Sana derti

Oıly jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Ataýkeresinde» árbir keıipkerdiń ishki qasireti qoǵammen qatar damyp, oqyrmanǵa sáýlesin túsirip tu­ratyny nesi eken!? Tosyrqanasyz, óz úreıińizden tońazısyz, sálden soń áldeneni topshylaısyz. Taǵdyrynan teris aınalǵan Taǵannyń jan qaıǵy­sy bútin materıkke tıesili sekildi. Ol osy beımaral kezeńde ómir súrse de myna keńistikke syımas edi. Qarǵalar ushqan bıiktik qyranǵa ólshem bolyp pa? Murynyna meıirimdiliktiń ıisi barmaıtyn ortada seniń parasat-paıymyń qumǵa sińgen sýdaı ǵana. Orys qalamgeri Aleksandr Grı­boe­dovtyń «Aqyldyń azaby» atty shy­ǵar­masynda elden oıy ozyq Chas­kııdi ortasy jyndyǵa telıtini bar emes pe? Qandaı paryqsyz aıyp deseńizshi. Ádiletsizdikpen jal­ǵyz kúresken aqyl ıesi aqyry óz shyndyǵyn súıgenine de moıyndata al­maı ketedi. Mine, árbir dáýir talanttardy osylaı óltirgen. О́ltire beredi de... Durys, dúnıe dúr silkinip jańara almaıdy. Sosyn tarıh­tyń kemshiligin betine basa almaı­syz. О́kinishti...

Taǵan demekshi, shyǵarmadaǵy my­na mátinniń kókeıden áli ketpeı júr­geni. «Tabıǵat qate jibermeıdi, eger «aqymaqty» dúnıege keltirse, onda sol aqymaqtyń da bir nársege qajet bolatyny; Tabıǵatta adamnan basqa artyq nárse joq, tek bizder ǵana jaratýshynyń garmonııalyq berik baılanystaǵy tizbegine kire almaımyz...». Iá, jaqsy bar jerde jamannyń júrýi zańdylyq. Biz adamnyń jaqsylyǵyn izdegende ja­mannyń áreketine úńilemiz, sal­maqtap salystyramyz. Adam ózdi­ginen anturǵan bolmaıdy, ony máj­búrleıtin tasbaýyr qoǵamnyń qaı­shylyqtary. Kemshiliktiń kıimin kıip eshkim dúnıe esigin ashpaıdy, kem­­shilikke úıretetin úlkender, siz­der­sizder! Týǵan jerden beziný, ishim­dik­ke salyný, ana tilinen jeriný, dás­túr men saltty saýdalaý da solaı... Bizge bárin úlkender úıretken. Se­bebi olar Taǵan, Chaskıı sekildi keıipkerlerdi jyndyǵa balaǵan, dál qazaqtyń Abaıdy sabaǵanyndaı, Bir­jandy baılap qoıǵanyndaı, Shá­ká­rimdi qudyqqa tastaǵanyndaı, Álı­hanǵa esik ashpaǵanyndaı...

Jazýshy Tólen Ábdik «Aqıqat» povesinde XVI ǵasyrdaǵy bir oıly oqıǵany mysalǵa alady. Sol dáýirde Perýde ınkiler ımperııasy asqaqtap tursa kerek. Buǵan deıin bul ólkeni san alýan beıbit taıpalar qonys etken eken. At tóbelindeı ınkiler qaramaǵyna uıysqan qaraorman halyqty op-ońaı basyp alyp, ámirin júrgizipti. Jergilikti halyq tań at­qannan kesh batqanǵa deıin tıtyqtap jumys istep, qorektik azyq ala al­maıdy. Ámirshileri tur dese turady, otyr dese otyrady, tipti ól dese, ólýge da­ıyn. Qulsha qımyldaıdy. Alaıda osynsha qulaqkesti baǵynyshtyń syry tereńde jatqan edi.

Sol almaǵaıyp kezeńde jappaı el koka japyraǵyn shaınaıtyn-dy. Álgi ósimdiktiń japyraǵyn jýyp, kúlge aralastyryp shaınasa adamnyń bo­ıyna aldamshy kúsh-qýat enip, kóńili tasyp, shattyqqa keneledi. Bir sáttik lázzatqa túsip, býyny balqıdy-mys. Tipti mańaıdaǵy syrtqy ómirge en­jarlyq bıleıdi. Dámin tatqan adam asqa, tipti uıqyǵa qaramastan esi­rik kúımen zoryqqansha jumys isteýge beıil. Al qýlyǵyna quryq boılatpaıtyn ınkiler japyraqtyń qupııasyn jatqa bilgen. Dúnıe kúıip ketse de bir mezettik rahattan bas tartyp, ózinen áldeqaıda kóp halyqty tize búk­tirgen eken.

Keıin koka japyraǵynyń kádimgi esirtkiden aıyrmashylyǵy joq ekeni anyqtaldy. Iаkı ony paıdalanǵan qoǵam tolyqtaı nashaqor bolǵan. Árı­ne, ózderi sezbese de. Endi qarańyzshy, ınkiler bul qadamǵa barmasa ult retinde jer betinen joıylyp keter edi. Olar ómir jolynda ózgeni qurban ete otyryp, óziniń bolashaǵyn saqtap qaldy. Sanaly túrde. Keıde adamnyń aqyly ǵumyryna sáýle shashqany­men, ekinshi bireýge kóleńkesin túsirip turatyny bar. Qarýdy qorǵaný úshin oılap tapty delikshi. Al ony biz joıý­­shy qural retinde paıdalanamyz. Ony oılap tapqan adamnyń aqyly adam tózgisiz azapqa aınalǵanyn kórý qandaı qasiret deseńizshi.

Biz, shyndyǵynda aldamshy ıdeıa­lardyń nátıjesimiz. Bı­lik sahnasynda áldekimder oılap tap­qan jalǵan jobalardyń, paıda­syz prosessterdiń, dúmbilez demo­kratııanyń, qoldan jasalǵan tarıh­tyń, pushaıman pat­rıotızmniń baqshasynda shıki pis­ken jemistermiz. Siz, men, olar – bar­lyǵymyz. Áıtpese, saý adam jyl­­tyraqqa qumar, qur talasqa be­ıim, tájikemen áýre, daý-dabyraǵa quryl­ǵan badam nárselerge áýes kele me? Mun­daı ortaǵa úlken bastar syımaı­dy. Qaı dáýirde de solaı bolǵan, bola da bermek. Áýezovshe aıtsaq, bórin­iń artynan bóltirik aqyldy bol­ǵan­dyqtan ermeıdi.

Bar oıdyń bastaýy Tomas Lerýa­nyń týyndysy. Músinshi adam ǵu­my­rynyń shıelenisterin sıpattaı­tyn shyǵarmalardy ómirge ákelýimen qun­dy. Ol jamandyqqa hám ólimge qar­sy, tipti ómir aǵynyna qarsy jú­zýge beıil. Al ólimge jaýyǵa qaraı­tyn jan ómirge qushtar bolmaýshy ma edi!?

Oılańyzshy, ómirge qalaı ińkár bolýǵa bolady. Eger onda izgilik bolmasa... Músinshi munda ómirden astar men mán izdegen jolaýshy keıipte. Qaıta órleý dáýirindegi qasıetti she­ıitterdiń beıneleri sekildi bir­túrli skýlptýralar jumbaq oılar­dyń jıyntyǵyn somdaıdy. Osy­laısha, barlyq qaıǵy-qasirettiń sanadan týatynyn áshkereleıdi. Taǵy qaıtalaǵymyz keledi, eń aýyr dert – sana derti.