Parlament Senatynyń Tóraǵasy Q.K.TOQAEV Elbasy Joldaýy týraly oı tolǵaıdy
Parlament Senatynyń Tóraǵasy Q.K.TOQAEV Elbasy Joldaýy týraly oı tolǵaıdy
– Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly! Biz sizben senbide, Elbasynyń dástúrli Joldaýy jarııa etilgen kúnniń erteńinde áńgimeleskeli otyrmyz. Jedel suhbat berýge ýaqyt tapqanyńyz úshin alǵys aıtamyn. Siz uzaq jyldar boıy Syrtqy ister mınıstri bolyp jumys istedińiz, Úkimetti, Parlamenttiń joǵarǵy palatasy – Senatty basqardyńyz, osy zamannyń kórnekti qaıratkerlerimen kezdestińiz, sóılestińiz, al keıingi jyldarda Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń orynbasary retinde, bylaısha aıtqanda, Qazaqstanǵa syrt kózben de qaraı aldyńyz. Bizdiń elimiz búgingi álemde qalaı boı kórsetedi eken?
– Iá, Qazaqstanda jumys istegen kezimde de, sheteldegi qyzmetimde de meniń iri memlekettik qaıratkerlermen kezdesýge, sóılesýge jáne kelissózder júrgizýge múmkindigim boldy. Birikken Ulttar Uıymyndaǵy joǵary laýazymda men, árıne, týǵan elimdegi oqıǵalardy yqylaspen qadaǵalap otyrdym, Otanymnyń Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bedeldi basshylyǵymen qol jetkizgen tabystaryna qýandym. Jasyratyny joq, osynaý kúrdeli de kereǵar álemde yqpaldy memleketke aınalǵan Qazaqstannyń azamaty ekendigim úshin maqtanysh sezimine talaı bólendim.
Shetelde Qazaqstan qysqa ǵana tarıhı kezeń aıasynda memleket qurý men ekonomıkada qaıran qalarlyqtaı tabystarǵa jetken el retinde qaralady. BUU-da Qazaqstanǵa «jedel damyp kele jatqan memleket» degen erekshe mártebe berilgen. Kóptegen memleketter «joly bolmaǵan memleketter» degen tańbany arqalap júrgen kezde munyń ózi eń aldymen álemdik qoǵamdastyq jahandyq aýqymdaǵy saıasatker dep tanyǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń talassyz tabysy. Qýatty, turaqty jáne serpindi Qazaqstan qazirdiń ózinde jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdiktiń eleýli faktory bolyp otyr.
Qazaqstannyń damýy álemdik ońdy úrdisterdiń aıasyna tolyqtaı saı keledi. Bizdiń elimizge osy zamannyń barlyq kókeıkesti máseleleri boıynsha senimdi áriptes dep qaraıdy. Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqtyń ajyraǵysyz bóligine aınaldy. Memleketimizdi ıadrolyq qarýsyzdanýǵa, halyqaralyq qaýipsizdikti, ıntegrasııa men kópqyrly ekonomıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa qosqan úlesi úshin qurmet tutady.
– Prezıdenttiń qyzmeti álemdik qoǵamdastyq tarapynan qalaı baǵalanady? Sizdiń Nazarbaev fenomeni álemniń eki bóliginiń – Eýropa men Azııanyń, eki órkenıettiń – Batys jáne Shyǵys órkenıetteriniń, eki saıası júıeniń – totalıtarızm men demokratııanyń túıisken tusynda shyqqan degen sózińiz keńinen belgili. Siz jańa ózińiz aıtqan tabystarǵa qol jetkizýimizdegi Elbasynyń róli týraly ne aıtar edińiz?
– Búkil álem bizdiń Prezıdentimizdi talantty da jigerli basshy, asa kórnekti reformator, jasampaz tulǵa jáne strateg retinde biledi, solaı dep qurmetteıdi. Elimizdiń joly bolǵan dep kámil senimmen aıta alamyz, óıtkeni, tarıhtyń talmaý tusynda ony dál Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi basqardy.
BUU Bas hatshysynyń orynbasary bola júrip, men kóptegen memleketterdiń basshylarymen kezdestim, olardyń qyzmetin baqylaı kelip, strategııalyq oılaý júıesi, tájirıbesi men bedeli turǵysynan búgingi álemde bizdiń Prezıdentimizdeı lıder tulǵa joq degen qorytyndyǵa keldim. Burynǵy keńestik respýblıkany tabysty memleketke, pikirimen barlyq beldi elder sanasatyn óńirlik derjavaǵa aınaldyrǵan dál sol tulǵa.
