Antıvakserler pandemııamen qoshtaspaıdy

Batystan shyqqan bos sóz

Álemdegi túrli sebeppen vak­sınalaýǵa qarsy azamat­tardyń úni buryn bulaı qatty shyqpaǵan edi. Koronavırýstyń jańa shtam­dary paıda bolyp, ahýal ýshyq­qan soń kóp eldiń bıligi vaksı­na saldyrýdy mindetteı bas­ta­dy. Bul óz kezeginde nara­zy tur­ǵyn­dardyń barynsha bel­sen­di­lik tanytyp, ózgelerdi ekpe sal­dyr­maýǵa úgitteı bastaýyna alyp keldi. Qazirgi kezde halyq­aralyq qoǵamdastyqtyń bas aýyr­ta­tyn máseleleriniń biri – vak­sınanyń jetispeýshiligi emes, bar vaksınany saldyrǵysy kelmeı­tinderdiń kóbeıýinde bolyp otyr.

Batysta halyq vaksına sal­dyrýǵa aǵylyp baryp jat­qanda bizdiń elimiz artta qaldy degen pikirdi kóp estımiz. Degenmen vı­rýstyń joqtyǵyn aıtyp, vak­sına saldyrýǵa nemese maska taǵýǵa qarsy shyǵýshylar qoz­ǵalysy dál osy AQSh, Eýropa el­derinen bastalǵanyn bireý bilse, bi­reý bilmeı jatady. Muny bel­gili bir halyqtyń sanasynyń tó­men­digi emes, dúnıejúzilik quby­lys dep qarastyrǵan jón sııaqty.

Vaksına tabylǵanǵa deıin indettiń birneshe tolqynyn ótkerdik, alaıda indettiń emi ta­byl­ǵanymen, vırýstyń taralýy azaımaı tur. AQSh-ta in­det­tiń qaıta órshýin mamandar an­tı­vakserlerdiń «belsendi qyz­metimen» baılanystyrady. Qarap tursaq, AQSh, Eýropa, Azııa, Latyn Amerıkasy, Afrıka – barlyq qurlyqtaǵy elderdiń basshylary turǵyndarǵa vaksına saldyrýdy jalynyp surap otyr. Biraq oǵan qulaq aspaıtyndar kóp. Endi mindetteýden basqa amal qalmaǵan tárizdi. О́ıtkeni pandemııa osylaı jalǵasa berse, adam ólimi kóbeıgenin ǵana emes, bıznestiń, ekonomıkanyń, medısına salasynyń, týrızmniń, bilim berýdiń de tas-talqany shyǵatynyn kóretin kún de alys emes sekildi. Bul adamzatty qazir­gi jetken jetistiginen bir­neshe onjyldyqqa artqa laq­tyratyny anyq.

Vaksına saldyrmaýdyń amalyn tapqandar da bar. Máselen, Ulybrıtanııada ózin veganmyn, ıaǵnı janýarlardyń etin jemeı­min dep tanystyratyndar kóbeı­gen. Zań boıynsha mundaı usta­nym­daǵy adamdar janýarlarda synala­tyn ónimderdi qoldanýdan bosatylady. Aqsha berip, jalǵan qujat jasatatyndar týraly talaı ret aıtyldy. Mundaı jaǵdaılar Eýropada, Reseıde, Qazaqstanda da tirkelip jatyr.

AQSh-tyń Indetterdi baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń dırektory Roshel Valenskı ótken aptada COVID-19 «vaksına saldyrmaǵandardyń  pande­mııasyna aınalady» degen pikir bildirgen. AQSh prezıdenti Djo Baıden de kóp uzamaı osy oıdy rastady. Muny ózge mamandar da aıtty. Tehnıkalyq turǵydan olardiki durys sekildi. Vaksınalar tipti tez taralatyn «Delta» shtamyna qarsy tıimdi bolyp qala beredi jáne ekpeni múldem almaǵandar basqalarǵa qaraǵanda jıirek aýyryp jatyr.  

Endi antıvakserlerge keler bolsaq, olardyń barlyǵyn bir sanatqa jatqyzyp qarastyrýǵa bolmas. Internette taraǵan túr­li qaýesetke senip, adam sengi­siz sebeptermen vaksınaǵa toly­ǵymen qarsy jandar bir bó­lek te, durys suraq qoıyp, to­lyq se­nimdi bolmaı, vaksına sal­dy­rýǵa asyqpaı otyrǵandar bir bólek. Jalpy, vaksına sal­dyr­maýǵa úgitteıtinderdiń bir bóligi – medısına salasynyń ma­man­dary. Máselen, Eýropalyq aýrýlardyń aldyn alý jáne baqy­laý ortalyǵynyń 2015 jyl­ǵy esebinde densaýlyq saq­taý salasy qyzmetkerleriniń senim­­­siz­digi qarapaıym halyqtyń oıyn óz­­ger­tip, bul prosesti baıaý­­­­la­taty­­nyn málimdegen. Qazaq­­­stan­da da dárigerlerdiń áleý­met­­­­tik je­li arqyly taratqan vak­­­sı­na­ǵa qarsy úgit-nasıhaty «je­­mi­sin» berip otyr. Maman aı­­typ tur­ǵan nársege qalaı sen­beı­­siń? Bul – bizdiń elde ǵana emes, Afrıkada da beleń alǵan jaǵ­daı. Onsyz da vaksına sany shek­teýli aımaqta ekpe alǵy­sy kel­meı­tinder kóbeıse, pande­mııa ázir­ge aıaqtalmaıdy deı berińiz. Halyq­aralyq JITS qoǵa­myndaǵy baǵ­dar­lamalar dırek­tory­nyń oryn­basary Rod­jer Tatýd  medı­sına qyzmet­ker­leriniń 40 pa­ıy­­zy­nyń vaksına­laý­ǵa kúmán kel­ti­re­ti­ni­ne alań­daýymyz kerek deıdi.

