Alǵash... Sonaý 1997-98 jyldary el qatarly Arqaǵa at basyn burǵanymda osy bolmystan qatty qınaldym. Ol zamanda Aqmolanyń ózi de, sózi de sýyq edi ǵoı. Oı, dúnıe-aı, jat jer, jatbaýyr aǵaıynnyń qabaǵyna qarap, ótirik kúlip, áýpirimdep kóktemge jettik. Maǵan pana bolǵan qadirli «Astana aqshamynyń» shańyraǵyna jan-jaqtan azamattar jınala bastady. Biri – oıdan, biri – qyrdan.
Qosh, sonymen, bir kúni tyń habardyń sheti dúńk etti. «Taldyqorǵan jaqtan jańadan jap-jas orynbasar kele jatyr eken». Kelsin dedik. Keshikpeı keldi. О́zimiz sııaqty. Ereksheligi orynsyz elp-jelp etpeıdi, sóz saptasy qońyrqaı hám qazaqy, júris-turysynda bıttiń qabyǵyndaı shendilik joq, ádeti eken. Tyńdaýshysy kelisse áńgimeni ıirimnen tartyp aıtady, kórinip tur: boıyna týsyramaǵan týma tárbıe daryǵan, shirkin, basqasy basqa, qazaqylyǵyn aıtsańshy...
O, qudiret, bizdiń aýylda baıaǵyda apalarymyz ǵana aıtatyn, bala kezimizde emis-emis qulaq shalǵan, joǵalǵaly shırek ǵasyrǵa taıaý, ne bir maqal-mátel álgi jańa orynbasardyń aýyzynan, aq taýyqtyń appaq jumyrtqasyndaı tap-taza, top-top bolyp tógilip tur. Mine, – dedim, ózime-ózim: – Beken, seniń izdegen kisiń osy, nári suıylyp, jasandylyqqa qaraı syrǵyp bara jatqan bolmysyńa sep, túnde túsińe kiretin qoıly aýyldyń shýaǵy.., jaqsylap qarashy, jańa orynbasardyń mıyǵynda ilýli júr... Alǵashqy kúngi alym-berim áńgimeden túıgenim osy.
Ekinshi kúni ádettegideı bastyq-bólmege jınaldyq. Lezdeme istep jibermekke. Onysy lyp etip ótti. Sońynda jańa orynbasardy tanystyrý naýqany oryndaldy. Aty – Talǵat, famılııasy – Batyrhan. (Ym... «ovy» joq eken). Taldyqorǵannyń týmasy. (Ony keshe bilip alǵanbyz). Buryn oblystyq gazette tilshiden tike kóterilip, orynbasar bolǵan. Arasynda, Almatyda «Halyq Keńesi» deıtin gazet ashylyp, sonyń Jetisý óńirlik «sobkory» bolypty. Áıteýir, álem-jálem ataqtan aman. Birdemeniń laýreaty deıtini ázirge joq.
Olardy qoıshy... biz beıbaqqa unaǵany – bolmysy. Ásirese qazaqy bitimi. Aýyldyń ıisi ańqyǵan kebi. О́zim sııaqty qara shopannyń balasy eken. Ákesi Sadyq marqum 1941 jyly german-orys soǵysyna qatysyp, jaralanyp qalyp, eline din aman oralǵan. Talǵattyń ózi aıtady: «Ákem soǵysqa attanǵanda, jalǵyz apaıy «Sadyǵym-aı, myna jurttyń nebir julymyr uldary maıdanǵa baryp, julyny qıylyp jatqanda, jýas qoıdyń aýzynan shóp almaıtyn, seni nemis qaıdan aıasyn, óletin boldyń-aý» dep jylapty.
Allanyń qalaýy: Sadyq ólgen joq. Tipti maıdannan týǵan mekeni Balasaraǵa deıin bir medsestra jetektep ákep, aýyl sovetke ótkizip berip, «qosh, soldatym» dep kete barǵan.
Biz Sákeńdi kórmedik, biraq artynda qalǵan kózi, jalǵyz uly Talǵatty kórdik, dám-tuzymyz jarasyp birge júrdik. Áli de birgemiz. Tákeń aıtady: «Bala kezim. El jaılaýǵa kóshedi. Salqyn tóstiń shúıgin shóbin ańsaǵan sıyrlar kók shalǵyndy japyryp, jańadan súrleýit iz tastap jaılaýǵa tartady. Oǵan japsarlas qoraly qoı aıdaǵan shopandar qıqýlaıdy. Meniń eki aıaǵym ashamaıdyń eki búıirinde baılaýly. Aıqasqan ershikte jumsaq jastyq bar. Uıqyly-oıaý aıdalǵan malmen birge jaıylyp jaılaýǵa baramyn...». Bul Tákeńniń eń bir súıip aıtatyn áńgimesi. Jáne onysyn men sııaqty kóshpendi eldiń ulany bolmasa eshkim túsinip jarytpaıdy da.