Prezıdent Nursultan Nazarbaev jahandyq antııadrolyq qozǵalystyń kóshbasshysy retinde qazirdiń ózinde álem tarıhyna endi. Mundaı qurmetti mártebege memleketterdiń birde bir basshysy ıe bolǵan emes.
Elbasynyń tarıhı eńbegi toqyraýǵa túsken saıası júıeniń tar kúpisi men tozyǵy jetken ekonomıkanyń shapanynan shyqqan bizdiń ultymyzdyń bitim-bolmysyn ózgerte alǵanynan kórinedi. Nursultan Ábishulynyń jetekshiligimen Qazaqstan serpindi damyǵan, ashyq ári básekege qabiletti ekonomıkasy bar el retinde tanyldy. Bizdiń elimiz parlamentarızm men azamattyq qoǵamdy damytýda alǵa qaraı qýatty serpilis jasady, munyń ózi Qazaqstandaǵy demokratııalyq úderisterge endi beti qaıtpaıtyndaı sıpat berdi.
– Ártúrli elderde memleketter basshylarynyń halyqqa sóz arnaýynyń ártúrli pishinderi bar ekenin bilemiz. Qazaqstan Prezıdentiniń Joldaýlary nesimen erekshelenedi? Olar elimizdiń damýynda qandaı ról atqardy jáne qandaı ról atqaratyn bolady?
– Kóptegen elderde olardyń basshylarynyń joldaýlary parlamentterge baǵyshtalady da negizinen ishki saıası jaǵdaı men ekonomıkalyq ahýaldy, sondaı-aq syrtqy saıasattyń negizgi baǵyttaryn belgileıdi. Ádette jyl saıynǵy resmı sóz arnaý Memleket basshysynyń belgilengen konstıtýsııalyq mindeti bolyp tabylady.
Qazaqstanda Prezıdent Nursultan Nazarbaev óz sózin Parlamentke ǵana emes, búkil halyqqa da arnaıdy. Sondyqtan da osynaý, shyn mánindegi tarıhı Joldaýyn jarııa etetin oryn retinde Prezıdent Táýelsizdik saraıyn tańdady. Joldaý – Memleket basshysy men búkil qoǵamnyń arasyndaǵy ózara baılanystyń tıimdi pishini. 1995 jyly Konstıtýsııa qabyldanǵaly beri Prezıdent Joldaýlary elimiz ómiriniń mańyzdy saıası oqıǵalaryna aınalyp keledi. Joldaýdaǵy Úkimetke jáne bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵyna berilgen tapsyrmalardyń negizinde elimizdiń ornyqty damýyna baǵyttalǵan naqty sharalar qabyldanady.
Elbasymyzdyń Joldaýlary – Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń barlyq qyrlaryna tereń taldaý jasaıtyn asa mańyzdy qujat. Sondyqtan da olar elimizdi ornyqty damýdyń jahandyq sara jolyna shyǵarýǵa sheshýshi serpin qosty.
– Endi Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýyna qatysty suraqtarǵa kóshsem deımin. Bul qujattyń qandaı basty sıpattaryn aldymen ataýǵa bolar edi? Munyń aldyndaǵylardan osy Joldaýdyń aıyrmashylyǵy nede?
– Biz bárimiz shyn mánindegi tarıhı oqıǵanyń kýágeri bolyp otyrmyz, óıtkeni Memleket basshysynyń bul Joldaýynyń jóni bólekshe. Onda 2050 jylǵa deıingi uzaqmerzimdi Strategııany júzege asyrýdyń naqty baǵdarlamasy belgilengen.
Elbasy Máńgilik Eldi – otandyq tarıhtyń atymen jańa tujyrymdamasyn baıan etti jáne negizdep berdi. Is júzinde bul – Qazaqstannyń ulttyq ıdeıasy jáne memlekettik ıdeologııasy. Máńgilik El uly Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev bastaǵan barlyq qazaqstandyqtardyń biregeı tarıhı mıssııasy bolyp tabylady.
Máńgilik El ıdeıasy halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy ańsaǵan armanyna ǵana emes, Qazaqstannyń táýelsiz jyldaryndaǵy damýynyń naqty nátıjelerine arqa súıeıdi.
