Infografıkany jasaǵan - Amangeldi Qııas
Seriktester senimsiz
Áńgimeni aldymen eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq áriptestikten bastaıyq. Osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda Qazaqstan men Aýǵanstan arasyndaǵy saýda aınalymy 229,7 mln dollardy qurady. Bul bir jyl burynǵy kórsetkishten 15,3 paıyzǵa tómen. Saýda aınalymynyń negizgi bóligi nemese 99 paıyzy – eksporttyń úlesinde.
Tarqata aıtsaq, alty aıdyń ishinde Qazaqstannan Aýǵanstanǵa 228 mln dollardyń taýary jetkizilgen. Álbette, munyń kóp bóligin un eksporty quraıdy. 2021 jyldyń qańtar-maýsym aılarynda Qazaqstanda óndirilgen 656 myń tonna un toǵyz memleketke jóneltilgen. Sonyń 65,5 paıyzy Aýǵanstanǵa jetkizilipti. Budan bólek osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵyndaǵy bıdaı eksportynyń 11,8 paıyzy da Aýǵanstanǵa baǵyttalǵan.
Baıqaǵandaryńyzdaı, bizdegi unnyń negizgi naryǵy – Aýǵanstan. Muny joǵaryda keltirgen statıstıkalyq derekter de rastap tur. Ol az deseńiz, 2020 jyldyń kórsetkishine de bir márte kóz júgirtip ótkenimiz jón bolar. Máselen, byltyr Qazaqstan Aýǵanstanǵa 1 mln 152,6 myń tonna un eksporttaǵan. Bul 2020 jylǵy jalpy un eksportynyń 66 paıyzyna teń. Demek, otandyq dıqandar men eksporttaýshylardyń alańdaýyna tolyq negiz bar.
«Jańbyr jaýmaı, sý bolǵanymyz jaramas, árıne. Degenmen qaýiptiń bulty seıilmeı tur. Birlese jumys istep júrgen aýǵanstandyq seriktesterimizben baılanysqa shyqtyq. Olar elden ketýge májbúr bolypty. Qazir О́zbekstandy panalap otyr. Al aldaǵy jaǵdaıdyń qalaı bolatyny bizge beımálim. Olar Aýǵanstanǵa qaıta oralyp, bizben birlesip jumys isteı ala ma? Qazir bul suraqqa naqty jaýap alý qıyn.
Jasyratyny joq, Aýǵanstan bıliginiń tálibterdiń qolyna ótýi Qazaqstandy aýqymdy naryqtan shettetkeli otyr. Bizdiń taýar atalǵan memlekette endi satylmaýy múmkin. Qazirdiń ózinde aldyn ala tólemder jasalǵan joq. Kelisimsharttarǵa da qol qoıylmaı qaldy. Aýǵanstandaǵy naryqtan aıyrylsaq, birshama kásiporyn tyǵyryqqa tireledi», deıdi óniminiń 90 paıyzyn Aýǵanstanǵa eksportaıtyn «SevEsılZerno» JShS-niń kommersııalyq dırektory Taısııa Kolegova.
KAZGRAIN bıdaı eksporttaýshylardyń ulttyq qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary Álibek Ataıdyń málimdeýinshe, qazir Aýǵanstanmen aradaǵy jumys toqtap tur. Bizdiń tarap ózderine tıesili qarjyny da ala almaı otyr.
«Eki apta buryn astyq jóneltkenbiz. Endi jibergen vagondar keri qaıta ma, joq pa dep alańdap otyrmyz. Vagondardyń júrisin baqylaıtyn baǵdarlama Aýǵanstan aýmaǵynda jumys istemeıdi. Endigi jerde bul jaǵdaı vagon ıelerin de oılandyrýy tıis. Olar Aýǵanstan baǵytyna jumys isteýden múldem bas tartýy múmkin nemese vagonǵa tólenetin aqyny meılinshe kóterýi yqtımal. Árıne, baǵanyń qymbattaǵany eksporttaýshylarǵa tıimsiz.
О́kinishke qaraı, Aýǵan tarapynan aldaǵy jaǵdaıdyń qalaı órbıtinine qatysty naqty jaýap ala almaı otyrmyz. Sanaýly kúnderden keıin bıylǵy astyqqa da oraq túsedi. Al az ýaqyttyń ishinde Aýǵanstannan bólek balama naryq tabý qıyn. Qytaı naryǵy karantınge baılanysty jabyq jatyr. Reseı bıdaıǵa salynatyn salyqty eselep ósirýde. Sondyqtan Ortalyq Azııa elderi men Irannyń tamyryn basyp kóremiz», deıdi Á.Ataı.
