Koronavırýstyń qaıdan shyqqany anyqtalar emes

Taıaýda osy máselege birjola núkte qoımaq úshin AQSh-tyń bir top ǵalymy Qytaıǵa attan­ǵan. Alaıda bul sapar da óz jemi­sin bergen joq. Buǵan basty kináli – Beıjiń bıligi. AQSh pre­zı­denti Djo Baıdenniń aıtýyn­sha, Qytaı vırýsqa qatysty qundy derekterdi kórsetpeı otyr.

«Bul pandemııanyń qalaı taraǵanyna qatysty mańyzdy derekter Qytaıda bar. Degenmen Beıjiń bıligi halyqaralyq tergeý­shiler men densaýlyq saq­taý salasyndaǵy jahandyq qoǵam­dastyq múshelerine keder­gi jasap, aqparatty bólispeı otyr. Búginge deıin Qytaı pan­de­mııanyń zardaby artyp bara jatqanyna qaramastan, ashyq­tyqqa shaqyryp, málimetpen bólisý jónindegi ótinishti jerge tastady», dedi Aq úı basshysy.

Rasynda da, Qytaı korona­vırýstyń qalaı tar­aǵany týraly aqparatty bólisýge qulyqty emes sııaqty. Alǵashqyda Beıjiń bıligi vırýs tarady dep dabyl kótergen dárigerdi jazaǵa tartqan-dy. Keıinirek dáriger qaza tapqan soń, keshirim surady.

Sondaı-aq vırýs tabıǵı jolmen adamǵa juqty degendi alǵa tartsa, endi birde ony AQSh-tyń zerthanalarynda jasaldy dep málimdedi. Qytaıdyń mundaı túlkibulańǵa salýy halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kúdigin údete tústi.

Qazirgi tańda koronavırýstyń paıda bolýy týraly eki nusqa bar. Birinshisi, vırýs tabıǵı jolmen jarqanattan adamǵa juqqan. Ekinshisi, vırýs Ýhandaǵy zert­hanadan «qashyp shyqqan». Iаǵ­nı baıqaýsyzda bıologııalyq orta­lyqtyń qyzmetkerine juqqan.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy birinshi nusqany alǵa tartqanymen, keıingi kezde buǵan kúmánmen qaraıtyndar kóbeıe bastady. Buǵan sebep je­terlik. Bastapqyda vırýs Ýhan qa­lasyndaǵy et bazary­nan taralǵany aıtylǵan. Byl­tyr The Lancet jýrnalynda qaýip­ti derttiń tyrnaǵyna ilingen­derdi zerttegen ǵalymdar­dyń maqalasy jarııalandy. On­da bastapqyda aýyrǵan 41 naý­qastyń 13-i Ýhandaǵy te­ńiz jándikterin saýdalaıtyn ba­zarǵa múldem barmaǵany anyq­taldy. Muny bir deńiz.

Ońtústik Qytaı tehnologııa ýnıversıtetiniń professory Botao Sıao eleń-alań tusta maqala jarııalaǵan edi. Biraq kóp uzamaı ǵalym maqalasyn óshi­rip tastady. Qytaı bıligi vı­rýs tarady dep dabyl qaqqan dá­ri­gerdi jazaǵa tartqanyn eskersek, Sıao myrzaǵa qysym jasalýy ábden múmkin. Bul – ekinshi.

Úshinshiden, vırýs tabıǵı jolmen tarady degendi jarnamalap júrgenderdiń basy-qasynda EcoHealth Alliance-tyń prezıdenti Pıter Dashek tur. Bir qyzyǵy, AQSh qarjy­lan­dyratyn atalǵan uıym Ýhanda jarqanattardaǵy koronavırýsty zertteýmen aınalysady.