Bıylǵy Joldaý, sóz joq, ótken jyldardaǵy osyndaı qujattardan sapalyq turǵydan jańa mindetterdiń aýqymymen erekshelenedi. Qaıtalap aıtaıyn, Qazaqstan qazir burynǵy Qazaqstan emes, búginde ol ishki jalpy óniminiń aýqymy búkil Ortalyq Azııa elderin qosa eseptegennen de asyp túsetin qýatty memleket. Sonymen birge, munyń bári úlken joldyń basy ǵana dep aıtýǵa bizde tolyq negiz bar. Elbasy Joldaýy memleketimizdiń jarqyn bolashaǵyna degen úmit pen senimdi boıǵa uıalatady. Prezıdenttiń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý Strategııasy – memlekettiń ulttyq múddelerine memlekettik turǵydan qaraýdyń, el azamattaryna, ásirese Joldaýda belgilengen maqsattar men mindetterdi júzege asyratyn jastarǵa degen shyn mánindegi ákelik qamqorlyqtyń aıshyqty aıǵaǵy.
Elbasymyz ǵylymı qamtymdy ekonomıka jasaýdyń, qýat tıimdiligi men eńbek ónimdiligin arttyrýdyń, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdyń, qyzmet kórsetýdi jaqsartýdyń, agroónerkásiptik keshendi jańǵyrtýdyń aıryqsha mańyzdylyǵyn atap aıtty. Qýatty ekonomıkalyq irgetasqa arqa súıeı otyryp, syrtqy bolsa da, ishki bolsa da qandaı saıasatty da áleýmettik máselelerdi sheshýge baǵyt ustap tıimdi júrgizýge múmkindik bar.
Tutastaı alǵanda, Prezıdent Joldaýy – bizdiń bárimiz talaı ret júginetin jáne boıynan osy zamannyń barlyq qater-synaqtaryna nanymdy jaýaptar taba alatyn qujat.
Tarıhı tulǵalar «ótpeli» saıası fıgýralardan strategııalyq kózqarasymen, oıynyń aýqymdylyǵymen aıryqsha bolyp turady. Joldaýdy oqı otyryp, Elbasynyń alysqa qaraıtynyna jáne kóz jetpesti kóretinine taǵy da sene túsesiz.
– Prezıdent Qazaqstan álemde adamdar úshin qaýipsiz jáne turýǵa jaıly eldiń birine aınalýǵa tıis dep talap qoıdy jáne ony júzege asyrýdyń joldaryn kórsetip berdi. Siz bul jumystyń uzaqmerzimdi basymdyqtary jáne bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń osy úderistegi róli týraly ne aıta alasyz?
– Qaýipsizdik pen jaılylyq týraly aıtqanda Prezıdent damyǵan eldiń beıbitshilik pen turaqtylyq, ádil sot jáne tıimdi quqyq tártibi degen mańyzdy sıpattaryn bóle aıtty. Tarıh osynaý qasterli qaǵıdattardy umyt qaldyrý quldyraýǵa, toryǵýǵa, keıde tipti saldary uzaqqa sozylatyn qasiretterge ákelip soqtyratynyn kórsetedi. Sondyqtan da Joldaý bolashaqqa baǵyshtalǵan, onyń mán-mańyzyn adamdardyń bir býynynyń ómirimen ólsheý múmkin emes, bul – shyn máninde tarıhı mańyzdy qujat.
2050 Strategııasynyń maqsattaryna qol jetkizý damyǵan demokratııalyq qoǵamda ómir súrgisi keletin árbir azamattyń osy iske óziniń tikeleı qatysýy men belsendi ustanymyn talap etedi. Bizdiń árqaısymyzdyń «Al men óz memleketim úshin ne isteı alamyn?» dep ózine ózi suraq qoıatyn tusy dál osy.