Bizdi tabystyratyn taqyryp osy. Bir-birimizge ese bermeı sóıleımiz. О́ıtkeni bolmysymyz bir. Áńgimemiz bitken soń, qalyń tehnıka jarysa júıtkip bara jatqan, qalanyń qıqý shýyna óshige qaraımyz kelip. Bizdi bireý osy jerge aıdap ákelgendeı. Bóri aryǵyn bildirmes... Sóıtip turǵanda, myna jaqtan «maqala qaıda» degen ashy daýystar estiledi. Eki jaqqa júgiremiz. Men jazam, Tákeń aıbaqtatyp qolyn qoıady. Azdan keıin manaǵy áńgimeni jalǵamaqqa «orynbasar bastyǵym» maǵan qaraı aqyryn jele-jortyp kele jatady. О́ıtkeni bolmysymyz bir.
Talǵatpen osylaı tanystyq. Jalpy Tákeń jańalyqqa qumar. Jańalyq bolǵanda, búgin janyp, erteń sónetin shyrpynyń otyndaı ylpyldyq jańalyqtar emes, ýaqyt qazanyna qaınap pisken, zamana tezi budyryn tegistep, jonyp-qyrnaǵan, ámbe qazaqqa qajet, urpaq oqyp úlgi alatyn, ult rýhanııatyna myq shege sııaqty qadala qalatyn qadaý-qadaý dúnıeler. Aıtalyq: qazaqtan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony Áljan Jarmuhamedov, Peterbordaǵy Polıar akademııasynyń rektory Azýrget Sháýkenbaeva, Chývash elinde mınıstr bolǵan qazaq qyzy Gúlmıra Akımova, álemdik deńgeıdegi balerına, Reseı Halyq ártisi Altynaı Asylmuratova, sondaı-aq, orys-cheshen qaqtyǵysy kezinde janyn qıyp Batyr ataǵyn alǵan orynborlyq Jantas Joldın jáne Reseı Qarýly kúshteriniń polkovnıgi, erekshe erligi úshin prezıdent Pýtınniń qolynan «Reseı Federasııasynyń Batyry» ataǵyn alǵan Serik Sultanǵabıev, Tom oblysynyń vıse-gýbernatory Shyńǵys Aqataev, taǵysyn taǵylar. Tákeń bulardy qolyna maısham alyp izdep júrip tapty jáne árqaısysy jaıly jaqsy dúnıe jazdy, hám ózderin tirideı atajurtymen qaýyshtyrdy. Bul da bir saýap shyǵar. Alla qaıyrly etsin!
Keı sátterde bázbir qalamdas dos-baýyrlarym, reti kelgende: «Siz osy eshkim bilmeıtin qaıdaǵy bir dúnıelerdi qaıdan taýyp jazasyz?» dep jatady. Illahı shynymdy aıtsam meni osyndaı joq izdeýge baýlyǵan – osy Tákeńder ǵoı.
Tákeńniń jazýy az hám saz. Biraq bapkerlik qasıeti myqty. Jaqsy jazarmandy jazbaı tanıdy. Ádettegi qara jarystan shaýyp kelip, terimdi basyp, shulǵyp turǵan sátimde, qasyma bir-bir basyp Tákeń keledi. Kekilimnen sıpaı turyp: «Myna Beken oryssha bilmeı sender (áriptes azamattarǵa qaratyp) jan baǵyp otyrsyńdar, áıtpegende, shylbyr ushyn da ustatpas edi» dep, jon arqamnan qaǵyp-qaǵyp qoıady. Men oqyranyp shyǵa kelemin. Dál sol sátti kútip turǵan Tákeń «aıdahardyń tilin ákel!» degen tárizdi qıyn tapsyrmany berdi. Myqshyńdap ketemiz sodan. Tákeń osyndaı adam.