AQSh pen aqsha
Qazaqstan astyq ósirýshiler odaǵynyń sarapshysy, «Severnoe Zerno» kompanııalar tobynyń quryltaıshysy Evgenıı Karabanovtyń pikirinshe, Aýǵanstandaǵy saıası ahýal Ortalyq Azııa elderiniń ǵana emes, jalpy tutas álemdegi azyq-túlik saýdasynyń qurylymyn aıtarlyqtaı ózgertýi múmkin. О́ıtkeni Aýǵanstan – azyq-túlik ımportyna táýeldi memleket.
E.Karabanov usynǵan derekke súıensek, Aýǵanstan 2020 jyly álem elderinen 1,885 mln tonna un ımporttaǵan. Negizgi jetkizýshi memleketter – Qazaqstan men О́zbekstan. Byltyr bizdiń el Aýǵanstanǵa 302 mln dollarǵa 1,152,6 mln tonna un eksporttady. Al osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda shamamen 430 myń tonna un jetkizgen.
Sol sekildi ótken jyly О́zbekstan Aýǵanstanǵa 721 myń tonna un jóneltken. Osy oraıda kórshi memleket eksporttaǵan unnyń kóp bóligi qazaqstandyq bıdaıdan óndirilgenin atap ótken jón. Sebebi О́zbekstan Qazaqstannan kóp kólemde bıdaı ımporttap otyr. Bıyl otandyq un eksportynyń 61 paıyzy Aýǵanstanǵa baǵyttalady dep boljam jasalǵan edi.
«2021 jyldyń basynda Aýǵanstandaǵy halyq sany 39,6 mln adamdy qurady. Sońǵy on jylda mundaǵy halyq sany 10 mln adamǵa kóbeıgen. О́kinishke qaraı, bul el – álemdegi kedeı memleketterdiń biri. Sondyqtan azyq-túlik ımportyna táýeldi. Un men bıdaı ǵana emes, kúnbaǵys maıy sekildi basqa da azyq-túlik túrleri ózge memleketterden jetkiziledi. Eldegi bıliktiń aýysýy eksporttaýshy memleketterdi eleńdetip qoıdy. Oǵan negiz de joq emes. Birinshiden, jańa bılikke degen senimsizdik basym. Eldegi jaǵdaıdyń qalaı órbıtini jumbaq. Ekinshiden, AQSh Aýǵanstan Ortalyq bankiniń 9,4 mlrd dollar kólemindegi aktıvin buǵattap tastady. Budan bólek sol eldegi seriktesterdiń habarlaýynsha, jergilikti bankter SWIFT tólemderin tolyǵymen toqtatqan. Bul degenimiz ózara esep aıyrysýǵa eshqandaı múmkindik joq», deıdi E.Karabanov.
Aqshaǵa qatysty máseleni «SevEsılZerno» JShS-niń kommersııalyq dırektory T.Kolegova da tilge tıek etti.
«Buǵan deıin otandyq eksporttaýshylar tólemdi amerıkalyq korrespondent-bankter arqyly qabyldaıtyn. Aýǵanstandaǵy jańa bılik pen Batystyń qarym-qatynasy nasharlasa, qarjy ınstıtýttary tólem jasaýdan bas tartýy yqtımal», deıdi ol.
Shynynda da, osy kúnge deıin Aýǵanstannyń ishki jalpy ónimi AQSh-tyń aralasýymen qamtamasyz etilip keldi. Alaıda AQSh óz áskerin bul memleketten shyǵaryp aldy. Demek, alpaýyt eldiń Aýǵanstanǵa aqsha quıýy da toqtalýy múmkin. Al bul jaǵdaıdyń Qazaqstannyń un óndirisine keri áser etetini aıtpasa da túsinikti.
Qaıtpek kerek?
Qara aspandy tóndire aıtsaq ta, anyq bir dúnıe – Qazaqstan Aýǵanstan naryǵynan birjola aıyrylǵan joq. Á.Ataı aıtqandaı, myń kún soǵys bolsa da, halyqqa báribir nan kerek.
«Áliptiń artyn baqqan durys. Menińshe, aldaǵy eki-úsh aptada jaǵdaı birjaqty bolady. El Úkimetiniń únsiz jatqany da sondyqtan. Árıne, ishki naryqtan artylǵan ónimniń eksporttalǵany jaqsy. Al eksporttyq ónim ózimizde qalsa tıimsiz», deıdi ol.
Bálkim, un óndirýshilerge ýaqytsha qoldaý kórsetken jón bolar. Sarapshy E.Karabanov ol úshin aldymen qazirgi bıliktiń Aýǵanstandy azyq-túlikpen qalaı qamtamasyz etpek oıy baryn bilip alǵan durys dep sanaıdy.