Mysaly, qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalarynda qyzmet kórsetýdiń tıisti deńgeıine qol jetkizý nemese múgedekterge kedergisiz aımaq jasaý úshin, qansha jerden yqpaldy bolsa da, tek memlekettik apparattyń kúshine senip otyra berýge bolmaıdy, bul mindetti sheshýge búkil qoǵam bolyp jumylýǵa tıispiz, óıtkeni munyń bári jalpyulttyq sıpattaǵy ister. Joldaýdyń basqa tujyrymdary týraly da solaı aıta alamyz. Bul qujattyń mańyzdylyǵy da osynda. О́ıtkeni, Elbasymyz yrysty-berekeli, tabysty Qazaqstandy qurý isine el bolyp jumyla kirisý úshin óz sózin búkil ultqa, barlyq azamattarǵa arnap otyr ǵoı. Sondyqtan da biz Máńgilik Eldi halqymyzdyń biriktirýshi ıdeologııasy dep bilemiz.
Al endi zań shyǵarýshylyq qyzmetke keler bolsaq, siz bilesiz ǵoı, Prezıdent Úkimetke Joldaý tujyrymdaryn júzege asyrýdy qamtamasyz etý úshin zań jobalarynyń destesin Parlamentke engizý jóninde birqatar naqty tapsyrmalar berdi. Taıaý ýaqytta depýtattar Prezıdent Joldaýyn túsindirý úshin jurtshylyqpen, áleýmettik sala qyzmetkerlerimen, eńbek ujymdarymen, bıznes ókilderimen kezdesý maqsatymen óńirlerge attanady. Munyń ózi Memleket basshysynyń bastamalaryn zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etetin egjeı-tegjeıli jumystyń aldynda eńbek adamdarynan jáne oqýshy jastardan naqty aqparat alýdyń mańyzdy keri baılanys arnasy.
– «Álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna umtylys kezinde bizge adal básekelestik, ádilettilik, zańnyń ústemdigi jáne joǵary quqyqtyq mádenıet ahýaly qajet», dep aıtylǵan Joldaýda. Bul turǵydan qaraǵanda, bizde jaqsy zańdar qabyldanýyn qabyldanady, biraq olardyń oryndalýy nashar dep aıtatyn adamdar az emes. Siz mundaı pikirmen kelisesiz be? Sizdiń oıyńyzsha, qoǵamda quqyqtyq mádenıetti jaqsartý úshin ne isteý kerek?
– Quqyqtyq mádenıetimiz tómen degen pikirmen belgili bir dárejede kelisýge de bolady, biraq bul iste ilgerileý bar ekenin de aıtqan jón, halyqaralyq uıymdardyń esepteri osyny kórsetip otyr. Qadaǵalaýshy organdar zańdylyqtyń saqtalýyna yqtııatty zer salýy kerek, al biz, depýtattar, zańdy saqtamaýdyń mysaldaryna qatty nazar aýdarýǵa tıispiz.
Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan zańnyń ústemdigi kúsheıe túsken quqyqtyq qoǵamǵa aınala aldy. Bizdiń elimizdegi demokratııa endi beri qaıtpastaı, keri ketpesteı sıpatqa aýysty. Bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵyna kelsek, parlamentarızm memlekettik júıede ózine saı orynǵa ıe boldy. Men bul sózdi sizge ózderin demokratııalyq dep ataıtyn birqatar elderdiń ómirine qarap aıtyp otyrmyn, olardyń parlamentteriniń ókilettikteri bizdiń elimizdiń zań shyǵarýshy organynyń ókilettikterimen salystyrǵanda áldeqaıda az.
Bizdiń azamattarymyz ózderiniń quqylaryn bilip qana qoımaı, olardy zań júzinde qorǵaı alýǵa da tıis. Munyń ózi demokratııalyq qoǵamnyń negizgi qaǵıdaty. Quqyqtyq ádilettiligi joq elder keri ketpeı qoımaıdy.
Quqyqtyq mádenıetpen qosa, bizge óz boıymyzda eńbek mádenıetin de tárbıeleý mańyzdy. 2050 Strategııasynyń maqsattaryna jetý úshin memleketimizdiń barlyq zııatkerlik kúsh-qýatyn jumyldyrý kerek, kóp jumys isteýimiz kerek.
Bul turǵydan alǵanda Ońtústik Koreıanyń úlgisi úırenerlikteı. Tabıǵı qazba baılyqtary joq osy el, Soltústikpen qaqtyǵysa júrip, Japonııamen, Qytaımen qatty básekelese júrip, eńbek qoǵamyn qurdy da az ýaqyttyń aıasynda ındýstrııalyq derjavaǵa aınaldy. Koreıler kóp jumys isteıtin boldy, óıtkeni olar ne úshin eńbek etetinin bildi, túpki maqsatyn kóre aldy.
