Shegingen teńizben birge ǵaıyp bolǵan 70-ke jýyq kóldiń jartysy qaıta tolyp, baıyrǵy qonysta tirshilik túlep sala berdi. Alyp aıdyn jaǵalaýynan balyq óńdeıtin zaýyttar salynyp, keıingi 15-20 jyldyń kóleminde balyq aýlaý kólemi 20 esege artqanyn da bilemiz. Dál qazir teńizdegi sý kólemi 21,2 sharshy shaqyrym bolyp otyr. Osydan 11 jyl buryn darııada sý mol bolǵandyqtan aıdyn da kemerine kelip, 27 mlrd tekshe metrge jetken kezi bolǵan. Sodan beri teńizge túsken jáne Úlken Aralǵa ketken sý shyǵyndarynyń balansyn jasaýda shalqardyń jyl saıyn azaıý dınamıkasy baıqalady.
Aral-Syrdarııa basseındik ınspeksııasy málimeti boıynsha aýqymy ulǵaıǵan tustaǵy aıdyn deńgeıi 42,15 metrlik mejede turǵan. Qazirgi kórsetkish – 41,64. Biraq sý kólemi 5 mlrd tekshe metrge kem.
«Árıne, sońǵy bir-eki jylda darııada sý tapshy bolyp tur. Sonda da teńizge mejeli kólemdi quıyp alýǵa tyrysamyz. Kóleminde aıyrmashylyq az bolǵanymen, sý aıdynynyń aıtarlyqtaı azaıýy kezinde jasalǵan teńiz koordınattaryn qaıta naqtylaý qajettigin kórsetip otyr», deıdi Aral-Syrdarııa ınspeksııasynyń basshysy Seıilbek Nurymbetov.
Degenmen de bıyl kishi teńizge quıatyn sý mólsheri qatty túskeni baıqalady. Byltyrǵy vegetasııalyq kezeńde teńizge sekýndyna 5-6 tekshe metr sý jetip tursa, bıylǵy kólem – 0,5 tekshe metr. Memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasynyń jyl basyndaǵy boljamy boıynsha sáýir-qyrkúıek aılarynda elimizge 4 mlrd tekshe metr sý kelý kajet bolsa, búginge deıin kelip túskeni – 1,8 mlrd qana.
Teńizdi aýdandaǵy Aqshataý-Qamystybas kólder júıesi sý tapshylyǵynan qatarynan ekinshi jyl qańsyp tur. Osy aýdandaǵy Qambash, Laıkól, Sarkóldiń jaǵalaýynan júzdegen metrge jyraqtaǵany mal men janǵa qıyn tıip otyr. Osyǵan baılanysty bıyl aýdandaǵylar kanaldardy tazalaý, sý uńǵymalaryn qazýmen qatar Amanótkel aýyldyq okrýgi aýmaǵyndaǵy «Burmaqulaq» sý arnasyn bógep, Aspaı sý taratqyshy arqyly sol mańaıdaǵy kólderdi toltyryp alýdyń qareketine kiristi. Biraq darııa arnasynyń tómengi saǵasyndaǵy Jańaqurylys, Qarashalań, Qaratereń, Aqespe, Qulandy aýyldaryndaǵy myńdaǵan turǵyn bul onsyz da jyl saıyn aýmaǵy tarylyp kele jatqan Kishi Araldyń keleshegine kedergi bolady degen oıda.
«Bul – jazda Aqshataý-Qamystybas kólder júıesindegi sý deńgeıin kóterý úshin salynyp jatqan qurylys. Budan kishi teńizge keler zalal joq», deıdi oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń bólim basshysy Qaırat Jansultanuly.
Qazir oblysta sý tapshylyǵynyń zardabyn barynsha azaıtý úshin egistik alqaptardy ártaraptandyrý da qolǵa alynǵan. Biraq kúrishti qysqartý tyǵyryqtan shyǵatyn jol emes. О́ńir ekologııasy men jerdiń melıoratıvtik jaǵdaıyn bir qalypta ustap turatyn ónimdi az egýdiń qaterin mamandar da jaqsy túsinedi. Bul jerde kúrishti jospardan artyq egetinderdiń jolyn kesken jón. Uzaq jyldan beri ekologııa taqyrybyn zerttep júrgen jýrnalıst, qoǵam belsendisi Aıtkúl Shalǵynbaeva osy máselege nazar aýdarǵanymyz jón degen pikirde.
«Qaıbir jyldary áýeden monıtorıng jasaý arqyly ondaǵan myń gektar josparsyz egilgen kúrish anyqtalyp edi. Aýylsharýashylyǵy, sý salasy mamandary, jýrnalıster men qoǵam belsendilerinen komıssııa jasaqtap, osy tájirıbeni qaıtalaǵan jón. Onyń qorytyndysy eshqandaı jasyryp-jabýsyz jarııa etilýi tıis», deıdi áriptesimiz.
Darııa etegindegi eldimeken turǵyndarymen de habarlastyq, О́zenniń teńizge quıarlyǵyndaǵy Qaratereń aýylynyń turǵyny Minajat Bımanov kóktemnen beri arna qańsyp, mal men jannyń mazasy qashyp turǵanyn aıtady.
«Bizdiń aýyl, oǵan jalǵas jatqan Bógen men Aqbastynyń, osy mańdaǵy biraz eldi mekenniń bar tirshiligi – balyq pen mal. Aýyl mańyndaǵy Jylandy kanalynyń arnasyn óz kúshimizben tazalap, jaıylymnyń jaıyn birshama rettegendeı bolyp edik. Biraq aıasy tarylyp, balyǵy azaıǵan aıdynǵa qylar qaıranymyz bolmaı tur. Aýyldaǵy balyqshylar nápaqa izdep aıdynnyń tereńine ketip júr. Osyndaı jaǵdaıda «Burmaqulaq» sý arnasynyń bógelgeni biz úshin óte qıyn. Shyny kerek, qazir bolashaǵyn boljaı almaǵan aýyldaǵylar abdyrap tur», deıdi aqsaqal.
Aıtpaqshy, «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» jobasynyń «О́ńirlik damytý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin qalpyna keltirý» dep atalatyn ekinshi kezeńin qarjylandyrý úshin Dúnıejúzilik bankpen kelisim bar. Byltyr jalpy quny 190 mln dollar bolatyn jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin jasaýǵa 1,5 mln dollar bólinip, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi men Dúnıejúzilik bank arasynda granttyq kelisimge qol qoıyldy.
Biraq bıyl Syrdyń sýynyń sıraqtan da kelmeı qalǵanyn kórgen teńizdi aýdan turǵyndary kókeıinde bul jobanyń júzege asaryna kúmán kóbeıip tur. Al onyń seıilip, sekemniń senimge almasýy úshin el Úkimeti sý saıasatyn kúsheıtip, transshekaralyq ózendi paıdalanýda kórshilermen tıimdi mámilege kelýi tıis.
