Máńgilik Eldiń máńgilik folklory

Júz tomdyq «Babalar sózin» jaryqqa shyǵarý aıaqtaldy

Qalaı degende de eldiń eldigin, ulttyń ulttyǵyn tanytatyn basty belgi – óziniń tól mádenıeti. Qaı memlekette de qadirli qonaqtar, sheteldik týrıster sol elmen tanysqanda onyń zaýytyna, fabrıkasyna barmaıdy, mýzeılerine, konsert zaldaryna barady, bul eldiń qandaı baılary bolǵan, qazir qandaı bıznesmenderi bar demeıdi, qandaı uly jazýshylary, aqyndary, kompozıtorlary, sýretshileri bolǵan, qazirgi mádenıetinde álem tanyǵan qandaı tulǵalary bar deıdi. О́ıtkeni, halyqtyń jany mádenıetinen tanylady. Sondyqtan da Elbasynyń eldiń uly murattaryn belgilegen Joldaýyndaǵy «Jalpyqazaqstandyq mádenıetti damytýǵa jańasha serpin bergen jón. Mádenı saıasattyń uzaqmerzimdi tujyrymdamasyn ázirleý qajet» degen sózder ár qazaqtyń janyna jaqqany anyq. Bulaı etýge bizde berik negiz de bar. Kezinde, «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha Qoǵamdyq keńes otyrysynda Elbasymyz Nursultan Nazarbaev: «Akademık Seıit Asqaruly Qasqabasov basqaratyn «Babalar sózi» serııasymen shyqqan kitaptar da qazaq halqynyń asa baı aýyz ádebıeti murasyn jınaqtap, urpaq qolyna tabystaýda úlken ról atqaratyn joba dep bilemin. Endeshe, osy baǵytta alǵan qarqyndy joǵaltpaı alǵa basa bergen abzal» degen bolatyn. Prezıdent bastamasymen qolǵa alynǵan sol asa aýqymdy, biregeı joba taıaýda mejege jetti – qazaq folklorynyń 100 tomynyń basyn qosqan «Babalar sózi» kitap serııasyn shyǵarý aıaqtaldy. Memleket mereıin arttyratyn orasan mándi oqıǵaǵa oraı biz osy jobanyń jetekshisi, akademık Seıit QASQABASOVQA jolyǵyp, áńgimelesken bolatynbyz.

Júz tomdyq «Babalar sózin» jaryqqa shyǵarý aıaqtaldy

Qalaı degende de eldiń eldigin, ulttyń ulttyǵyn tanytatyn basty belgi – óziniń tól mádenıeti. Qaı memlekette de qadirli qonaqtar, sheteldik týrıster sol elmen tanysqanda onyń zaýytyna, fabrıkasyna barmaıdy, mýzeılerine, konsert zaldaryna barady, bul eldiń qandaı baılary bolǵan, qazir qandaı bıznesmenderi bar demeıdi, qandaı uly jazýshylary, aqyndary, kompozıtorlary, sýretshileri bolǵan, qazirgi mádenıetinde álem tanyǵan qandaı tulǵalary bar deıdi. О́ıtkeni, halyqtyń jany mádenıetinen tanylady. Sondyqtan da Elbasynyń eldiń uly murattaryn belgilegen Joldaýyndaǵy «Jalpyqazaqstandyq mádenıetti damytýǵa jańasha serpin bergen jón. Mádenı saıasattyń uzaqmerzimdi tujyrymdamasyn ázirleý qajet» degen sózder ár qazaqtyń janyna jaqqany anyq. Bulaı etýge bizde berik negiz de bar. Kezinde, «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha Qoǵamdyq keńes otyrysynda Elbasymyz Nursultan Nazarbaev: «Akademık Seıit Asqaruly Qasqabasov basqaratyn «Babalar sózi» serııasymen shyqqan kitaptar da qazaq halqynyń asa baı aýyz ádebıeti murasyn jınaqtap, urpaq qolyna tabystaýda úlken ról atqaratyn joba dep bilemin. Endeshe, osy baǵytta alǵan qarqyndy joǵaltpaı alǵa basa bergen abzal» degen bolatyn. Prezıdent bastamasymen qolǵa alynǵan sol asa aýqymdy, biregeı joba taıaýda mejege jetti – qazaq folklorynyń 100 tomynyń basyn qosqan «Babalar sózi» kitap serııasyn shyǵarý aıaqtaldy. Memleket mereıin arttyratyn orasan mándi oqıǵaǵa oraı biz osy jobanyń jetekshisi, akademık Seıit QASQABASOVQA jolyǵyp, áńgimelesken bolatynbyz.

