Tórlet, Álippe!

Bilim negizi mektepte qalanady, al mektep tabaldyryǵyn attaǵan jas shákirttiń qolǵa ustaıtyn alǵashqy kitaby – «Álippe». Endeshe «Álippe» «bar kitaptyń atasy» deýge ábden laıyq.

Osydan birneshe jyl buryn «Álippeniń» oqý baǵdarlama­synan shyǵyp qalǵandyǵy týraly jaǵymsyz habar tarady.

Bilim ataýlynyń bastaýynda turǵan «Álippe» qaı zamanda bolsyn qazaq qoǵamynyń erekshe nazarynda boldy.

Uly reformator-pedagog Ah­met Baıtursynov áýeli 1912 jyly «Oqý quraly» dep usy­nyp, keıin udaıy tolyqtyrý, jetil­dirý nátıjesinde 1927 jyly «Jańa Álipbı» degen atpen mek­tep tabaldyryǵyn attaǵan búl­dir­shinderdiń bas kitaby budan keıingi kezeńde jaryq kórgen barlyq «Álippelerge» berik irgetas boldy.

Baıtursynov repressııaǵa ushyrap, onyń esimin ataýǵa múlde tyıym salynǵan jyldarda da Ahańnyń «Álippesi» ǵana emes, ol qalyptastyrǵan til bilimi men ádebıettaný ǵylymynyń 500-ge jýyq termınderi qazaqtyń talaı býynyn ulttyq rýhta tár­bıeleýge ólsheýsiz úles qosty.

Ahańnan keıin jaryq kó­rgen Teljan Shonanovtyń «Jańa­ly­ǵy» men Moldaǵalı Jol­dy­baevtyń «Jańa arnasy» Baı­tursynov túzgen, qalyptaǵan «Jańa Álipbıdiń» sheńberinde jasaldy.

«Álippeni» Lenıngrad Shyǵys­­taný ýnıversıtetin bitirip kelgen soń bizge ustaz bolǵan, ol kezde jas ǵalym, keıin máshhúr akademık Ismet Keńesbaev ta jazdy. Jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt boıyna oqytylǵan onyń «Álippesimen» 30, 40-jyldardyń oqýshylary bilim aldy. Budan keıingi ja­ryq kórgen N.Mırshanov pen M.Tóre­janov­tyń «Álippeleriniń» mazmu­nyna sol kezdegi kommýnıs­tik ıdeologııa men keńes zamany saıa­satynyń salqyny tıgenimen qurylymy men termınologııasy jaǵy­nan alǵanda Ahmet Baıtursynov sal­ǵan sara joldan alysqa uzaı alǵan joq.

Baıtursynov uly ǵalym ǵana emes, Qazaq avtonomııalyq res­pýblıkasynyń alǵashqy Halyq aǵartý komıssary, búgingi til­men aıtqanda Oqý mınıstri de boldy. Osy qyzmetti atqarý ót­ken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary bizdiń de mańdaıymyzǵa jazyldy.

«Álippe» týraly áńgimeni áriden qozǵaýymnyń taǵy bir syry – mekteptiń bas kitaby árqashan árbir Oqý mınıstriniń basty nazarynda boldy. Biz de osy dástúrdi ustanyp, kezin­de «Álippeniń» ár basylymyn muqııat paraqtap, aqyl-keńesi­mizdi aıtqanbyz.

«Álippeniń» mańyzdylyǵy sonshalyq elimiz táýelsizdik al­ǵannan keıin jaryq kórgen jańa býyn «Álippesine» Elba­sy­myz Nursultan Ábishuly Nazarbaev alǵysóz jazyp, mektep tabaldyryǵyn attaǵan jas býyndy ózi arnaıy quttyqtaǵan edi. Sol «Álippeniń» oqý baǵdar­lamasynan shyǵyp qalýy barsha ata-analardyń, ustazdar qaýymynyń, búkil qazaq qoǵamy­nyń narazylyǵyn týdyrdy. Endi Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Qanatuly Aımaǵambetov aıaýly kitapty oqýshylarǵa qaıtaryp, kóptiń rızashylyǵyna bólendi. Jas mınıstrimizge biz de «Bárekeldi!» dep, endi jas oqýshylarmen qaıta qaýyshqan «Álippeniń» erekshelikterine arnaıy toqtalaıyq.

