Memleketter basshylarynyń sheshimi men áreketi sol eldiń halyqaralyq qoǵamdastyq aldyndaǵy syrtqy beınesin aıqyndaıtyn birden-bir qadam ekeni anyq. Ásirese jańadan egemendigine qol jetkizgen memleket úshin ózin jaqsy qyrynan tanystyrý asa mańyzdy. Alǵashqy ońtaıly sheshimderdiń memlekettiń bolashaǵyna, ózgelermen qarym-qatynasyna tikeleı jaqsy áser etetini bar. Osy oraıda Qazaqstannyń qazirgi bedeli men táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary qabyldanǵan sheshimderiniń arasyndaǵy baılanysty birden baıqaýǵa bolady. Mundaı múmkindik bir-aq ret beriledi. Al ony qalaı paıdalaný – eldiń tizginin ustaǵan azamattardyń enshisinde. Qazaqstannyń Ortalyq Azııa aımaǵy men postkeńestik keńistiktegi, halyqaralyq arenadaǵy ornyn aıqyndaǵan tarıhı sheshimderdiń biri – Elbasynyń álemdegi tórtinshi iri ıadrolyq qarýdan bas tartýy bolǵany haq. Bul qadamnyń durystyǵyn tarıh ta rastap otyr.
AQSh-tyń bedeldi The Times nemese Johnson city press, Chicago Tribune, The News Journal, Los Angeles Times sekildi basylymdarynda 90-jyldardyń basynda jarııalanǵan materıaldarǵa kóz júgirtsek, KSRO ydyraǵanda táýelsizdik alǵan elderdiń arsenalynda qalǵan ıadrolyq qarýdyń kólemi men onyń qaýpi týraly kóptegen materıalǵa kezigesiz. Sol kezdegi kúrdeli jaǵdaıda táýelsizdigin jańadan alǵan elderdiń bul qarýdy qalaı qoldanatyny tolǵantyp, seskengen Batys jaǵdaıdy jiti qadaǵalap otyrdy. Associated Press avtorlary 1992 jyly 14 maýsymda Johnson city press gazetinde jarııalaǵan materıalda Ýkraına men Qazaqstannyń ıeligindegi ıadrolyq qarý Batysty ǵana emes, Reseıdi de alańdatatynyn jazǵan. Sondaı-aq Qazaqstannyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngtonnan Reseı, Qytaı nemese AQSh-tyń ıadrolyq shabýylyna qarsy kepildik suraǵany aıtylǵan. Mundaı talapty Ýkraına tarapy da qoıǵan eken.
The Atlantic basylymy halyqaralyq nazar Soltústik Koreıa men Irandaǵy ıadrolyq baǵdarlamalarǵa baǵyttalǵandyqtan, az talqylanatyn Azııa eli – Qazaqstan ıadrolyq qarýsyz álem qurý máselesinde kóshbasshyǵa aınalǵanyn jazady. Buǵan 2013 jyly elde Irannyń ıadrolyq máselesine qatysty ótken halyqaralyq kelissózder de dálel bola alady. Qazaqstannyń ıadrolyq qarýǵa qarsy kúres salasyndaǵy kóshbasshylyq róli odan bas tartý týraly sheshimmen aıqyndalady. Elimiz ulttyq qaýipsizdikke, adamzat pen búgingi órkenıetke tóngen basty qaýippen kúreste halyqaralyq uıymdarmen birlese otyryp, óz mysalynda ıadrolyq qarýsyz álem qurý ıdeıasyn belsendi túrde nasıhattap keledi.
2017 jyly The Hill basylymynda jarııalanǵan maqalada avtor Arıel Koen Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartýy sımvoldyq qadam ǵana emes, eldiń brendine aınalǵanyn málimdegen. Rasynda Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldardan bastap óziniń syrtqy saıasatynda beıbitshilik pen tatýlyqty tý etetinin kórsetip keledi. Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý maqsatyna zor úlesin qosyp keledi.