– Qurmetti Seıit Asqaruly, «Babalar sóziniń» birinshi tomynan júzinshi tomyna deıin óz qolynan atqarǵan adam retinde osy joba jóninde jan-jaqty áńgimelep berýdi suraǵaly otyr­myn. Jaqynda bizdiń gaze­ti­mizde Májilis depýtaty Aldan Smaıyldyń Úkimet basshysy Serik Ahmetovtiń atyna jol­daǵan saýaly jarııalandy. Onda halyq qalaýlysy «Dúnıe dıdarynda folklory júz tomdy quraıtyn basqa ult bar bolsa bar da shyǵar, biraq folkloryn júz tomǵa jınap, bastyryp shyǵarǵan álemdegi jalǵyz ult – qazaq ekeni anyq» degen oıdy qadap aıtqan, Premer-Mınıstrdiń nazaryn osy oqı­ǵaǵa oraı eldiń ishinde de, syrtynda da nasıhat jumysyn laıyqty júrgizý qajettigine aýdarǵan. Aldymen osy jaıdyń basyn ashyp alaıyqshy. Siz­ben áńgimege daıyndalǵanda ne­she túrli ǵylymı ádebıetti de qaradym, Internetti de qaz­balaýdaı qazbaladym. Folklo­ryn júz tomǵa jınap bastyrǵan bizden basqa halyq shynynda da qazirshe joq eken. Al jalpy folklory júz tomdy quraıtyn halyqtar bar ma ózi?

– Folklorsyz halyq bolmaıdy. Folk degen sózdiń ózi halyq degen maǵyna beredi ǵoı. Al lore – bilim, danalyq. Sonda folklor – halyq danalyǵy bolyp shyǵady. Mysaly, nemistiń «Folksvageni» «halyqtyq avtomobıl» degendi bildiredi. Olardyń «Folk ýnd Velt» («Halyq jáne álem») degen baspasy da bolatyn. Kezinde Ábish Kekilbaevtyń nemisshe qos tomdyǵy sol baspadan shyqqan. Árıne, san túrli sebepterge baılanysty folklordyń aýqymy men sıpaty birdeı emes. Eýropa men Amerıka elderinde folklor dál bizdikindeı tabıǵı sıpatyn saqtaı almaǵan jáne bizdikindeı túrge de baı emes. TMD aýmaǵyndaǵy, ásirese, túrki-mońǵol tektes jurtta folklor mol jáne jaqsy saqtalǵan, biraq olardyń dál mólsherin aıtý qıyn. Sonyń ózinde de qazaq folklory álem mádenıetindegi biregeı qubylys dep senimmen aıta alamyz. Babalarymyz bar baılyǵyn júrekke jınap, bar aqylyn, bar darynyn, bar talantyn, bar zergerligin aldymen tilge salǵan ǵoı. Jalpy, álemdegi birde-bir halyqtyń folklory biz sııaqty birtutas serııa bolyp, 100 tom kóleminde jaryq kórmegeni anyq degen Aldan Smaıyldyń sózi dál. Orys folklory 25 tomǵa josparlanǵan, biraq áli basylǵan joq. Reseı ǵylym akademııasy barlyq Sibir halyqtarynyń folkloryn 1980 jyldardan bastap shyǵara bastady, qazir 70 shaqty tomy jaryq kórdi.

– Bul Sibirdegi irili-usaq­ty halyqtardyń báriniń fol­klory ǵoı. Sahanyń, býrıattyń, hakastyń, tývanyń degen sııaqty.

– Solaı.

– Al bizdiki bir halyqtyń qazynasy. Ony az ýaqyttyń ishinde, 10 jyl kóleminde ǵylymı negizde, bir úlgimen, bir pishimmen, kórkem dızaınmen jarııalap úlgerdik. Sóıtip, halqymyzdyń folklorlyq murasynyń qanshalyqty baı, qanshalyqty alýan túrli ekenin álemge pash etip otyrmyz.

– Folklor baılyǵy – mádenıet baılyǵynyń basty belgisi. Qaı halyq bolsa da, óziniń ómirine, turmys-tirshiligine, paıym-túsinigine saı mádenıet jasaıdy.

Mádenıettiń materıaldyq ta, rýhanı da túri eldiń qoǵamdyq damýyna baılanysty damyp, ózgerip, jańaryp otyrady. Qazaq jurty da óziniń uzaq tarıhynda kezeń-kezeńge sáıkes mádenıet jasap otyrǵan. Burynǵy saq, ǵun, úısin, túrik babalarymyzdan bastap, búgingi ultymyzdyń mádenıetine sholý jasap, alýan túrli muramyz jáne qazirgi zamanǵa laıyq túrleri kóp mádenıetimiz bar ekenine kóz jetkizemiz. Ásirese, ómir saltynyń ereksheligine baılanys­ty rýhanı mádenıetimiz ózindik sıpatta bolǵan. Ol aýyzsha týyndap, aýyzsha oryndalyp, aýyzsha taraǵan. Sóıtip, atadan balaǵa, urpaqtan-urpaqqa mıras bolyp, bir dáýirden ekinshi dáýirge kóship otyrǵan. Jaı ǵana kóship qoımaǵan, ár dáýir saıyn tolysyp, tolyǵyp, jetile túsken, únemi damý, baıý ústinde bolǵan. Mundaı eski men jańanyń birtutastyqqa aınalǵan qadamy, bir jaǵynan, alǵashqy nusqada saqtalsa, ekinshi jaǵynan, ózgeriske jańǵyra ushyraǵan, úshinshi jaǵynan, jańa mádenıettiń negizin qalaǵan ári onyń ajyramas bóligine aınalǵan. Demek, ár ýaqytta rýhanı mádenıettiń óz ishinde kúrdeli úderis júrip jatqan, sondyqtan keı tustarda mádenıet qoǵam damýynan ozyp, keıde keıin qalyp otyrǵan. О́kinishke qaraı, rýhanı mádenıettiń damýyndaǵy osy zańdylyq keńes ókimeti kezinde esepke alynbaı, mádenıet birjaqty qaralyp, taptyq turǵydan ǵana baǵalandy. Sol sebepti rýhanı mura ústem taptiki jáne kedeı taptiki dep, jasandy túrde ekige bólindi de, onyń biraz bóligi jınalmaı da, jarııalanbaı da qaldy. Endi táýelsizdiktiń arqasynda osy olqylyqty joıyp, halqymyzdyń mol murasyn, folkloryn, dástúri men salttaryn jáne sanǵasyrlyq ádebıetin bóle-jarmaı zerdeleý múmkindigi týdy.

