Balyqqa baı Atomkól
Tań qylań bere О́skemennen Atomkólge bet túzedik. Júrgizýshimiz Iýrıı Pavlovıch polıgon dalasyn bes saýsaǵyndaı biledi eken. Kezinde áskerı tehnıkalardy kóshirisip, polıgon dalasynda jumys istepti. Syr sýyrtpaqtap, suraq qoıyp edim, jarytyp eshteńe aıtpady. Iаdrolyq jarylystan paıda bolǵan Atomkól Semeıden 100 shaqyrymdaı jerde, Shaǵan ózeniniń boıynda.
Izimizdi shańǵa kómdirip, dala jolymen zýlap kelemiz. Ár-ár jerde shashylǵan qoqys. Keshegi synaq polıgony, búginde turmystyq qaldyqtardyń alańyna aınalǵandaı. Júrgizýshi mejeli jerge taıadyq degendeı ıek qaqty. Tóńirekti kózben sholdyq. Taıynshadaı tastar shashylyp jatyr. Jarylystyń joıqyn bolǵanyn osydan-aq kórýge bolady. Shubatylǵan súrleýmen qyratqa shyqqanda, dóp-dóńgelek kóldi kórdik. Sırkýlmen syzǵandaı. Izdep kelgen Atomkólimiz – osy. Jarylysy Japonııanyń Hırosıma qalasyna tastalǵan atom bombasynan toǵyz ese qýatty bolǵanyn bilgen soń, qoıyn-qonyshymyzdy qymtap, kólikten tússek, jaǵalaýy tolǵan balyqshy. Qona jatyr. «Sazannyń mekeni osynda» desedi baltyrdan sý keship, qarmaq salyp júrgender.
– Balyǵyn jeısizder me? – deımin ǵoı kólden kóz almaı turǵan aqsaqalǵa.
– Jeý úshin aýlaımyz ǵoı, – dedi moıyn burmastan.
– Ýly emes pe?
– Ýly bolsa, jetpiske kelem be? – dep myrs etti.
Kóldiń paıda bolý tarıhyna úńilseńiz, balyǵyn aýlamaq túgil, mańyn basqyńyz kelmesi anyq.
1965 jyldyń qysynda Shaǵan ózeniniń boıyndaǵy dúmpý Semeı dalasyn dúr silkindirgen. «Balapan» alańyndaǵy 200 metr tereńdikke salynǵan jarylǵysh zat tonnalyq tastardy segiz shaqyrymǵa deıin laqtyrǵan. Kýágerlerdiń aıtýynsha, kókke kóterilgen shań-tozań birneshe kúnge deıin Semeıdiń aspanynan seıilmegen. Halyq ý jutyp jatqan kezde keńes ókimeti «Qazaqstannyń shóleıt dalasynda jasandy kól jasadyq» dep jańalyq ashyp, jahanǵa jar salǵan-dy. Jarylys ornynda dıametri 500 metr, tereńdigi 80-100 metr qazanshuńqyr paıda bolǵan. Joǵary temperatýranyń áserinen shuńqyrdyń túbindegi tastar erip, shynydaı jyltyrap qalǵan. Keıin Shaǵan, Ashysý ózenderinen sý tartyp, kól jasaǵan. Radıasııa tunǵan jerde jumysshylar Shaǵannan shuńqyrǵa deıin kanal qazǵan. Tehnıkalardyń kabınasy qorǵasyn plastınalarmen qaptalǵanymen, jumysshylardy zııandy sáýlelerden qorǵamaǵan. Sonda jumys istegen 300-deı jumysshynyń otyzy ǵana aman
qalypty.
Keńestik ǵalymdar osylaısha Qazaqstan jerinde qyryqqa jýyq shuńqyr jasaýdy kózdegen. Ondaǵy oılary Azııanyń qýańshylyq aımaǵynda sý rezervýarlaryn salyp, qar sýyn jınaqtaý edi. Shuńqyr túbindegi erigen tastar jınalǵan sýdyń sińip ketýine jol bermeıdi dep topshylaǵan. Sóıtip kólge mal sýarýǵa bolady degen pikirge kelgen. Joba sátsiz bolǵanymen, ǵalymdar jumystaryn jalǵastyra berdi. Kólge balyq, jándikter jiberdi. Túbine sý ósimdikteri men baldyrlardyń tuqymy shashyldy. Olardyń 90 paıyzy qyrylyp qalsa, tirileri mýtasııaǵa ushyrapty-mys. Sondyqtan da shyǵar, halyqaralyq ekologııalyq tazalyqty baqylaýshy «Grınpıs» uıymy bul jarylysty adamzatqa qarsy jasalǵan eń soraqy qylmys dep baǵa bergen.
