýshylaryna arnal­ǵan Úndeýi jarııa etildi. Úndeýde ótkizi­lip otyrǵan is-sharanyń aımaq úshin erek­she mańyzdylyǵyna mán berilip, oǵan barynsha qoldaý kórsetiletindigi týraly aıtyldy.

Qazaqstan baýyrlas eldermen ynty­maq­tastyqty ekijaqty negizde ǵana emes, kóptarapty negizde de damytýǵa múddeli. Sondyqtan da biz elderimizdiń barynsha belsendi jáne jarqyn qyz-kelinshekteriniń memlekettik sektorda da, bıznes-qaýymdastyqta da, úkimettik emes uıymdar men azamattyq qoǵamda da ózderin tanyta alatyn alańǵa aınalý­ǵa tıisti Ortalyq Azııa áıelderiniń Dıalogyn barynsha qoldaıtyn bolamyz. Bul onyń kún tártibiniń aıasyn keńeıtýge jáne genderlik saıasat salasynda keń aý­qym­dy máselelerdi talqylaý men olar­­dyń she­shimderin izdeýge múmkindik beredi.

Osy is-shara aıasyndaǵy «Ortalyq Azııa­da genderlik teńdikke qol jetkizý­degi júzege asyrylǵan órleý úrdisi jáne Aımaq yntymaqtastyǵynyń táji­rı­besi» taqyrybynda ótken plenar­lyq otyrysta jasaǵan baıandamamda elimizdiń genderlik teńdikti qamtamasyz etýdegi ádilettilikti, keı kezde boı kórse­tip qalatyn zańsyzdyqtardy joıýǵa de­gen qulshynysty atap kórsettim jáne osy baǵyttaǵy Qazaq elinde júr­gizi­lip jatqan saıası ońtaıly isterdi jet­kizdim. Ásirese, jas urpaqty ult­tyq rýhanı qundylyqtar aıasynda tár­bıeleý máselesine erekshe toqta­lyp óttim. Mysaly, bıylǵy maýsym aıynyń aıaq sheninde Almatyda Qazaq­stan Respýblıkasy Syrtqy ister mı­nıstr­­liginiń jáne «BUU-áıelder» el­dik ofısiniń qoldaýymen genderlik teńdik jáne áıelder múmkindigin arttyrý isindegi ozyq tájirıbeniń onlaın-platformasy iske qosyldy. Bul is-shara «Pekınnen Parıjge deıin» dep atalǵan 4-shi Búkilálemdik konferensııanyń qorytyndysyna arnalǵan edi.

2021 jyldyń 1 shildesinde Prezı­denti­miz Qasym-Jomart Toqaevtyń «Urpaq teńdigi» jahandyq forýmynyń qatysýshylaryna arnaǵan beıneúndeýin eske salǵym keledi. Onda Memleket basshysy Qazaqstan Táýelsizdik alǵannan bastap 30 jyl boıy áıel qaýymyn qoldaýǵa baǵyttalǵan salıqaly saıasatty dáıekti túrde júrgizip kele jatqanyn erek­she atap ótti. Sonymen qatar Prezı­dent Qazaqstannyń «Genderlik zorlyq-zom­bylyqqa qarsy is-qımyl koalısııa­sy» jáne «Ekonomıkalyq ádildik pen qu­qyq jónindegi is-qımyl koalısııa­sy» sııaq­ty eki seriktes birlestikke qosy­la­ty­nyn aıtty jáne áıelder men qyz­darǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń tara­lýy týraly jalpyulttyq zertteý jumy­syn qolǵa alý jónindegi sheshimin jarııa etti.

Memleket basshysy genderlik teńdik jáne zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý boıynsha Ortalyq Azııada óńir­lik bilim platformasyn qurý týraly bas­tama kóterdi. Buǵan qosa, Prezı­dent áıel kásipkerlerdi qoldaý úshin eli­miz­diń barlyq óńirinde resýrstyq orta­lyqtar qurý jospary týraly málim­dedi. Ol zańnamalyq deńgeıde qabyl­da­nyp jatqan sharalar týraly aıta kelip, áıelder úshin tyıym salyn­ǵan ma­man­dyqtar tizimin qaıta qaraý qajet­tigin, sondaı-aq áıelder men balalardy áleýmettik jáne quqyqtyq turǵydan qoldaýdyń kúsheıtiletindigin bildirdi.