Árıne, Baıtursynov «Álip­pesin» týra sol kúıinde búgingi mektep oqýshylaryna usynýǵa bola qoımaıtyny belgili. Bizge keregi – Ahań qalyptaǵan úlgi arqyly jas urpaqqa ana tiliniń bar áýezin sińirip, ata dástúriniń bar qasıetin darytý. Bul maqsatqa jetýdiń pedagogıkalyq, dıdaktıkalyq jáne ádistemelik negizin de kezinde A.Baıtursynov jasap bergen edi.

Ahańnyń paıymdaýynsha, árip – dybystyń tańbalanýy, dybystan – býyn, býynnan – sóz, sózden sóılem quralady.

Osynyń bárin ult uǵymyna saı úılestirý arqyly ana tilimiz­diń asyl qasıetterin meńgeremiz. Al ol bizdi ultty tanýǵa, ǵylym-bilimdi ıgerýge, halyqqa qyzmet etýge bastaıdy. Á.Jumabaeva, N.Qurman, B.Sabdenovalar daıar­laǵan jańa «Álippe» Ahańnyń osy konsepsııasyn erekshe bas­shylyqqa alǵan.

Álippe shartty túrde úsh bólim­nen quralǵan. Alǵash­qy beti jas dostaryna: «Bilim jolyn­daǵy alǵashqy qadamyń qutty bolsyn!» degen ult ustazy­nyń meıirban beınesimen ashylatyn kitap óz oqyrmanyn birden bilim álemine jeteleı jóneledi.

Birinshi bólim ustaz ben shákirt­terdiń sýret arqyly bir­lese jumys isteýine qurylǵan. Birinshi sabaqta-aq jas búl­dirshinniń muǵalim kómegi­men Memlekettik Tý, Eltań­ba, Ánuran sııaqty kıeli rámiz­deri­mizben tanysýynyń ózi oqý­lyq­­tyń otanshyldyq rýhta ja­zyl­­ǵanynan habar beredi. Budan keıingi «Sálemdesý», «Mek­teptegi bir kúnim», «Men ádepti balamyn» atty sýretti sabaqtar jas býyndy ata-baba dástúrine adaldyqqa shaqyrady.

Kitap avtorlary budan ke­ıingi sabaqtarda shákirtterdi qor­shaǵan orta, tabıǵat, qala men daladaǵy alýan túrli dybys­tar álemin aralatyp, balalar­dyń kommýnıkatıvtik, tanym­dyq qabiletterin ushtaı túsedi. Osylaısha 12 sabaqtan turatyn birinshi bólimde shákirt sýretter arqyly dybys, býyn, sóz álemine saıahat jasap, birtindep áripter ólkesine keledi.

«Álippeniń» ekinshi jáne bas­ty bólimi jas oqyrmandy dybys pen áriptiń ara jigin ajyratýǵa úıretedi. Áripti qoldaný arqyly birtindep sóz ben sóılem quraýdy meńgertedi.

Keńes zamanynda jasal­ǵan «Álippelerde» orys «Býkvar­larynyń» áseri az bolǵan joq. Orys alfavıtine sáıkes árip úıretý qazaq uǵymyna laıyq sóz quraýda kóp qıyndyqtar tý­ǵyzdy. Muny óz tájirıbesinen erte kezden-aq ańǵarǵan Ahań áripterdi úıretýdiń múlde jańa, taza qazaqı uǵymǵa negizdelgen ozyq úlgisin usyndy. Jańa «Álip­peniń» avtorlary dál osy úlgini basshylyqqa alypty.

