Ádilettilikti durys túsinemiz be?

Al bizde onyń ornyna otyz jyl boıyna aıtylyp ta, qolǵa alynyp ta kele jatqan naryqtyq qatynastarǵa qaramastan, jóndi bolsa da, jónsiz bolsa da adamdar ózinen basqanyń barlyǵyn kinálaýǵa áýestenip aldy. Jalaqynyń jetispeýi, ıpoteka men nesıe, kópbalaly otbasy sııaqty ta­qy­ryptar qoǵamda úlken jáne tu­raq­ty túrdegi máselege aınalyp otyr. Járdemaqyny kóterý, eshbir negizsiz nesıelerdi keshirý, kredıttiń paıyz­dary ósti eken dep qyzmetkerdiń ju­mysynyń aýqymy óspese de ja­la­qyny kóterý talaptary osy kúnge deıin aıtylyp júr. Úleskerler men ıpoteka alǵandar, kópbalaly ana­lar­dyń mıtıngileri tyıylar emes. Buǵan memlekettik mekemelerdiń qyz­metshileri de ún qosýda. Báriniń aı­tatyny bir-aq nárse – áleýmettik ádi­let­tilikti ornyqtyryp, saqtaý.

Ol úshin qajyrly, sapaly eńbek etip, memleketke mindetti salyqtardy tólep, turaqty túrde óziniń zeınetaqy qoryn tolyqtyrý qajet ekendigin bile tura, ony túsingisi kelmeıtinderdiń qarasy kóbeıip barady. Áleýmettik tólemder tólenip, tıisti qor jınalmasa, memleket nesimen jalaqy men jár­demaqynyń kólemin ósirmek? Aza­mattar eńbekqor bolsa, ónimdi eńbek etse, eńbegine qaraı jalaqysyn alyp, soǵan obektıvti túrde baǵa bere alsa, kóp nárse ornyna keler edi. Al eger adam bilim men maman retindegi biliktiligin arttyryp, qyzmeti ósip jatsa, jeke kásippen aınalyssa, tıi­sinshe tabysy da ulǵaıatyndyǵyn uǵynǵan kezde bos sózden aýlaq júrer edi. О́ıtkeni nege baǵa berilse de, neni jáne kimdi synaý kerek bolsa da, eń al­dymen, sol suraqtardy árkim áýeli óz­ine qoıyp, onyń baıybyna barǵany durys.  

Áıtpese, bizdiń qoǵamda ádilet­ti­likti talap ete turyp, jeńilse de ádette eń zańdy degen sot sheshimimen de kelispeı jatady. Saılaý, eger onyń barysynda «óz» adamdary jeńiske jetpese, adal jáne ádiletti dep moıyndalmaıdy. Memleket tur­ǵyn­dardy naryq ekonomıkasynyń zańymen ómir súrip, toı jasaý úshin qaıtarýǵa shamasy kelmeıtin nesıe almaýǵa shaqyrsa da oǵan keıbireýler qulaq aspaýda. Keıbir azamattardyń memleketti aldap, ózderiniń áleýmettik jaǵdaıyn ádeıi nasharlatyp, ataýly kómek alǵysy keletini de kezdesedi. Turǵyndar sot júıesi men quqyq qorǵaý organdaryna senbeıdi, al eger ózine qatysty birdeńe bola qalsa, onda sol organdarǵa júginedi. Bireýler jemqorlardy sotqa tartýdy talap etedi de ózderi áli kúnge deıin para berýdi qoımaı keledi. Demek, memleket pen halyq arasyndaǵy qarym-qatynasta shynaıylyq jetispeıdi.