Dashek myrza jarqanattar koronavırýsynyń qaýpi týraly pandemııaǵa deıin talaı márte aıtqan-tuǵyn. Máselen, onyń «Jarqanat koronavırýsynyń qaýpin túsiný» atty jobasynda kelesi indet Qytaıdyń jabaıy ańdar etin satatyn bazarda taralýy múmkin ekenin alǵa tartady. Bir qyzyǵy, P.Dashektiń aıtqany «aıdaı keldi».

Áıtse de, jańa koronavırýs zerthanadan taralýy múmkin ekeni týraly áńgime endi shyǵa bastaǵanda Dashek myrza baıyz tappaı, 27 ǵalymdy uıymdastyryp, arnaıy hat jazdyrǵan edi. Sóıtip, The Lancet te, Nature Medicine sekil­di múıizi qaraǵaıdaı jýrnaldar koro­navırýs tabıǵı jolmen taral­ǵan dep jarııalady. Al bul pi­kirmen kelispegenderdi Da­shek bastaǵan ǵalymdar kons­pı­rologqa teńedi. «Sezikti birinshi sekire­di­niń» keri me eken, kim bilsin?!

Covid-19-dyń zerthanada jasalǵany jónindegi áńgi­me­niń akademııalyq ortada talqy­lanýyna myna jaıt ta áser etip otyr. Bastapqyda vırýs jar­qanattan adamǵa juqqany aıtyl­dy. Keıinirek ǵalymdar or­ta­da bir janýardyń bolǵanyn alǵa tarty. Máselen, jylan nemese pangolın tasymaldaǵysh atanýy múmkin desti. Tipti sýsar, borsyq degen de boljamdar aıtyldy.

Biraq áli kúnge deıin aýrý tasy­maldaǵysh janýar naq­ty anyqtalǵan joq. Salystyr­ma­ly túrde qarasaq, 2002 jyl­ǵy SARS epıdemııasy kezinde koronavırýstyń jarqanattan sıve­taǵa juqqany, odan adam­ǵa ótkeni 4 aı ishinde belgili bol­dy. 2012 jylǵy MERS epı­de­mııasynda da aýrý tasymal­daǵysh janýar túıe ekeni 9 aıda anyqtaldy. Al Covid-19 indeti­niń bastalǵanyna eki jylǵa jýyqtasa da áli kúnge deıin aýrý tasymaldaýshy ań tabylar emes.

Vırýstyń qaıdan shyqqanyna «bas qatyrǵan» Qytaı ǵalym­dary bir qyzyqtyń betin ashty. Iýnnan provınsııasynda jarqanattardyń genin zerttep júrip, úńgirlerdiń birinen shyqqan qusta RpYN06 vırýsy bar ekenin anyqtapty. Sóıtse, atalǵan vırýstyń genetıkalyq qurylymy Covid-19-ǵa 94,5 paıyz sáıkes kórinedi.

Kartaǵa kóz júgirtsek, Iýn­nan provınsııasy men Ýhan qala­synyń arasy ájep­teýir al­shaq jatqa­nyn ańǵa­ramyz. Qazir­gi koronavırýstyń «arǵy atasy» RpYN06 vırýsy bolsa, ári ony Iýnnannan tapsa, ol qalaı­sha typ-tynysh qalpynda 1500 sha­qyrymdy basyp ótken degen zańdy suraq týyndaıdy. Alda-jalda vırýs tabıǵı jolmen juqsa, epıdemııa Ýhanda emes, Iýnnanda bastalýy kerek edi ǵoı.

Ras, qazir naqty boljam aıtý qıyn. Biraq Qytaıdyń qun­dy derektermen bólisýden qash­qaqtap otyrǵanyn eskersek, kúnderdiń kúninde vırýstyń zerthanadan «qashyp shyqqany» anyqtalatyn sekildi. Qysqasy, koronavırýstyń shyqqan tegi týraly daý-damaı toqtar emes. Esesine, indet shartarapty sheńgelinde ustap tur.