«Álippe» ataýly «A» árpin úıretýden bastalatyny barshaǵa belgili. Ahań ekinshi árip retinde «Á» nemese «Azbýkadaǵydaı» «B» emes, «R» árpin alǵan.

Munyń eki túrli sebebi bar. Birinshiden, «a» men «r» árpi arqyly qazaqsha sóz quraýǵa bolady. Ekinshiden, «r» dybysyn úıretý arqyly balany durys dybystaýǵa, artıkýlıasııalaýǵa, sol arqyly durys sóıleý mádenıetin qalyptastyrýǵa tárbıeleıdi. Oqýlyq avtorlary Ahańnyń dál osy tásilimen ekinshi árip «r» dybysy men árpin úıretip, osy eki áriptiń qosyndysynan balalarǵa birden «ar», «ara» sózderin aıtqyzady. Munymen de shektelmeı shákirt­ter muǵalim kómegimen basynda, ortasynda, aıaǵynda «r» dybysy bar «qar», «qarǵa», «raýshan», tipti osy zamanǵy «radıo», «robot» sózderi arqyly «r» árpi kezdesetin talaı sózge qanyǵady. Bul – ábden quptarlyq ádis.

Ahmet Baıtursynov qazaq tiliniń dybystyq júıesine erekshe mán bergen. Ol bir ǵana da­ýysty dybystardyń ózin: ań­ǵal, bosań, qysań, tuıyq, ótkel­di, qymqyrýly dep jikteıdi. Qazaq tilinde ǵana kezdesetin dy­bystardyń óz ereksheligine oraı durys aıtý arqyly saýatty sóı­leýge, sóıleý mádenıetin qa­lyp­tastyrý arqyly til má­denıetin ornyqtyrýǵa erekshe mán bergen. Túptep kelgende qazaqty ózge ulttardan ózge­shelep, daralap turatyn Ahań túrlegen ana tilimiz emes pe?

«Álippe» avtorlary alǵashqy «A», «R», «L», «Ý» «N» áripterin meńgergen shákirtterge alǵan bilimderin jiktep, júıelep, eske saqtaý úshin «ne úırendim?», «ne bildim?» degen arnaıy bólim qosyp, onda balalarǵa úırengen áripteri arqyly ózderi tanyǵan jańa sóz ben qysqa sóılemderdi pysyqtaıdy.

Kitap avtorlary áripterdi sóz quraý qabileti jáne dybystalý ereksheligine qaraı meńgertý arqyly shákirtterdi birtindep bilim áleminiń tórine qaraı jeteleı túsedi. Alfavıttiń ortadan tómendeý tusynda orna­lasqan «P» árpine kelgende oqýshylar osyǵan deıin úırengen áripteriniń kómegimen «Kitap – adamnyń aqylshy dosy. Kitapty aqyndar, jazýshylar jazady. Sýretshiler sýretin salady. Kitapty uqypty, taza ustaý kerek», degen qysqa bolsa da taǵy­lym men tárbıege toly mátin jazyp úlgeredi. Árıne, mátindi budan da tolyǵyraq etip jazýǵa bolar edi, biraq balalar onda kezdesetin áripterdi áli tolyq ótken joq. Sol sebepti úırengen áripter sany kóbeıgen saıyn mátin de kúrdelene, aıshyqtala túsedi. Muny budan keıingi sabaqtardan aıqyn ańǵaramyz.