Osydan baryp biz ortaq shyndyq­tyń da bar ekendigin kórgimiz kel­meı­di. Ol – joǵaryda sóz bolǵan úderisterdiń halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń nasharlaýymen birge júrip jatqandyǵynda. О́ıtkeni qazaq­s­tandyqtardyń 35%-y óz ómir deń­ge­ıin «sirá nemese tolyqtaı» nashar dep baǵalap otyrǵanda mundaı áleý­mettik kóńil-kúı turǵyndardyń ult­jan­dylyq sezimine oń yqpal etpesi anyq. Kóp jyldar boıy jalaqy óspeı, kerisinshe baǵanyń sharyqtap ketýi turǵyndardyń tutyný qabiletin tómendetip jiberdi. Sondyqtan olar ózderiniń materıaldyq jaǵdaıynyń burynǵy­dan da nasharlaı túsetini týraly pes­sımıstik boljamdar jasaýda. Bo­ıyn enjarlyq pen kóńilsizdik bılegen jandar qalyptasqan jaǵdaıdan shy­ǵý­dyń jolyn taba almaı dal. Alaıda olar ózderine memleketten basqa eshkim kómekke kelmeıtindigin jáne onyń da qazirgi jaǵdaıy máz emestigin jaqsy túsinse de, ony isimen qoldap, birlesken is-qımylymen demep jiberýge nemquraılylyq tanytýda. Iаǵnı qoǵamda áli de bolsa jaǵdaıdyń birmándi emes ekenin túsiný jaǵy jetkiliksiz bolyp otyr.

Shynaıylyq máselesinde de aı­qyndyq bolǵany durys. Ol, bilýimizshe, kóp­shilik maquldaǵan ámbebap oıyn erejesi men ony qamtamasyz etetin júıege jáne sol sııaqty belgili bir moraldyq-etıkalyq normalarǵa negiz­delýi qajet. О́kinishke qaraı, osy­lardyń bolmaýynan qazir qoǵamda turaqtylyq, kelisim men patrıotızm sııaqty qundylyqtar salystyrmaly túrde ázirshe myzǵymaı turǵanymen, shynaıylyq túsinigi baıaýlap, óziniń dástúrli máninen aıyrylyp barady. Buǵan eldegi órship turǵan áleýmettik jiktelý men sybaılas jemqorlyq qana sebep bolyp otyrǵan joq. Memlekettiń ekonomıkalyq saıasatty retteýdegi barshaǵa túsinikti naqty prınsıpi men tıimdi ınstıtýttarynyń jetispeýi áleýmettik jaǵdaıǵa teris áser etýde. Munymen qatar, zańdylyqty qam­ta­masyz etý salasynda da osyndaı ahýal qalyptasyp otyr.

