Kaımanǵa quıylǵan qarjy nemese Qazaqstan qaı elderge ınvestısııa salyp jatyr?

Álbette, qazirgideı alma­ǵaıyp kezeńde sheteldiń ınves­tısııasyna ıek artpaı bolmaıdy. Damý jolynda dúnıe júzi el­deriniń demeý qarjysy kerek-aq. Bul turǵydan alǵanda Qazaq­stan­nyń juldyzy erekshe j­aryq. О́ıtkeni bizdiń eldiń geo­gra­fııalyq turǵydan tıimdi or­na­lasýy, jeriniń asty men ústin­degi mol baılyq sheteldik ınves­tor­lar­dy talaı jyldan beri qyzyq­tyryp keledi. Osyny jaqsy biletin olar Qazaqstanǵa ınvestısııa quıýǵa, bir dollaryn bes dollarǵa aınaldyryp, kóbeıtýge qumartyp turady. Sebebi salynǵan aqshany eselep qaıtaryp alýǵa múmkindik baryn jaqsy biledi.

Máselen, Syrtqy ister mı­nıstri­niń orynbasary Almas Aıdarov maýsym aıynda ót­ken baspasóz máslıhattarynyń birinde byltyr bizdiń elge 17,1 mlrd dollar ınvestısııa quıyl­ǵanyn atap ótti. Jalpy, sońǵy 10 jylda Qazaqstanǵa jyl saıyn ortasha eseppen 24 mlrd dollar ınvestısııa tarty­lyp otyrǵan. Al byltyrǵy kórsetkish­tiń pan­demııaǵa baılanysty qul­dyra­ǵany aıtpasa da túsinikti.

Degenmen Qazaqstan da ózgeniń qarjysyna alaqan jaıa bermeı, táýelsiz el retinde shet memleketterdiń damýyna ınvestısııa quıýy tıis. Bul bir jaǵynan elimizdiń aldyńǵy qatarly memleketter sekildi damyǵanyn kórsetse, ekinshi jaǵynan Qazaqstannyń syrtqy ımıdjine oń áser etedi. Ári-beriden keıin óz qolymyzdyń óz aýyzymyzǵa jetkenin ári álemniń ár túkpirindegi jo­balarǵa qysylmaı qatysa alatyn­dy­ǵymyzdy aıdaı álemge aıǵaqtaıtyn mańyzdy faktor bul.

Qazaqstannyń osy baǵyttaǵy qa­damy jaman emes, árıne. Máselen, Ulttyq banktiń resmı málimetine súıensek, 2020 jyly Qazaqstan shet memleketterge 1,4 mlrd dollar quıǵan. Kórsetkish 2016 jyly 4,3 mlrd dollardy quraǵan bolatyn. Demek, sońǵy bes jylda shetelderge baǵyttalǵan ınvestısııanyń jalpy kólemi 2,8 mlrd dollarǵa nemese 67,4 paıyzǵa azaıǵan. Osy oraıda, BUU Saýda jáne damý jónindegi konferensııasynyń (UNCTAD) baǵalaýynsha, 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha jahandyq ekonomıkadaǵy tikeleı sheteldik ınves­tı­sııalar kólemi 42 paıyzǵa qys­qar­ǵanyn umytpaǵan abzal.

Qazaqstan ınvestısııasynyń kóp bóligi Ulybrıtanııa (336,5 mln dollar) men Kaıman araldaryna (333 mln dollar) jóneltilgen. Bizdiń eldiń qarjysyn jıi qabyldaıtyn elderdiń qatarynda Nıderland (140,5 mln dollar), Reseı (117,3 mln dollar), Sıngapýr (105,8 mln dollar) jáne Qyrǵyzstan (90,3 mln dollar) bar. Qytaı, О́zbekstan, Túrkııa jáne Birikken Arab Ámirlikteri de – osy qatarda. Qazaqstannyń ınvestısııalyq qarjysynyń 90 paıyzy joǵaryda atalǵan 10 memleketke salynady. Az kólemdegi ınvestısııalar Belgııa, Bolgarııa, Gonkong, Úndistan jáne Malaızııa sekildi memleketterge ba­ǵyt­talǵan. Bulardyń árqaısysyna quıylǵan ınvestısııanyń kólemi 100 myń dollardan aspaıdy. Taǵy bir atap óterligi, atalǵan memleketterdiń Qazaqstanǵa quıǵan ınvestısııa­sy bizdiń eldiń olarǵa aýdarǵan qar­jy­synan birneshe ese asyp túsedi.

Syrtqy ister mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń bizdiń jýrnalıstik saýaly­myzǵa bergen resmı jaýabynda byltyr shetelge quıylǵan Qazaqstan ınves­tısııasynyń 49 paıyzy qarjylyq qyzmetterge baǵyttalǵany atap kór­se­tilgen. Bul degenimiz – 700 mln dol­lar. Sondaı-aq buǵan saqtandyrý jáne zeınetaqy qorlaryna qatysty qyzmetterdiń kirmeıtinin atap ótken jón. Qazaqstandyq ınvestısııanyń qalǵan bóligi kólik jáne logıstıka (13 paıyz), qurylys (8 paıyz), óńdeý ónerkásibi (6 paıyz), kásibı jáne ǵylymı qyzmet (6 paıyz) salalaryna jumsalǵan.