«Álippe» jazý ońaı emes. Áýeli avtorlar usynǵan metodıka bala uǵymyna laıyq tańdalýy kerek. Ondaǵy mátin maǵynaly, mánerli, kórkem bolýy shart. Avtorlar «I» árpine kelgende shákirtterine jaı sóılem ǵana emes, sol áripter kómegimen óleń oqýǵa da múmkindik beredi. Oǵan aqyn Abdrahman Asylbektiń: «Uzyn quryq ınelik, ınelikke tımelik. Ushaqtardy jasadyq, ınelikten úırenip», degen shaǵyn ári shymyr, jattalýy ońaı óleńi dálel bolady. Eń bastysy, qysqa ǵana shýmaqta balalar áli ótpegen bir árip te joq. Bári tap-tuınaqtaı, óz ornynda tur.

«Álippe» – árip úıretip, sóz, sóılem quraýǵa baýlıtyn oqýlyq qana emes, ulttyq tálim-tár­bıege, ǵylym-bilimge, alýan túrli mamandyqqa shaqyryp, sport­qa deıin baýlıtyn tanym­dyq máni zor ámbebap kitap. Bul oqýlyqtyń ár betindegi bala uǵymyna saı tańdalyp, taqy­rypqa sáıkes surypta­lyp berilgen mátinderden anyq baı­qalady.

Bir kezderi mektep oqýly­ǵyna kirý ádebıetimizdiń úl­ken klassıkteri úshin de ájeptáýir mártebe edi. Keıingi kez­deri jaryq kórgen ádebıet oqý­lyqtarynyń keıbirinde esimin biz bilmeıtin aqyn, jazýshylar qaptap júr. Oqýlyqtyń ózinde jáne sol úshin jasalǵan oqý baǵdarlamasynda aldaǵy ýaqytta mundaı shalaǵaılyqqa jol bermegen jón. Osy tur­ǵydan kelgende «Álippe» avtor­lary onda esimi atalyp, shyǵar­malarynan úzindi keltirilgen avtorlardy durys irikteı bilgen.

Kitaptyń úshinshi bólimindegi shákirtterdiń óz betinshe oqýyna arnalǵan mátinder men olardyń avtorlary О́tebaı Turman­janov, Muzafar Álimbaı, Shona Smahanuly, Farıza Ońǵarsynova, Ermek О́tetileýulynyń Otan, ustaz, bilim, mektep, «álippe» týraly óleńderi ótken sabaq, qam­tyl­ǵan taqyryp jáne oqýlyq maz­munymen qabysyp tur. Osy turǵydan kelgende «Álippeniń» ón boıynda kezdesetin basqa da esimi elge tanymal balalar aqyndary men jazýshylarynyń shyǵarmalary, «Negesh» ensıklopedııasynan alynǵan utymdy úzindiler oqýlyq ajaryn ashyp, mazmunyn baıyta túsken.

Aıaýly Ahań óziniń alǵashqy «Álippesin» jas oqyrmandarǵa usyna turyp, sýretterine kóp kó­ńi­li tolmaıtynyn, onyń qa­zaq­ta kásibı sýretshilerdiń azdyǵynan týyndaǵan olqylyq ekenin qynjyla jetkizgen edi. Bul jolǵy «Álippeniń» kásibı sýretshi Baǵdagúl Eralıeva sal­ǵan ádemi sýretteri oqýlyq maz­munyn kórkemdep, kitap kel­betin aıshyqtap tur.

Elimizdegi barlyq qazaq mek­tep­terine jol tartqan jańa «Álippeni» qaıtarǵan mınıstr A.Q.Aımaǵambetovke, onyń avtor­lary: pedagogıka ǵylym­darynyń doktorlary, professor Á.Jumabaeva men N.Qurmanǵa, ádisker ustaz B.Sabdenovaǵa, ásem bezendirip, sapaly qaǵazǵa basyp shyqqan «Atamura» baspasyna alǵysymyzdy bildiremiz.

Táýelsiz Qazaqstannyń jas urpaǵyn álemdik bilim bıigine bas­taıtyn kitapqa «Tórlet, Álip­pe!» deımiz bek rıza kóńilmen.

Myrzataı JOLDASBEKOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri,

Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik syılyǵynyń laýreaty