О́tken ǵasyrdyń 80-jyldary Qazaq KSR Ǵylym Akademııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynda qyzmettes bolǵan, ulty cheshen azamaty, marqum Sharpadın Chınhoev birde maǵan tike qarap: «qazaqtar ándi jaqsy aıtady, biraq fýtboldy nashar oınaıdy», dep mysqyldaı kúlgeni namysyma tikenekteı qadalǵan edi. Qashanda sálemi túzý, sypaıy da ádepti adamnyń mundaı shyndyqty betke basqany ma, álde namystaryńdy oıat degeni me? Ne bolsa da jaýap onyń ishinde ketti. Bylaı qarasańyz, aıtyp otyrǵany durys. Máselen, sol kezeńderde án keńistiginde Roza Baǵlanova, Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenovalardyń juldyzdary jarqyrasa, olardyń izin ala Eskendir Hasanǵalıev, Álibek Dinishev, Roza Rymbaeva, Naǵıma Esqalıeva men «Dos-Muqasan» toby óner tórine shyǵa bastaǵan edi. Al fýtbolǵa kelsek, kezinde Keńes Odaǵy boıynsha respýblıkamyzdyń betke ustar jalǵyz «Qaırat» komandasynyń quramynda áýelde Tımýr Segizbaev bastaǵan bireń-saran ǵana qazaq bolatyn, al ózgeleri basqa ult ókilderinen quralǵan edi. Áriptesim «Qaırattyń» quramynda birneshe cheshen ultynyń fýtbolshylary oınaıdy degen meńzegen bolýy kerek (V.Talgaev, Iý.Shadıev, V.Masýdov jáne t.b.). Al sonda, stadıondaǵy jankúıerlerdiń 90 paıyzy ózimizdiń qarakózderimiz edi. Olar oıyndy tamashalap, jan-tánimen qıqý salǵanymen, óz ini-baýyrlaryn fýtbol mektebine berýge asa qumartpaǵany shyndyq.
Mine, fýtbolǵa degen janaı qyzyǵýshylyq pen istiń naqtyly mejege jetý alshaqtyǵy qaıda jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Buǵan qosa, Almatynyń «Qaıratynyń» burynǵy bapkeri serb Zlatko Krmpotıch (2001 – 2002) «jalpy qazaqtardyń týma tabıǵatyna saı fýtbol oınaýǵa qabiletteri joq» degen pikir aıtqan. Árıne, bul bizdiń ultty negizsiz kemsitý, jalǵan násilshildik túsinik, tipti qylmystyq sıpaty bar jala deýge de bolady. Qandaı salany alsańyz da, qazaqtar eshkimnen kem emes. Kem bolmaıdy da. Barlyq jetistikter – jiti tárbıege, maqsatyn aıqyndaǵan pendeniń ynta-jigerine, onyń bilikti dárejedegi úzdik úlgilerge saı qalyptasýyna tikeleı baılanysty dúnıeler. Jer betindegi ulttardyń negizgi bitim tabıǵatynda, týma qabiletinde aıtarlyqtaı aıyrmashylyq joq, tek ol ózgeshelik syrt túsi men pishininde ǵana baıqalady. Áıtkenmen, árqıly sebepterge baılanysty, qazirdiń ózinde, elimizdiń ulttyq fýtbol qurama komandasy FIFA reıtınginde 209 múshe-elderiniń arasynda 124-orynda ǵana turaqtap tur. Onyń ózinde ulttyq ókilderinen fýtbol qurama komandasy ózge ult jáne legıonerlerden quralatynyn eskere ketken jón.
Árıne atalǵan serb bapkeriniń jónsiz jalasyna jaýap retinde aıtarymyz mol. Adamzattyń
alýan tirliginiń qaı salasynda bolsyn, onyń ishinde sporttyń da shyrqaý bıigine kóterilgen halqymyzdyń daryndy túlekteri aıtarlyqtaı bolǵan, bolady da! Daryndy túlekterimizdiń fýtbolda da keleshegi mol bolary sózsiz aqıqat. Biraq... Jer júzinde fýtbol asa keń taralyp, mıllıondaǵan jankúıerlerdiń janyna jaqyndyǵyn eskerip, fýtbol máselesin basty taqyrypqa arqaý etelik.
Sergeı Kotlıarovtyń fýtbol oıynyna arnalyp jazylǵan «Úshkir buryshtary bar fýtbol doby» kitabynan taqyrybymyzdyń astarly oıyn aıqyndaıtyn bir kórinisti atap óteıik. Avtor jas fýtbolshylar Ǵanı Begalıev pen Narıman Begalınderdiń asa daryn ıeleri ekendigin sıpattaı kele, birde óziniń ákesi «Qaırattyń» bas bapkeri V.A.Kotlıarov Ǵanıǵa dopty aýada qaqpaqyldaý (jongılırovanıe) jattyǵýyn oryndaýdy júkteıdi. Sálden soń onyń mańaıyna jınalǵan «Qaırat» komandasynyń fýtbolshylary jas fýtbolshynyń óneriniń sonshalyqty bıiktigine tań-tamasha bolady, óıtkeni ol dopty san qıly qımyldarmen bir saǵatqa jýyq jerge túsirmeı turǵan. Bapker qaıta oralyp, Ǵanıǵa endi jetkilikti degenshe, ol dopty jerge túsirmepti. Avtor Ǵanı men Narımannyń fýtbolda jarqyraǵan keleshegi barlyǵy eshkimge kúmán týdyrmasa kerek dep atap ótken. Degenmen... О́kinishke qaraı, sol kitaptan alynǵan myna sıtata talaı syrdyń betin ashady: «Bul eki balanyń fýtboldaǵy keleshegi joq bolatyn, óıtkeni olardyń ómirdegi baǵdarly maqsattary sporttan áldeqaıda alshaq edi».
Sondyqtan án men mýzykany, syqaq pen oıyn-saýyq baǵdarlamalary kóterilgen dárejede sportqa da kóńil bólindi. Jas sportshylardyń, ásirese fýtbolshylardyń jetistikteri teledıdar arqyly keń nasıhattalsa, olardy moraldyq-materıaldyq turǵydan yntalandyrsa, qazaqı qaýym bolyp qoshemettep qoldasa, aldaǵy ýaqytta sport, fýtbol salalarynda úlken álemdik jetistikterge jeterimiz daýsyz. Olarǵa óz isine jan-tánimen berilgen asa bilikti bapkerler qajet. Jalpy, respýblıka boıynsha seleksııalyq (irikteý) jumystary jaqsy jolǵa qoıylsa, aýyldaǵy daryndy jasóspirimderdi qaladaǵy sport mektepterine tartsa, úlken ıgilikti is bolar edi. Aǵaıyn-týys, qaýym bolyp ol daryndy balalardyń tańdaýyn qoldap, batasyn berip attandyrsa, aldaǵy jeńisti kúnderge úmit artýǵa bolar edi. Eń bastysy, jasóspirimder táýekelge úlken úmit etip, bet alǵanda, olarǵa ananyń bergen qudiretti qýaty men qaıratty kúshi mol aq batasy negizgi arqaýy bolatyny aıqyn. Aǵylshyn jazýshysy Ýlıam Tekkereı: «Ana – kishkentaı balalardyń júregindegi jáne aýzyna alatyn Qudaı esimi» dep beker aıtpaǵan. Buny eresekter de jadynda ustaǵandary jón.
Naqypbek SÁDÝAQASTEGI,
zańger-quqyqtanýshy, pýblısıst