«Aýǵanstan ózge elderdiń gýmanıtarlyq kómegine ıek artýy múmkin. Bul bizdiń el úshin tıimsiz. Qazaqstan úlken naryqtan aıyrylmaq. Ádette, gýmanıtarlyq kómek aldymen memleketke jaqyn ornalasqan elderden jetkiziledi. Eger halyqaralyq uıymdar ónimdi satyp alatyn bolsa, onda olar úshin eń tıimdi el – Qazaqstan. О́ıtkeni logıstıkalyq baılanys jolǵa qoıylǵan. О́ndirýshiler de jumystyń jaı-japsaryn jaqsy biledi. Tájirıbe de jeterlik. Bul turǵydan Qazaqstannyń áleýeti joǵary, biraq barlyq másele qarjylandyrýǵa baılanysty bolmaq. Sondyqtan jaǵdaı tez arada rettelgenin kútýden basqa amal joq», deıdi E.Karabanov.
Qazaqstan astyq óńdeýshiler odaǵynyń prezıdenti Evgenıı Gannyń pikirinshe, eldegi astyq eksportynyń áleýeti tolyq paıdalanylmasa, ishki naryq zardap shegýi múmkin. О́ıtkeni usynys suranystan asyp ketkeli tur. Al bul astyq baǵasyna mindetti túrde áser etedi. Onyń ústine Reseıden Qazaqstanǵa astyq ımporttalatynyn da esten shyǵarýǵa bolmaıdy.
«Otandyq astyq ósirýshiler bıdaıdyń bir tonnasyn 100 myń teńgeden arzan baǵaǵa satsa, onda sózsiz shyǵynǵa batady. Sondyqtan bıylǵy maýsymda qalaıda dástúrli naryqtardy saqtap qalý kerek. Sondaı-aq Iranǵa astyq jetkizýdi barynsha arttyrýǵa basymdyq bergen jón. Bul rette bizge reseılik eksporttaýshylar básekeles bolmaq. Degenmen múmkindigimiz joǵary. О́ıtkeni Reseıde astyqty elden shyǵarǵan kezde qomaqty kólemde salyq salynady. Esterińizde bolsa, birneshe jyl buryn reseılik eksporttaýshylar qazaqstandyq kompanııalardy Iran naryǵynan yǵystyryp shyǵarǵan bolatyn», dedi E.Gan.
Aýǵanstan Qazaqstan astyǵynan bas tartyp, О́zbekstanmen jumys isteýge basymdyq berýi de ǵajap emes. Ekeýi de Aýǵanstanǵa un eksporttaıtyn negizgi memleket. Eger aýǵandar bizdiń ónimnen bas tartsa, onda ózbekterdiń aıy ońynan týmaq.
«Buryn Aýǵanstanǵa undy negizinen Pákistan eksporttaıtyn. Alaıda Pákistanda halyq sany kóbeıip, azyq-túlikke degen suranys artty. Tıisinshe, sońǵy on jylda bul eldiń eksporttyq áleýeti aıtarlyqtaı nasharlady. Al О́zbekstan sońǵy ýaqytta un eksportyn barynsha arttyryp keledi. Bul rette kórshi memleket Qazaqstannyń bıdaıyn qaıta óńdeý arqyly paıdaǵa kenelip otyr. Sondyqtan О́zbekstan tarapy qalyptasqan jaǵdaıdy tıimdi paıdalanyp, qazaqstandyq unnyń Aýǵanstanǵa eksporttalýyna kedergi keltirýi múmkin. Iаǵnı О́zbekstan Aýǵanstan baǵytyndaǵy júk tranzıtine toqtaý salýy yqtımal», deıdi T.Kolegova.
Umytyp barady ekenbiz, osy jyldyń maýsym aıynda Májilis depýtaty Aıbek Paıaev otandyq un óndirýshilerdiń múddesin qorǵap, Úkimetke depýtattyq saýal joldady. Ol Qazaqstannyń un óndirý salasyna memlekettik qoldaý qajet ekenin alǵa tartqany esimizde. Halyq qalaýlysynyń dereginshe, 2000 jyldary Qazaqstanda 2 300 un óndiretin kompanııa bolǵan. Búginde olardyń birazy bankrotqa ushyrap, jumysyn toqtatqan. Eger Aýǵanstan bizdiń astyq pen unnan bas tartsa, otandyq óndirýshilerdiń basyna qara bult qaıta úıirilýi ábden múmkin.
Qaıtpek kerek? Tálibtiń tilin tabamyz ba? Álde áliptiń artyn baǵamyz ba?..