Biz otyrǵan ýaqytta álgi aqsaqal on shaqty sazan sýyrdy. Balyqtyń poshymynan ózgeris baıqamadyq. Kádimgi sazan. Bilýimizshe, radıasııa bolǵan kúnniń ózinde etke emes, súıekke sińedi eken. Kól aınalasyndaǵy alańsyz eldi kórgendikten be, boıdaǵy qorqynysh seıilgen. Mynaý shyjyǵan ystyqta kólge qoıyp ketsek pe degen de oı jylt etti...
Shaǵan – kartaǵa túspegen qala
«Júregimizdiń bir bólshegi osynda máńgilikke qaldy. 1954-1994 j.j». Shaǵan qalashyǵynyń kireberisindegi tas taqtadaǵy jazý – bul. Munda toqsanynshy jyldarǵa deıin qaınaǵan tirshilik bolǵan. Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda qyzmet etken áskerılerdiń, áskerı ushqyshtardyń qalashyǵy-tuǵyn. Asa qupııa jer bolǵandyqtan, kartada da kórsetilmegen eken. Keıin Elbasy Nursultan Nazarbaev ıadrolyq synaqtan bas tartý jónindegi Jarlyqqa qol qoıǵan soń Shaǵannyń turǵyndary taıly-tuıaǵymen Reseıge kóshken. Terezeleri úńireıgen kópqabatty úıler men kirpishtiń úıindileri ǵana qalǵan.
Ien qalǵan osy qalashyqqa da at basyn burǵanbyz. Qalaishilik joldarǵa myń jyl ótse de miz baqpaıtyndaı etip beton plıtkalardan tósepti. Qabat-qabat úıleri qańyrap tur, tiri jan joq. Jurttyń bergi basyndaǵy jer úılerdiń
aýlasynan ǵana tirshiliktiń belgisi baıqalady. Ortalyq kóshesimen quldılap kelemiz. Aınalamyz besqabatty sup-sur ǵımarattar. Halyq qalmaǵan soń kenttegi temir-tersekterin, qolǵa ilingen kirpish-betondaryn túk qaldyrmaı tonapty. Jer astyna kómilgen qubyrlarǵa deıin qoparyp áketisken. Iesiz qalǵan soń qoısyn ba?! Beıne bir Ýkraınanyń Prıpet qalasynda júrgendeımiz. Kezinde 10-11 myń turǵyny bolǵan bul qalada buryn balabaqsha, mektep, emhana, mádenıet úıi sııaqty áleýmettik nysandardyń barlyǵy bolǵan. 1954 jyldary qalashyqtyń irgesine áskerı aýyr ushaqtar qonatyn eki jolaqty aerodromǵa deıin salǵan. Turǵyndardyń deni sonda qyzmet etipti. Qazir munda aıaq basatyndar sırek. Burynǵy shaǵandyqtar bolmasa, jergilikti el moıyn burmaıdy. Kenttiń kireberisindegi taqtaıshany da ómiriniń jartysy Shaǵanda ótken turǵyndar ornatqan.
Biz jol-jónekeı kórgenimizdi ǵana baıandap otyrmyz. Áıtpese, qalanyń tarıhyn túgendep, týrıst tartýǵa bolatyndaı jer eken. Onyń ústine Semeıden de qashyq emes, joldyń boıynda.