Joǵaryda jarııalanǵan materıalda Soltústik Koreıa men Irannyń ustanymyna balama retinde Qazaqstannyń úlgisi keltirilgen eken. «Phenıan men Tegeran sabaq alyp, ıadrolyq qarýdy beıbit maqsatta qoldanýdy qarastyrýy kerek. Ony júzege asyrýǵa bolady. Eki jarym onjyldyqtan astam ýaqyt boıy Reseı men Qytaıǵa kórshiles eldiń Prezıdenti úlgi kórsetip keledi. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin ıeliginde qalǵan ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshim qabyldap, ıadrolyq qarýdy taratpaý men qarýsyzdaný jolyn ustanýdy jalǵastyryp keledi», delingen maqalada.
Sondaı-aq Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıingi saıası jáne ekonomıkalyq turaqsyzdyqta Qazaqstan basshylyǵynyń aýqymdy ıadrolyq arsenaldy basqarý máselesi kúrdeli bolǵany aıtylǵan. Bolashaǵy belgisiz tarıhı kezeńde N.Nazarbaev saıası jáne ekonomıkalyq shyǵyndardy tarazylap, aqyrynda ıadrolyq qarýsyz bolashaqty tańdap, táýekelge bel býýdy sheshken-di.
Basylym N.Nazarbaev ıadrolyq qarýsyzdanýdy qabyldap qana qoımaı, ony óz eliniń brendiniń bir bóligine aınaldyrǵanyn jazady. «Qazaqstannyń jańa halyqaralyq beınesi qaýipsiz ári jaýapty ıadrolyq saıasatpen tikeleı baılanysty boldy», dep jazdy The Hill.
Baıqaǵanymyzdaı, Elbasynyń bul tarıhı sheshimi Qazaqstannyń halyqaralyq saıasattaǵy ornyn aıqyndap qana qoımaı, onyń bitimgershilik qyzmetine negiz boldy.
Sheteldik basylymdardyń betterinde qazaq dalasyndaǵy ıadrolyq qarýdyń qaraly izin, alapat qasirettiń qurbany bolǵandardyń aýyr taǵdyryn sıpattaǵan materıaldar da jıi kezdesip jatady. Bedeldi basylymdardyń biri The Nature-de jarııalanǵan «Keńes Odaǵynyń ıadrolyq kúnási Qazaqstanda tirshiligin jalǵastyrýda» taqyrybyndaǵy ǵylymı maqalada polıgonnyń zardaby áli kúnge deıin joıylmaǵanyn kórsetetin kólemdi materıal jarııalanǵan. Osy sekildi oqıǵalar Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshimine tereńirek úńilýge múmkindik beredi. Bul bir ǵana óńirdiń ne ulttyń taǵdyry emes, adamzattyń qasireti ekenin kórsetetin osy mysal Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyz álem qurýdaǵy áreketine nazar aýdarý kerektigin taǵy bir dáleldeıdi.
Birikken Ulttar Uıymynyń 29 tamyzdy Iаdrolyq qarýǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep bekitýi Qazaqstannyń bastamasymen qabyldanǵany belgili. Ataýly kúnniń tarıhyna úńilgen The Times jýrnaly «BUU jyl saıyn Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń polıgondy jabý týraly sheshimine oraı Iаdrolyq qarýǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúnin atap ótedi» dep jazǵan.
1991 jyly 9 qyrkúıekte The Times jýrnaly aımaqtaǵy ıadrolyq qarýdyń bolashaǵyna alańdaǵan Batys elderi úshin Elbasynyń Semeı polıgonyn jabý týraly sheshimi jaqsy belgi ekenin jazǵan eken. «Semeı synaq alańynyń 1991 jyly Keńes Odaǵynyń ydyraýy qarsańynda jabylýy sımvoldyq mánge ıe boldy», dep jazdy The Times jýrnaly.
Álemdegi iri derjavalardyń biri – Keńes Odaǵy ydyraǵan tusta ıadrolyq qarýdyń basym bóligine ıe postkeńestik elderdiń aldaǵy sheshimi dúnıe júzin alańdatqany túsinikti. Sol kezde Semeı polıgonynyń jabylýy zulmat qarýsyz beıbit álemniń alǵashqy úmit-sáýlesi boldy. Osylaısha, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tarıhı sheshimi táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵymen qatar, halyqaralyq arenadaǵy bedeli men ornyn aıqyndap berdi deýge tolyq negiz bar.