Osylaı kúnder ótip jatty. Astana qulpyryp ósip jatty. Qysqasy, Tákeń ekeýmiz «Arqaǵa baýyr basý» kúnderin birge ótkizdik. Jáne sol kúnder alystap barady. Jazý-syzý jaıynan eshqandaı mektep kórmegen maǵan Talǵat kádimgideı ustaz. Ony ózine aıtpaımyn. Birge kúlip oınap júrip: «Siz maǵan ustazsyz» degen birtúrli emes pe?! Ári ishki pendelik te jibermeıdi. Qatty tań qalatynym Talǵattyń basy zamanaýı kompıýter-qurylǵy sııaqty. Sonaý bir zamandardaǵy saıası oqıǵalardan tartyp, ásirese uly adamdar tóńiregindegi qym-qıǵash dúnıelerdi jatqa biledi. Oqymaǵan kitaby joq. Bilimi teńiz birdeńe. Zerdesi taza, oqyǵany oıynda, kórgeni kózinde jattalyp qala bergen. Tákeńniń basyndaǵy derektiń jartysy bolǵanda ǵoı bizde, múmkin «ǵylym kandıdaty» ataǵyn alyp, taǵy bir jerde aqyl aıtyp, kósilip otyrar ma edik. Bir-eki jyldyń aldynda Tákeń aqyn, jazýshy, dramatýrg, pýblısıst, tarıhshy... qysqasy, segiz qyrly jigit, daǵystandyq qaıratker ótken jyly ómirden ozǵan Shapı Kazıevpen jolyǵyp qalmaı ma?! Sodan tógiledi. Shámilden beri, Rasýldan (Gamzatov) ári túgin qoımaı sóıleıdi. Estip otyrǵan Shapı qasyndaǵy mańǵaz qazaqqa bir qarap, ala bulty josyla kóshken astananyń aspanyna bir qarap «Qadirli inim, sen aıtqan myna teńizdeı ilimdi bizde keıingi jastar bile bermeıdi» dep tómen qarap kúrsingen kórinedi. Tákeń osyndaı adam.
Sodan Sadyqulymen aýyzdyq talastyryp shaýyp júrgen 2002 jyldyń kókteminde kúrt ózgeris boldy. Men gazettegi tilshilik qyzmetimdi tastap, sport mektebine ádisker bolyp bardym. Keshikpeı Tákeń orys-qazaq tilinde shyǵatyn temirjolshylar gazetine bastyq bop bara qaldy. Osy habardy estigende kúlip jiberdim. Sebebi: qyp-qyzyl qazaqylyǵymen kókeıimde sińip qalǵan Talǵattyń eki tili bar alabajaq gazettiń ústinde qoqıyp otyrǵany bir túrli kúlkimdi keltirip bolmady. Sodan kúlkimdi basyp, aǵamdy kórip, qutty bolsyn aıtaıyn, dep bardym. Aıttym. Baıaǵy ezýimde kúlki, qyljaqtap, qyjyrtyp otyrmyn. Tákeń suńǵyla adam ǵoı, mıyǵymda oınap turǵan shaıtan-mazaqty ańǵardy. Iyǵyn qomdap (qashanǵy ádeti), bir silkinip aldy da, ashyq esikten tilshilerine aıǵaı saldy. Sondaǵy aıtqany: «Myna jerde Beken degen jýrnalshy kelip otyr, gazettiń oryssha betinde qate ketip qalmasyn, tez ákelip qaratyp ala qoıyńdar» dedi. Qaıdan bilsin meniń oryssha álip pen taıaqty ajyrata almaıtynymdy, bir jalqaýlaý jýrnalshy gazetin qaratyp almaqqa shaýyp kelsin. Mynadan keıin men emes endi Tákeń kúldi. Oı bir mańdaıy jarqyrap, búıregi búlkildep, jaý túsirgendeı jadyrady-aý. Ketip bara jatyp artyma qarasam, áli kúlip tur eken. Meni tońqalań asyrǵanyna máz.
Sodan beri mine, 20 jyl ótipti-aý. Búgin de Tákeń ekeýmiz Táńirdiń buıryǵymen ult rýhanııatynyń qormaly qazynasy «Egemende» elmen birge eńbek etip júrmiz. Ol basshy, men qosshy. Bir qyzyǵy, el gazetine Tákeńniń ózinen buryn sózi keldi. Aıtalyq, 1998 jyly elordadaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy qazirgi Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetinde «Egemen» óz oqyrmandarymen kezdesý ótkizdi. Osy oqıǵadan «Aqshamǵa» reportaj jazǵan Talǵat «Ult sózin ustaǵan» degen maqalasyn «El gazeti «Egemen», jazylmaımyn nege men» dep ázil-shyny aralas aıaqtaǵan. Osy bir aýyz sóz baspasózge jazylý naýqanyna 15 jyl uran boldy.
О́tkende erigip otyryp: «Táke, osy sizdiń jetken bıigińiz maǵan bastyq bolý ma?» dep qyjyrttym. Ol keńk etip kúldi de: «Men qaıda barsam, artymnan qalmaı júrgen óziń emes pe? Menen basqa kimge sııasyń», degeni. Ras-aý. Atam qazaq «kıimniń jańasy, dostyń eskisi jaqsy» degeni osy shyǵar...
Beý, dúnıe keshe otyz ben qyryqtyń ortasynda oıqastap júrgen azamattardyń aldy búgin alpysty eńserdi. Sonyń biri – Talǵat Batyrhan qudaıdyń bergen rızyǵyn terip jep, alty músheldiń esigin ashyp otyr. Joldastyq hám inilik taraptan qutty bolsyn aıta otyryp, uzaq ǵumyr tileımiz!