Alǵashqy synaq alańy
Semeı ıadrolyq synaq polıgony týraly negizgi derekter Kýrchatovtaǵy UIаO-nyń mýzeıinde toptastyrylǵan. Jyly shyraımen qarsy alǵan ǵylymı-tehnıkalyq aqparat bóliminiń basshysy Ajargúl Ertisbaıqyzy mýzeıdegi jádigerler jóninde tarqatyp aıtyp berdi. Aıtýynsha, polıgon jabylǵan soń paıdalanylǵan qural-jabdyqtar UIаO-nyń mýzeıine tapsyrylǵan. Qyryq jyl qazaq dalasyna qasiret tartqyzǵan qurylǵylar búginde eksponat bolyp tur. Ras-aý, mundaıdy mýzeıden ǵana kóreıikshi. Áıtpese, tórdegi qońyr aspaptyń túımesin basqan saıyn ý jutpap pa edik?! Anaý shyny qutynyń ishindegi organdar – radıasııalyq jarylystan ólgen jan-janýarlardiki. Keı-keıde ǵalymnyń isin zalymnyń isine teńegiń-aq keletini... Bálkim biz túsinbeıtin shyǵarmyz. «Ǵalymdar jarylystyń tiri organızmge qalaı áser etetinin de baqylaǵan. Qannyń mıǵa quıylýyn, júrektiń jarylýyn zerttegen. Mysaly, júrek jarylys tolqynynan nemese qorqynyshtan jarylýy múmkin. Al mynaý toraıdyń basy, dep formalın toly shyny ydysty nusqady. Ydysta shoshqanyń basy qalqyp júr. Sóıtsek úsh aılyq toraıdyń terisi adamdikine uqsas bolady eken. Sonda deımin, ǵalymdardyń bilmek bolǵany, radıasııa tolqynynyń adam terisine qalaı áser etetindigi ǵoı. Dúmpý názik terini qoıyp, granıt tastyń ózin kóbikke aınaldyryp jibergen. Kóbik bolyp qatqan tasty da kórdik mýzeıden.
Eń alǵashqy ıadrolyq jarylys bolǵan alańǵa da at basyn tiredik. Radıasııalyq qaýipti aımaq bolǵanymen, Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy mamandarynyń ruqsatymen, ǵylymı qyzmetker Konstantın Tomılovtiń jol bastaýymen Kýrchatovtan 90 shaqyrymdaı jerdegi synaq alańynan bir-aq shyqtyq. Aınalasy arnaıy belgilermen qorshalǵan. Oıda soıdıǵan birneshe munara tur. О́z tilderinde «gýsak» desedi. Bulardy ne úshin turǵyzdy desek, ár qabatyna jarylystyń qýatyn, radıasııa mólsherin esepteıtin qurylǵylar ornatypty. Al ǵalymdar qashyqtaǵy komandalyq pýnktte otyrǵan.
1949 jylǵy jarylystyń epısentrine jaqyndaǵanda arnaıy kıim kıip, betti tumshaladyq. K.Tomılov sómkesinen dozımetrin alyp shyǵyp, jarylys ornyna qaraı bettedi. Biz sońynan erdik. Qazandaı shuńqyrǵa taıaǵanda Konstantınniń qolyndaǵy dozımetri bezildeı jóneldi. «Alty zıvert saǵatyna» dep kilt toqtady. «Dál osy jerde tuńǵysh synaq jasalyp, 3 metrdeı shuńqyr qalǵan», dedi K.Tomılov.
Synaq alańynyń ortasyna ornatylǵan jap-jańa eskertkish te menmundalaıdy. Jelke tusynan Qazaqstan men AQSh-tyń týlary jelbireıdi. Bilýimizshe, eki el tájirıbe alańyn qaýipsiz kúıge keltirý úshin yntymaqtasa jumys istesip jatyr. Iá, qaýipsiz kúıge túsirmese aıaq astyndaǵy topyraqtar túıirshiktelip qalǵan. Ony ǵylymı tilde «harıtonchık» desedi eken. Nege olaı desek, topyraqty kúıdirip jibergen bombany ǵalym Iýrıı Harıtonov jasapty.
Búginde UIаO-nyń ǵalymdary polıgondaǵy radıasııa deńgeıin baqylaýmen, qaýip deńgeıin azaıtýmen shuǵyldanady. Synaq alańynda jemis-jıdek ósirip, onyń quramyndaǵy radıasııany esepteıdi. Myń da bir shúkir, zulmatty jyldar artta qaldy. Batpandap kirgen aýrýdyń mysqyldap shyǵatynyn eske salsaq, synaq dalasynyń tolyq tazarýyna áli de kóp jyldar kerek shyǵar.
Semeı – Kýrchatov
