Koronavırýstyń saıası sabaǵy

Eger biz aqyldy sheshimge senbesek, onda zulymdyqqa da sen­beýimiz kerek. Osy oraıda, Dar­vınniń evolıýsııa teorııa­sy aman qalýǵa talpyný vırýs­tar­dyń qaýipti túrin týdyratynyn aıtady. Buǵan deıin kóptegen jańa vırýs janýarlardan adamǵa juqty, biraq sońǵy 100 jylda SARS-CoV-2 sekildi eshqaısysy joıqyn bolǵan emes.

Iá, Covid-19 Ebolaǵa qara­ǵan­da ólim az bolǵanymen jáne sýyq tııý sekildi tym juq­paly emes. Qurbandyq qar­qyny joǵary Taıaý Shyǵys respı­ra­torlyq sındromy (MERS) alǵash ret 2012 jyly shyqqanda birneshe aı ishinde taralyp, joıylyp bitti. Endeshe, nelikten Covid-19-dy ıgerý sonshalyqty qıyn?  О́ıtkeni, vırýs bizdegi ınstıtýttardyń álsizdikterin tıimdi paıdalanady. Sondaı-aq keleshekte tónip turǵan qater­ler­men kúresý úshin neni túzetý qajet ekenine kórsetip, adamzatqa sabaq bolmaq.

Birinshiden, koronavırýs­tyń eksponensııalyq taraýy demo­kra­tııalyq ınstıtýttardyń reak­tıvti sıpatynyń álsiz tu­syn ańǵartady. Dál sol sekildi Ja­po­nııanyń Perl-Harborǵa sha­býyly AQSh-ty Ekinshi dúnıe­júzilik soǵysqa aralastyrdy, Brothers-tyń kúıreýi AQSh úki­metin jahandyq qarjylyq daǵ­darysqa qarsy áreket etýge ju­myl­dyrdy. Ýınston Cherchıll aıt­ty delinetin «amerıkalyqtar eger basqa múmkindikter taýsylsa, árqashan durys nárseni jasaıtynyna senemin» degen sózi eske túsedi.

Mundaı strategııa qalypty jaǵdaıda jaqsy jumys isteıdi, biraq eksponensııalyq jaǵdaıda óte qaýipti. О́ıtkeni aldyn alý sharasy keshiktirilgen kezde «durys nárseni» jasaý áldeqaıda qıyn bolýy múmkin. Eger álemdegi búkil vırýs baqylanbasa, eks­ponensııaly túrde ósýge beıim. Covid-19 vırýsynyń sımptomsyz jáne sımptomdy túrde taralýy ony emdeýdi qıyndatty.

Qıyn, biraq múmkin. Qazirgi ýaqytta bizde adamdardyń qoz­ǵa­lysy men qarym-qatynasyn qa­da­ǵalaıtyn tehnologııa bar. Biraq lıberaldy demokratııa ony qoldanǵysy kelmeıdi. Jaqynda katolıktik baǵyttaǵy medıa-saıt uıaly telefondardaǵy qoljetim­di kommersııalyq derekterdi qoldaný arqyly joǵary dárejeli dinı qyzmetkerdiń seksýaldyq qylmysyn áshkereledi. Google men Facebook óz jarnamalaryn kórsetý úshin kez kelgen nárseni jasaı alady. Alaıda demokra­tııa­­da ómirdi qutqarý úshin dál sol tehnologııalar joq sekildi

Covid-19-dyń halyqqa ár­túrli áser etýi vırýsty tarat­paý­daǵy saıası sheshimderdi álsi­retýde óte tıimdi. Eger ólim-jitim deńgeıi túrli jas toptaryn­da birdeı deńgeı kórsetse, ujym­dyq jaýap berý de ońaılar edi. Biraq olaı emes. «Delta» nusqa­sy shyqqanǵa deıin jıyrma jas­taǵylar úshin koronavırýs­tan ólgennen góri naızaǵaı tú­sip qaza tabý yqtımaldyǵy joǵary edi. Kerisinshe, 90-ǵa jaqynda­ǵan­­dar­da Covid-19 ólim-jitimi she­shek­­ten qaıtys bolatyndarmen shamalas.