Jańǵyrtý saıasatyn júrgizýde tá­jirıbe men ózimizdiń ulttyq úlgi­mizdiń bolmaýynan batystyq jetis­tik­ter­ge júginýge týra keldi. Qazaqstan ońtaıly baǵytty tańdaý barysynda solardyń ishinen demokratııa men lıberaldyq ekonomıkaǵa saı keledi-aý degenine toqtaldy. Sheteldik ınvestısııalar men mamandardy tartyp, ekonomıkanyń keıbir salalarynyń kásiporyndaryn syrtqy basqarýǵa berý, korporatıvtik sektordy keńeıtý sııaqty saıasat qoldanysqa endi. Ol óz kezeginde qazaqstandyq elıtadan memlekettik bılik ınstıtýttarynyń tıim­diligin, strategııalyq maqsattar men baǵdarlamalar jáne olardyń nátı­­jelerin, sot júıesi men áleý­mettik saladaǵy ádilettilikti qam­ta­masyz etip, jemqorlyqty aýyz­dyqtaýdy talap etti. Bul buryn-sońdy Qazaqstan tarı­hynda bolyp kór­megen úsh birdeı mindetti sheshýmen baılanysty boldy. Ol – demokratııa, lıberaldyq ekonomıka jáne dástúrli sanadan lıberaldyq qundylyqtarǵa kóshý. Aıta ketý kerek, bul óte aýyr baǵyt edi. Sebebi atalǵan qundylyqtardyń bastapqy, tól sıpattary burmalanyp jatqan zamanda bul saıasattyń ný ormanynda adasyp ketýdiń ózi ábden múmkin-tuǵyn. О́ıtkeni jas táýelsiz qoǵamǵa aldamshy dúnıeden mádenı-rýhanı quldyraýǵa urynbaı, eń bastysy – azǵyndyqqa boı aldyrmaı, aman ótý qıynǵa soǵyp tur. Osyndaı jaǵdaıǵa túsken adamnyń múddeleri usaq-túıekpen shektelip, onyń qoǵamdyq oı-órisi tar bolyp keledi. Ol – jıirkenish týdyratyn jeksuryn, jan tynyshtyǵyn kóbirek oılap, áreketsizdikke beıimdeý adam. Mundaı kóńil-kúı men beıbereket áreketterge beıim kisiler qoǵamdyq ortada óz ómirin tek qana iship-jeýge, sán-saltanat qurýǵa arnaıdy. Bul qaýym birte-birte adal eńbek etip, órkendeýge qaýqarsyz bolyp, adamgershilik bet-beınesinen aıyryla bastaıdy. Tutynýshylyq bular úshin ómir saltyna aınalady. Ondaılarǵa qoǵamda ózderin áleýmettik belsendilik arqyly emes, múldem basqasha, ıaǵnı qymbat úı, avto­kólik, kıim jáne t.b arqyly kórsetý mańyzdyraq bolady. О́ıtkeni qalypty jaǵdaıda olardyń ózderin tanytýyna mádenı-rýhanı turǵydaǵy áleýetiniń taıazdyǵy kedergi jasaıdy. Sondyqtan bul áleýmettik top paıdakúnemdik, lıberaldyq-me­shan­dyq negizinde boı kótere bas­taı­dy. Otyz jyl ishindegi urpaq almasý barysynda eresek ómirge aıaq basyp, azamattyq qatynastarǵa túsken jas urpaq qalyptasyp kele jatqan jaǵdaıdy ózgertýdiń ornyna ózderi osy aǵymmen kirigip ketti. О́ıtkeni memlekettiń qolynda daıyn ulttyq ıdeıanyń bolmaýynan ol bastapqyda buqara halyqqa dástúrge berik bolý kerek degennen basqa eshteńe usyna almady. Alaıda osyǵan qaramastan, dástúrlerdiń syrtqy ǵuryptyq kórinisterimen áýestený jáne shamadan tys tutyný fılosofııasy odan beter kúsheıe tústi. Iаǵnı tereń maǵynaly ulttyq dástúrdi jańǵyrtýdyń ornyna, keıbir folklorlyq-sahnalyq, tipten ádet-ǵuryptarǵa jatqyzýǵa kelmeıtin qaı­sy bir joralǵylar dúnıege kele bas^­tady. Olar shala jansar dástúrimizdi tutynýshylyq «mádenıetpen» qo­saq­tap qoıdy. Bul baryp turǵan jańadan qalyptasqan saıranshyldyq, toıshyldyq jáne beıqam ómir salty edi.

Buǵan táýel­sizdikke endi ǵana qol jetkizgen qoǵamǵa entelep enip, tó­rine shyǵyp kele jatqan batys­tyq lıberaldyq-demokratııalyq qun­dylyqtardy qo­syńyz. Bularǵa elik­teýshilik eldiń ishinde mádenı-qundylyqtyq aıyr­ma­shylyqtar týdyra bastady. Ol onsyz da qaıtadan tolyqqandy tirilip bolmaǵan tilimiz ben dilimizdiń, tól dástúrlerimizdiń jan-jaqty tereńdep damýyna kedergi jasady. Qazaqstandyq biregeılik pen patrıotızmdi de tejedi. Osydan bolar, keıbireýler mem­lekettik Ánura­ny­myzdy da­ýys­tap aıtýǵa qym­syndy, shetel­ge shyqqanda ǵana ózi­niń Qa­zaq­stannyń azamaty ekendigi esine túsip, al el ishinde ol týraly kóp oılan­baıtyndaı jaǵdaı týdy. Kórip otyrǵanymyzdaı, ulttyq sana-sezim men ulttyq dástúrler eski­lik­pen áýestenýshilik pen «sýdaı jańa lıberaldyq qundy­lyq­tardyń» kóleń­ke­sinde qalyp qoıdy.

Japsarbaı QÝANYShEV,

qoǵam qaıratkeri,
saıasattanýshy ǵalym