Bir ǵasyrda ózgermegen kózqaras

Vaksınaǵa qarsylyq – COVID-19 indeti kezinde ǵana paı­da bolǵan qubylys emes. Qa­zir­gi antıvakserler osydan 136 jyl buryn paıda bolǵan tujy­rym­dardy áli mysalǵa kelti­rip júrgenderin bile me eken?

Mysal retinde adamzat eń kóp zardap shekken aýrýlardyń biri – sheshek epıdemııasyn alaıyq. Vaksınanyń arqasynda biz qazir bul indetten ada álemde ómir súremiz. Alaıda 1885 jyly epıdemııa kezinde Monrealda sheshek aýrýyna qarsy vaksınanyń tıimdiligine qaramastan, oǵan qarsy shyqqandar kóp bolǵan. Epıdemııa kezinde Kanadada doktor Aleksandr Ross vaksınany tıimsiz dep, halyqty qulaq­tan­dyrý úshin arnaıy paraq­sha basyp shyǵaryp, taratqan eken. Sol kezde Rossty jalǵan bedel, ataq pen dańqqa ıe bolý úshin osyndaı áreketke bardy degen-di. Al ol ózin «vaksınaǵa qarsy shyqqan jalǵyz dárigermin» dep asqaqtatqan. Degenmen keıin eldegi iri BAQ ókilderi onyń vaksına saldyrǵanyn jazyp, aıyptaǵan. Ross taratqan sol zamandaǵy aqparat pen qazirgi áńgimelerdiń uqsastyǵyn birden baıqaýǵa bolady. Endeshe, sol kezde aıtylǵan basty tujy­rymdarǵa toqtalsaq.

Sheshektiń ajal deńgeıiniń 30-40 paıyz, al taralýynyń asa jyldam ekenine qaramastan, Ross pen ózge antıvakserler onyń qaýpin azaıtýǵa tyrysqan. Ol muny bıliktegiler asyra siltep «epıdemııa» dep otyr, shyndyǵynda elde naýqastar sany áldeqaıda az degen sekildi málimdemeler arqyly jetkizgen. Kórip otyrǵanymyzdaı, bizdiń qoǵamda da indet qaýpin azaıtyp, qarapaıym tumaýǵa teńep júrgender bar.

Sondaı-aq vaksınanyń teris áserin alǵa tartý da – osydan bir ǵasyr burynǵy ssenarııden aýmaıdy. Qazir qaıta ekpe alǵandar aýtızmge ushyraıdy dep «kishireıtip» aıtyp júrgen sekildi. Buryndary antıvakserler sheshekke qarsy vaksına­dan merez, ish súzegi, týberkýlez, ty­rys­qaq jáne ýlaný sekildi aýrý­larǵa dýshar bolatynyńdy aıtady eken.

Odan bólek, epıdemııa men vaksınalaýdy biz bilmeıtin «áldeqaıda úlken jospardyń» bir bóligi dep qarastyrý taǵy bar. Týra sol 1885 jylǵy pa­raq­shadaǵydaı pandemııany – aqsha tabýdyń amaly, adamzatqa chıp engizý men ádeıi jasalǵan qa­s­tandyq dep júrgender qanshama. Buǵan qosa, adam quqyǵyn shekteý degen jeleý sózdiń baryn umytpaıyq. Bul da – sol ǵasyrdan kelgen antıvakserlerdiń alǵa tartqan sebepteri.

Eń sońǵy amaldardyń biri – bedeldi tulǵalardyń sózin my­salǵa keltire otyryp, óz piki­rin rastaýǵa tyrysý. Mine, jo­ǵa­ryda aıtyp ótken mysaldar  – búgingi vaksınaǵa qarsy aza­mattardyń keltiretin bas­ty dálelderi. Qarap tursaq, bir ǵa­syr­dan astam ýaqytta, tipti jańa teorııa da qalyptaspaǵan.

Dáriger Ross sekildi densaý­lyq saqtaý salasyndaǵy daǵda­rys­tardy óz maqsatynda paıda­lanyp, jalǵan ataq, dańq jınap, jurttyń qoldaýyna ıe bolǵysy keletin «batyrlar» árqashan bolǵan, bola da beredi. Ondaı keıipkerlerdi tanyp-bilip otyrmyz. Tek olardy qyzyl keńirdek bolyp qorǵap júrgen myńdaǵan adamǵa ne isteýge bolatyny beı­málim. Áıtpese, júz jyl buryn­ǵy «qylmystyń» sheshimi endigi tabylar edi. Bul bir oqıǵany jazyp, taldaýymyzdyń sebebi – kimge senerin bilmeı, shyndyqty izdep júrgen halyqqa oı salsaq degen nıet. О́ıtkeni osyǵan deıin pandemııamen kúresip, naýqastyń ómirin arashalaýǵa tyrysqan mamandar endi antıvakserlermen «kúresip» álek bolyp júr.