Qazirgi tańda indet juqtyr­ǵandar sany 217 mıllıonǵa jetti. Búginge deıin 4,5 mıllıon adam qaıtys boldy. «Delta» shtamy taralǵaly beri naýqastar sany qaıta ulǵaıdy. Máselen, Ulybrıtanııada aýrýhana­ǵa jatqandar sany eki esege kóbeıgen. Vırýstyń bul shtamyn juqtyrǵan pasıentterdiń rea­nımasııaǵa túsý qaýpi 1,5 ese joǵary. Ǵalymdardyń aıtýynsha, budan qutylý úshin halyqty tolyq vaksınalaý qajet.

AQSh aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi buǵyǵa koronavırýs juqqanyn habarlady. Vırýs Ogaıo shtatyndaǵy aq quıryqty buǵyda rastaldy. Sarapshylar aýrý juqtyrǵan buǵylarda klınıkalyq belgiler baıqalmaǵanyn aıtady.

Tbılısı koronavırýs juq­tyr­ǵan naýqastar sany tómen­demeı turǵanyn habarlady. Elde táýligine 4 myńnan astam SARS-CoV-2 tasymaldaýshy­sy anyqtalýda. Pandemııa bas­talǵannan beri Grýzııada bar­lyǵy 540 449 adam vırýs juqtyrdy. 7 175 naýqas qaıtys boldy. Ulttyq aýrýlardy baqy­laý ortalyǵynyń aqparaty bo­ıynsha ekpeniń alǵashqy dozasy 703 945 adamǵa salyndy. Bul eldegi eresek turǵyndardyń 24,6 paıyzyn quraıdy.

Vetnamda bir táýlikte 13 myń adamǵa vırýs juqqany anyq­­taldy. Buǵan deıingi eń jo­ǵa­ry kórsetkish 25 tamyzda tir­­kel­gen edi. Pasıentterdiń bar­­lyǵy derlik el ishinde indet juq­­tyrǵan. Eldiń ońtústiginde naý­qas­­tan­ǵandar kóp. Máselen, Ho­shı­­mınde 5 383 jaǵdaı, Bın­zong prov­ınsııasynda 4 187, Dong­­naı provınsııasynda 996 ja­ǵ­daı anyqtaldy.  Osylaı­sha, Vet­nam­daǵy syrqattan­ǵandar­dyń jal­py sany  410 366 adamǵa deıin ósti, 10 053 adam qaıtys boldy.

Kosovo ulttyq densaýlyq saqtaý ınstıtýtynyń málime­tine súıensek, táýliktegi koronavırýs juqtyrǵandar sany 2 myńnan asqan. Olardyń kóp­shiligi «Delta» shtamyn juq­tyrǵan. Kosovo Úkimetiniń ókili Besnık Bıslımı elge koronavırýs vaksınasynyń 650 000 dozasy keletinin aıtady. Germanııa 150 000 doza jóneltse, qalǵan jarty mıllıon dozany AQSh bermek.

Eýropalyq odaq AQSh-tan kelýshilerdiń kirýine tyıym salýdy josparlap otyr. Sondaı-aq Izraıl, Chernogorııa, Lıvan, Soltústik Makedonııa jáne Kosovodan kelýshilerdiń de kirýi­ne shekteý engizýi múmkin. Eger EO elderiniń eshqaısysy qarsylyq bildirmese, bul jańa qarar 30 tamyzda qabyldanady.

Reseıdegi Kýbanda turǵyn­dardyń bári koronavırýs ınfeksııasyna qarsy tolyq vaksına aldy. «Aımaqta koronavırýsqa qarsy vaksınalaý 276 egý pýnktinde júrgiziledi. Onyń ishinde 72 kóshpeli brıgada jumys isteıdi. Búgingi tań­da oblysta epıdemııalyq kór­set­kish boıynsha 406 myń adam ekpe qabyldaǵan», deı­di Krasnodar ólkesindegi Rospot­rebnadzordyń jetekshi mamany Vıoletta Troeglazova.