Bul baǵytta Qazaqstan eleýli ilgeri­leýge qol jetkizdi. Biz genderlik teńsizdik ındeksin 60 paıyzǵa tómendettik, Par­lamentte jáne jergilikti ókiletti organdarda áıelder men jastarǵa 30 paıyzdyq kvotany engizdik, memlekettik kompanııalardaǵy áıel jetekshilerdiń úles salmaǵyn da 30 paıyzdyq deń­geıge kóterýdi josparlap otyrmyz. Áıel­der men balalardyń qaýipsizdigin qamta­ma­syz etý úshin 2020 jyly elimizde jy­nys­­tyq qylmystar men otbasyndaǵy zor­­lyq-zombylyq úshin qatal jazalar en­­­gi­zildi. El Prezıdenti «Qazaqstan Respýblıkasynyń adam quqyqtary sala­syn­daǵy odan ári sharalary týraly» Jar­lyqqa qol qoıdy, onda genderlik teń­dik máselesi sheshýshi orynǵa ıe.

Búgingi tańda, ásirese, jahandyq syn-qaterler jaǵdaıynda biz ortaq problemalarmen, kedergilermen betpe-bet kelip otyrmyz. Sondyqtan da birlesken is-qımylymyzdyń birtutas strategııa­syn daıyndaý úshin kúsh-jigerimizdi birik­tirýge tıispiz.

Osy joly biz Túrikmenstanda Or­ta­lyq Azııa áıelderi Dıalogynyń Deklarasııasyn qabyldadyq. Onda áıel­­der­­diń halyqaralyq deńgeıdegi saıa­sı is-sha­ra­larǵa belsendi de naqty­ly túr­de ara­lasýy, olardyń áleýmet­tik-ekonomıkalyq ómirge jappaı qaty­sýy – buǵan de­ıin qor­dalanyp qal­ǵan máselelerdiń sheshi­lýi­ne dúmpý bere­tinine  senim bildirdik.

Dıalogqa qatysýshylar atynan Orta­lyq Azııa Memleketteri basshylaryna arnalǵan Úndeý joldandy. Onda áıel quqyqtaryn budan da bıik dáre­je­ge kóterý, ol úshin barynsha qolaı­ly áleýmettik-quqyqtyq jaǵdaıdy paıdalaný – bizdiń aımaqtaǵy turaqty da qar­qyndy damýdyń mańyzdy faktory ekendigine basa nazar aýdaryldy. Ortalyq Azııa áıelderiniń ózara ynty­maq­tastyǵyn keńeıtý máselesi atalǵan is-sharanyń máni boldy.

«Myń estigennen bir kórgen artyq» deıdi qazaq. 5-6 tamyz kúnderi túrikmen jerinde kórgenderimiz túbi, tili, dini, dili bir halyqtardyń baýyrlastyǵy ómirdiń barlyq salasynan tanylatynyn baıqata tústi. Muqaǵalı Maqataev jyrlaryn túrikmen ártisi janyn sala, jandyra oqyǵanda bárimiz tolqyp-tebirendik. Ortalyq Azııa elderi basshylarynyń kez­desýi aıasynda ótken as mázirin ázir­leý konkýrsy halyqtarymyzdyń týysty­ǵyn tipti tamasha tanytty. Feısbýk­tegi paraqshamda túrikmen halqynyń ǵa­jaıyp qolónerin, ásirese, kilem toqýy men kúmisten zergerlik buıymdar jasaýd­aǵy sheberligin tilim jetkenshe aıtýǵa tyrystym.

Ortalyq Azııa rýhanı-saıası keńis­tiginde osyndaı forýmnyń alǵash ret ótkizilýi Shyǵys áıelderi ómirindegi dúbirli de kúmbirli oqıǵa dep tanylaryna, ortaq óńirimizdiń ilgeri damýyna ózinshe yqpal eterine senimim mol.

Aıgúl QUSPAN,

Májilis depýtaty, Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy