Taý-ken jáne metallýrgııa salasynda túbegeıli jańa tehnologııalar

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Qazaqstan hal­qyna Joldaýynda eldiń aldynda turǵan mańyzdy mindet qara jáne tústi metallýrgııadaǵy qaıta óńdeýdiń jańa salalaryn jedel damytý arqy­ly óziniń ónerkásiptik áleýetin tolyq ashý bolyp tabylatynyn atap ótken-di. Bul rette básekege qabilettiligimizdi kór­setetin artyqshylyǵymyzǵa jáne naqty múmkindikterimizge súıene otyryp, ekonomıkalyq ósýdiń negizgi jeti qaǵıdatynyń biri ónimdilikti kóbeıtý, ekonomıkanyń aýqymdylyǵyn jáne teh­nologııalyq sıpatyn arttyrý aı­qyndalǵan.

Bárimizge belgili, Qazaqstan mı­neraldyq-shıkizat bazasynyń qor­la­ry jáne olardyń ártúrliligi boıynsha álemdik kóshbasshy elder tobyna kiredi, alaıda ken sapasy boıynsha kóptegen elden keıin qalyp otyr. Qazirgi ýaqytta paıdaly qazbalar ken oryndaryn ıgerý kezinde qazymdaýdyń tereńdigi artyp, óndiriletin kenderdiń sapasy tómendep, taý-ken-geologııalyq, taý-ken-tehnıkalyq jáne geomehanıkalyq jaǵdaılar edáýir qıyndap, úlken kólemde óndirilgen keńistikter paıda bolýda. Mys, qorǵasyn-myrysh qosalqy salalary negizgi elementterge kedeı, totyqqan, aralas polımetall kenderin óndirýge jáne óńdeýge tartýǵa baılanysty kúrdeli problemalarǵa tap bolyp keledi.

Bul baǵytta elimizde taý-ken sala­synyń damýy jolyndaǵy ǵylymı-ınnovasııalyq negizin qarastyratyn iri ortalyq bolyp sanalatyn Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi janyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń mıneraldyq shıkizatty keshendi qaıta óńdeý jónindegi ulttyq ortalyǵynyń jáne elimizdegi osy salada óz ǵylymı mektebi qalyptasqan BǴM-ne qarasty M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan Ýnıversıtetiniń ǵalymdary sońǵy 30 jylda kóp eńbek etti. Nátıjesinde, atalǵan problemalardy tabysty sheshýge jáne alynýy qıyn, sapasy tómen, esepten shyǵarylǵan kentirekterde, jappaı opyrylý aımaqtarynda, karerlerdiń túbi men erneýlerinde, tereń jatqan shoǵyrlarda, shaǵyn jáne alys jatqan ken oryndarynda qaldyrylǵan kenderdi óndirýmen mys jáne qorǵasyn-myrysh kenderiniń qorlaryn óndiriske tıimdi tartýǵa múmkindik beretin, Eýrazııalyq jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń patent­terimen qorǵalǵan álemdik deńgeıdegi tehnologııalar keshenin usyndy. Bul usynylǵan tehnologııalar keshenderiniń birneshe erekshelikteri baryn atap ketýge bolady. Birinshiden, barlyq jasalynǵan tehnologııalar tıisti otandyq óndiris oryndarymen birlese otyryp tájirıbeden ótkizilip jáne ońtaılandyryp, basym kópshiligi óndiriske engizildi.

Taý-ken salasyndaǵy jasalynǵan tehnologııalardy endirý Tıshın jáne Maleev kenishterinde 1,5 mln dollarǵa sáıkes ekonomıkalyq tıimdilik berip, Jezqazǵan ken ornyndarynda 2004 jyldan bastap qosymsha 50 mln tonnaǵa jýyq ken óndirildi. «Qostanaı mıneraldary» AQ-ǵa engizý syıymdylyǵy 34 mln t ishki úıindini qalyptastyrýǵa múmkindik berip, 1,2 mln dollar kóleminde ekonomıkalyq tıimdilik alyndy. Jańa jáne tıimdiligi joǵary gıdroımpýlsti tehnologııalar jerasty óndirisi taý-ken jumystaryna daıyndyq jumystarynyń kólemin 2-4 esege qysqartyp, paıdalaný shyǵyndaryn 1,3-1,5 ese azaıtady jáne qaýipsizdikti qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Metallýrgııa salasyndaǵy ǵylymı izdenister nátıjesinde jasalynǵan túbe­geı­li jańa tehnologııalyq sheshimder belsendi qorlarǵa shamamen 1 mlrd tonna kendi aýdarýǵa, mys kenderin keshendi paıdalaný dárejesin 2,5-2,8 esege arttyrýǵa jáne 100 myń tonna myrysh kenderin óńdeý barysynda jylyna 36,5 mln dollarǵa deıin paıda alýǵa múmkindik beredi. Elektrotehnıkalyq bolattardy balqytýǵa qajetti tazalyǵy joǵary mar­kaly ferrosılısıı FS75 alýdyń, bir tonna qorytpany óndirýdiń ózindik qunyn 350 dollarǵa deıin tómendetýdi qamtamasyz etetin, tıimdiligi joǵary tehnologııa jasalyndy.

Qazirgi kezdegi metallýrgııadaǵy qa­lyp­tasyp qalǵan baıytý satysynsyz kenderdi keshendi tehnologııalyq óńdeýdiń túbegeıli jańa sheshimderi jasalyndy. Totyqty myrysh jáne mys kenderin bir pesh qondyrǵysynda bir mezgilde bir­neshe ónim túrin alýǵa múmkindik be­re­tin keshendi óńdeýdiń qaǵıdaty ne­gi­zin­de túbegeıli jańa ádisteri jasalyp, ón­di­ris­tik jaǵdaılarda synaqtan ótkizildi.

Jıyrmadan asa ken oryndarynyń totyqqan jáne aralas, sapasy tómen mys kenderin óńdeýdiń gıdrometallýrgııalyq tehnologııalary jasalyp, nátıjesinde, 2019 jyldan beri jyl saıyn qosymsha 50 myń tonna katodty mys óndirilýde, bul eldegi mys óndirisiniń jalpy kóleminiń 12%-yn quraıdy.

Bul jumystyń ekinshi ereksheligi – ǵa­lymdardyń izdenister barysynda elektr energııasynyń shyǵynyn 30%-ǵa deıin azaıta otyryp, kremnııli fer­ro­qorytpalardy alý prosesin qar­qyn­­datý múm­kindigin kórsetetin is jú­zin­degi ma­ńyzy zor ǵylymı jańalyq ashyp ha­lyqaralyq dárejedegi dıplommen marapattalǵany. Búkil sala ma­mandarynyń halyqaralyq deńgeıde mo­ıyn­dalýy – bizdiń ǵalymdarymyzdyń jasaǵan izdenisterimen onyń nátı­je­leriniń óte joǵary dárejede ekeniniń dáleli ispetti.

Jasalǵan jańa tehnologııalar ke­sheniniń Qazaqstannyń barlyq taý-ken metal­lýrgııa salasynyń básekege qabilet­tiliginiń aıtarlyqtaı ósýin qamta­masyz ete otyryp, eleýli ekonomıkalyq jáne áleýmettik tıimdilikter ákelýi eli­mizdiń belgili ǵalymdary A.J.Ter­lik­bae­va, D.Q.Aıtqulov, A.I.Ananın, N.Q.Ábdi­bekov, N.S.Búktikov, A.P.Vol­kov, L.B.Kýsha­kova, jáne V.M.Shevkonyń «Qa­zaq­s­tannyń qıyn óndiriletin, sapasy tómen jáne esepten shyǵarylǵan shıkizat qor­laryn tıimdiligi joǵary eko­no­mıkalyq aınalymǵa tartýdy qam­ta­masyz etken óndirý men óńdeýdiń tú­begeıli jańa tehnologııalaryn jasaý jáne ónerkásiptik ıgerý» atty eńbegin 2021 jylǵy ál-Farabı atyndaǵy Qazaq­stan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyna usynylýyna negiz bolyp otyr. Osy ispetti jumystar kóp bolyp, olar Úkimetpen bıznes salasynan qyzý qoldaý taýyp jatsa, nur ústine nur bolyp táýelsiz elimizdiń ekonomıkasymen álemdik abyroıy nyǵaıa túsýi aıdan anyq.

Altynbek Nuhuly,

Parlament Senatynyń depýtaty,

QR UǴA korrespondent-múshesi,

Injenerlik ǵylymdar halyqaralyq

akademııasynyń akademıgi, hımııa

ǵylymdarynyń doktory, professor