Bizdiń joǵaryda keltirgenimiz – 2020 jyldyń resmı derekteri. Al endi osy jyldaǵy jaǵdaıǵa nazar aýdaralyq. Ulttyq bank ázirshe 2021 jyldyń birinshi toqsanyndaǵy derekterdi jarııalady. Oǵan sensek, Qazaqstannyń shetelge salyp jatqan ınvestısııasy kúrt kóbeıgen. Aıtalyq, 2021 jyldyń birinshi toqsanynda Qazaqstannan shet memleketterge 331 mln dollar ınves­tısııa qu­ıylǵan. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńinen 73 paıyzǵa nemese 140 mln dollarǵa joǵary. Byltyr salys­­­tyrmaly kezeńdegi kórsetkish 191 mln dollardy quraǵan edi.

Qazaqstannan eń kóp ınvestısııa alǵan óńir – Kaıman araldary (105 mln dollar, ósim – 83 paıyz). Odan keıingi orynda О́zbekstan tur. Kórshi memleketke 2021 jyldyń birinshi toqsanynda 93 mln dollar ınvestısııa quıylǵan. Qazaqstan qarjysy baǵyttalǵan el­der­diń qatarynda Nıderland (39 mln dollar), Reseı (28,2 mln dollar), Qyrǵyzstan (12,9 mln dollar) jáne Qytaı (11,6 mln dollar) bar.

Qazaqstan derbes el retinde 2000 jyldardyń orta tusynan bastap shet memleketterge ınvestısııa quıa bastady. 2021 jyldyń 1 qańtaryna deıin bizdiń el syrtqa 29,2 mlrd dollardan astam ınvestısııa jumsapty. Sonyń kóp bóligi Nıderland (17,8 mlrd dollar), Reseı (2 mlrd dollar) jáne Kaıman araldaryna (1,5 mlrd dollar) tıesili. Osy oraıda zańdy bir suraq týyndaıdy: qazaqstandyq ınvestorlar nelikten aty da, zaty da beımálim Kaıman araldary men Nıdarlandqa qarjy quıyp otyr? Bizdiń elderdi ne baılanystyrady? Endi osy suraqqa jaýap izdep kórelik.

Ulttyq banktiń habarlaýynsha, Kaıman araldary ujymdyq ınves­tı­sııalyq qorlardyń qarqyndy da­mýy­nan keıin álem ınvestorlary úshin tartymdy bola túsken. О́ıt­keni mundaǵy ınvestısııalyq klımat óte jaıly. Tıisinshe, ınvestorlar úshin ekonomıkanyń túrli sek­tor­la­ryndaǵy ári túrli elderdegi jobalardy qarjylandyrýǵa múmkindik mol. Bul jaǵdaı sheteldik aktıvterdiń geografııasyn keńeıtýge jol ashady jáne tabys tabý múmkindigin arttyrady. Sondyqtan Kaıman araldary osy turǵydan alǵanda Nıderland, Kıpr sekildi ınvestorlarǵa qolaıly elderdiń qataryna qosylyp otyr.

Bir qyzyǵy, Qazaqstannan tartylǵan tikeleı ınvestısııa qurylymyndaǵy shetel­dik aktıvterdiń jartysynan astamy bas kompanııalardyń qyz­metin atqaratyn qazaqstandyq uıym­darǵa tıesili eken. Bul kóp jaǵdaıda Qazaqstan aýmaǵynda shetel­dik ınves­tor­larmen birlesken jobalardy iske asyrýmen baılanysty. Mysaly, qazaq­standyq jáne reseılik kompa­nııa­lar Nıderlandpen enshiles kompanııa qurady. Olar sol arqyly bizdiń eldegi jobalardy iske asyrýǵa qarjy salady. Tıisinshe, Nıderlandqa quıylǵan ınvestısııa kerisinshe atal­ǵan memleketten Qazaqstanǵa salyn­ǵan ınves­tı­sııa­lardyń esebinen birne­she eselenip óteledi. Demek, bul – qazaq­standyq ın­ves­torlardyń tabys tabý­da­ǵy negizgi aıla-sharǵylarynyń biri.

62 myń adamǵa jeteǵabyl halqy bar, Karıb teńiziniń batys bóliginde ornalasqan alaqandaı Kaıman araldary sheteldik ınvestorlar úshin tıimdi memleket sanalady. Bul elde eshqandaı kedergisiz-aq ınvestısııalyq qor qurýǵa bolady ári táýekeli de tómen. Álemdegi ınvestısııalyq qorlardyń shamamen 80 paıyzdan astamynyń Kaıman araldarynda tirkelýiniń máni osynda jatyr. Atalǵan el – dúnıe júzindegi negizgi qarjy ortalyqtarynyń biri. Munda 300-ge jýyq bank bar. Sondaı-aq offshorlyq jáne býhgalterlik salada qyz­met kórsetetin zań fırmalary da je­tip artylady.

Tarqata aıtsaq, Kaıman araldaryn­da qandaı da bir ınvestısııalyq qordy tirkeý jyldam ári qıyndyqsyz atqa­rylady. Qarjylyq esepti, býhgal­terlik aýdıtti usyný kerektigi týraly eshqandaı talap joq. Tikeleı salyq ta salynbaıdy. Iаǵnı menshik salyǵy, kapıtal ósiminen túsetin kiris úshin tabys salyǵy ustalmaıdy. Sondaı-aq Kaıman araldaryndaǵy qorlardy álemniń kez kelgen jerinde otyryp-aq basqara berýge bolady. Valıýtalyq baqylaý degen atymen joq. Jarǵylyq kapıtaldyń mólsheri ári ony tóleý týraly talaptar da qarastyrylmaǵan.

Qazaqstandyq ınvestorlardyń Kaı­man araldaryna nelikten qarjy quıý­ǵa qumartyp turatyny endi túsi­nik­ti boldy-aý deımiz.