Elbasy Joldaýy búkil ulttyń aldyna naqty maqsattar men mindetter qoıady. Endi Máńgilik El bolý úshin kóp jumys isteý kerek.
– Nursultan Ábishuly jalpyálemdik damýǵa barabar turý qaǵıdatyn ustaný qajettigin qadap aıtty. Siz bertinge deıin álemniń eń bedeldi uıymy – BUU basshylarynyń biri boldyńyz. Siz jalpyálemdik damýdyń basty úrdisterin qalaı dep aıqyndar edińiz?
– Osy zamanǵy álemdik úrdister óte qarama-qaıshylyqty bolyp keledi. Bir jaǵynan, álem naǵyz ınnovasııalyq zerttemelerdi arqaý ete otyryp, tehnologııany buryn-sońdy kezdestirip kórmegendeı jańartýdyń, aqparattyq-kommýnıkasııalyq sektordy qýatty damytýdyń jolymen júrýde. Álem adamzattyń bolmys-bitimin túbirinen ózgertetin jańalyqtardyń tabaldyryǵynda tur.
Ornyqty damý, ekonomıka men ekologııanyń úılesimi tujyrymdamasy búgingi ómirdiń ımperatıvine aınaldy, BUU-nyń Myńjyldyq sammıtinde sonaý 2000 jyldyń ózinde aıtylǵan ornyqtylyq qaǵıdattaryn engizbeıinshe endigi jerde jekelegen elderdiń de, tutastaı adamzattyń da keleshegi kemel bolmaıtynyn paıymdaý kúsheıe túsýde.
Ekinshi jaǵynan qarasańyz, baılar men kedeılerdiń arasy barǵan saıyn ashylyp ketýin, qatty ashtyqty, mıllıondaǵan adamdar úshin aýyz sýdyń jetispeýin, eń kádýilgi jaǵdaılardyń jasalmaýyn, genderlik jáne etnostyq belgiler boıynsha kemsitýshilikti, máselesi ýshyqqan elderden bosqyndardyń tasqynyn, zańsyz mıgrasııany, esirtki bıznesin, aýrý-syrqaýdy jáne adamdardy saýdaǵa salýdy kóresiz. Kóptegen damyǵan elder jappaı jumyssyzdyqtyń shyrmaýynda qaldy, olardyń keıbirinde jumyssyzdyq, Ispanııadaǵy sııaqty, 30 paıyzǵa jetti.
Jahandyq saıasat pen ekonomıkada turaqsyzdyq pen boljamsyzdyq beleń alyp barady. Sondyqtan Elbasymyz óz Joldaýynda HHI ǵasyrda «jeńil-jelpi júrip ótý» degen bolmaıtynyn óte ádil eskertip otyr. Sonymen qatar, Nursultan Ábishuly tereń taldaýdyń negizinde taıaýdaǵy 15-17 jyl Qazaqstan úshin «múmkindikter kózi» bola alady degen boljamyn jasady. Bul aradaǵy eń basty másele – jaıly konıýnktýranyń múmkindigin qoldan shyǵaryp almaý, tabandy da maqsatty jumys isteý.
– 2050 Strategııasynyń basty maqsatyna – Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylýyna qol jetkizemiz degen bizdiń senimimiz qandaı kúshke arqa súıeıdi?
– Osy zamanǵy Qazaqstannyń úlken artyqshylyǵy – eren Elbasymyz. Ult basynda Nursultan Ábishuly Nazarbaev sııaqty asa kórnekti saıasatker turmasa, biz ómirdiń barlyq salasynda búgingideı tabystarǵa jete alar ma edik? Árıne, jete almas edik. Oǵan qosa, túpki tabysqa degen senimdilik Qazaqstannyń adamı áleýetine negizdeledi. Bizdiń azamattarymyz – bar kúsh-jigerin uly el turǵyzý úshin jumsaýǵa daıyn, zııatkerlik turǵydan óreli jáne oı-sanasynda otanshyldyq ornyqqan adamdar qoǵamdastyǵy. Qazaqstandyqtar barynsha damyǵan elderdiń aldyńǵy qataryna qosylatyn yrysty-berekeli elde ómir súrýge ábden laıyqty.
– Áńgimeńiz úshin rahmet.
Suhbattasqan
Saýytbek ABDRAHMANOV.