Pandemııaǵa qarsy jappaı tıim­di qarsy turý ortaq má­mi­leni qajet etedi. Mysaly, 1930 jyldary New Deal ál-aýqat baǵdarlamasynan paıda kór­gen amerıkalyqtar Ekinshi dúnıe­júzilik soǵysqa eriktiler retinde jazylýǵa daıyn edi. Biraq qazirgi jastardyń kóbi ózderin ekonomıkada shettetilgendeı sezinedi jáne olardyń jaǵdaıyna aǵa býyn jaýapty dep sanaıdy. Endeshe, olar ómirindegi eń ǵajap kezeńin qarııalardy qorǵap qalý úshin qurban etýge qulshynys tanytpaýyna tańǵalýymyz kerek pe?

Azııadaǵy ujymshyl qoǵam­dar pandemııanyń birinshi kezeńi­men kúreste Batys el­deri­ne qaraǵanda áldeqaıda jaqsy nátıje kórset­kenimen, olar Covid-19 vaksı­nalarynyń jetki­likti mól­sherin ázirlep, qamtama­syz ete alma­dy. Bul vaksınanyń damýy saıa­sı ınstıtýttarǵa emes, ǵyly­mı múm­­­­­kindikterge baılanys­ty eke­­­­nin kórsetedi. AQSh, Uly­brı­­­­tanııa, Germanııa jáne Qytaı sekil­­di memleketterdi qo­sa alǵan­da, ǵylymı turǵydan eń da­my­ǵan elder vaksınany zert­teý men ázir­leýde aldyńǵy qatar­dan kórin­­geni tańǵalarlyq emes.

Covid-19 vırýsynyń sımp­tom­syz taralýy men demografııa­lyq toptar arasyndaǵy ártúrli ólim-jitim – onsyz da qaýipti jaǵ­daı. Biraq másele Batystyń bu­zyl­ǵan medıa júıesiniń saldarynan kúrdelenip, shatastyryp bitti.

AQSh-qa kelgen sheteldik tyń­shy vırýs týraly jalǵan qaýe­set pen daqpyrtty munsha­lyqty taratyp, jaqsy jumys isteı almas edi. Ásirese, pandemııanyń alǵashqy kezeńinde, ujymdyq jaýap qatty qajet kezde. «Bul – tek tumaý ǵana» degen sózdi qansha ret estidik? Onyń ústine, bul sóz tek áleýmettik jelide ǵana aıtylmady. 2020 jylǵy 26 aq­panda Ýhan qalasynda lokdaýn jarııalanǵannan keıin bir aı ótken soń, American Medical Association  jýrnaly korona­vı­rýs­­ty tumaýmen salystyrdy. Ulybrıtanııa premer-mı­­nıstri Borıs Djonsonnyń bu­rynǵy bas keńesshisi Domınık Kammıngspenniń jaqynda bergen suhbatynda anyqtalǵandaı, bul jalǵan aqparat joǵary deńgeıde sheshim qabyldaýdy nasharlatqan.

Koronavırýstyń jıi mýta­sııaǵa ushyraýy pandemııadan qu­tylý úshin qoldanystaǵy vak­sınalardy jetkiliksiz etýi múm­kin. Úndistan úkimetiniń vı­rýstyń taralýyna jol bermeý áreketi (nemese onyń bolmaýy) bul elge de, búkil álemge de qatty áser etti. Eger AQSh ortaq áreket jasaýǵa qınalsa, Birikken Ulttar Uıymynyń deńgeıinde jaýap berý de múmkin emes sııaqty.

Saýda men baılanys qazir jahandyq bolýy múmkin, biraq basqarý ondaı emes. Eger jahan­dyq ekonomıkada ómir súrý­di jalǵastyrǵymyz kelse, jahan­dyq basqarýdyń tıimdi júıesin damytý qajet.

Bul koronavırýstyń eń úlken sabaǵy bolýǵa tıis. Jahan­dyq ekonomıka jergilikti másele­lerdi jahandyq etedi. Eger biz bul pandemııany jeńe alsaq ta, min­detti túrde ekinshisin nemese klımat­tyń ózgerýi sııaqty eksponen­sııalyq, túrlishe áser beretin jáne jahandyq sheshimderdi qajet etetin basqa máselelerdi sheshe almaýymyz múmkin. Eger bu­dan sabaq almasaq, joıylyp ketýi­miz ábden yqtımal.

Lýıdjı ZINGALES,

Chıkago ýnıversıtetiniń qarjy professory jáne Capitalisn’t podkastynyń júrgizýshisi

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org