– Al endi «Babalar sóziniń» qalaı dúnıege kelgenin áńgimeleseńiz.

– Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev halyqqa 2003 jylǵy Joldaýynda «Halyqtyń mol murasyn, sonyń ishinde osy zamanǵy mádenıetin, folkloryn, dástúrleri men salttaryn zerdeleýdiń birtutas júıesin jasaý» qajet dep atap kórsetken bolatyn. Oılanyp kórshi – 2003 jyly! Táýelsizdikke qol jetkizgenimizge, ózimizdiń jańa memleketimizdi qura bastaǵanymyzǵa 12 jyl ǵana tolǵan bolatyn. Qazaqsha aıtqanda, bir múshelden de shyǵa qoımaǵan kezimiz. Jas elimiz áli ekonomıkalyq jaǵynan tórt aıaǵyna tik tura qoıǵan joq-ty. Sheshilýin kú­­tip turǵan problemalar shash etekten edi. Soǵan qaramastan Prezıdent «Má­denı mura» atty strategııalyq máni bar baǵdarlama jasatyp, ultymyzdyń ózin­dik bolashaǵyn saqtaý úshin mádenı-tarıhı, rýhanı muramyzdy jınaý, jarııa­laý jáne zertteý kerek ekenin aı­ryqsha sezinip, qamqorlyq kórsetti. Mem­leket basshysynyń ulttyń rýhanı murasyna munshalyqty kóńil bólýi, me­niń bilýimshe, eshbir elde bolmaǵan jaıt.

«Babalar sózi» atty serııa Prezıdent­tiń Joldaýda aıtqan osy tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda dúnıege keldi. Biz babalarymyzdan jetken asyl murany keler urpaqtarǵa aman-esen amanat etip berý jónindegi Elbasy tapsyrmasyn oryndaýdy tarıh pen halyq aldyndaǵy ǵalymdyq ári azamattyq paryzymyz dep bildik.

– Qazaqstan halqyna arnalǵan bıylǵy Joldaýynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev memleketimizdiń damýyndaǵy jańa kezeńge saı máde­­nıet saıasatynyń uzaqmerzimdi Tujy­­rymdamasyn jasaý qajettigin atap aıtty. Bul tapsyrma neni bildiredi?

– Mádenıetke úlken saıası jáne tarıhı mán berilip otyrǵanyn bildiredi. Mádenıet salasyndaǵy memlekettik saıasattyń jańa kezeńi, betburys dáýiri bastalǵanyn bildiredi. Endi Táýelsizdiktiń jıyrma eki jylynda qol jetken tabystarymyzǵa súıene otyryp, zamanaýı Tujyrymdama jasalatyny kúmánsiz. Ol, sóz joq, halyqtyń rýhanı murasyn jańasha paıdalanýǵa, ony kreatıvti túrde damytyp, qoǵam qajetine, onyń talabyna jaýap beretin mádenıet jasaýǵa qyzmet eteri haq. Osy turǵydan kelgende, «Babalar sózi» mádenıet qaıratkerlerine zor shyǵarmashylyq tirek bola alady, dramatýrgter, prozashylar, aqyndar, rejısserler úshin ol – naǵyz qazyna, taptyrmas derek, eskirmes mura, sarqylmas káýsar bulaq. «Babalar sóziniń» sıýjetteri men taqyryptary, saryndary men keıipkerleri talaı kórkem shyǵarmaǵa negiz bolary daýsyz.

– Bul serııanyń qazaq tiliniń qoryna qanshama tyń sóz, jańa uǵym­dar qosqanyn, qosatynyn aıtsańyz arnaıy suhbat berýge týra keledi dep oılaımyn. «Babalar sózi» arqyly qazaq tiliniń 15 tomdyq túsindirme sózdigine júzdegen sózder, olardyń ýaqyt synynan ótken qoldaný úlgi­leri qosyldy.

– Demek, «Babalar sózi» mádenı ǵana emes, ári saıası, ári tarıhı mánge ıe mıras jáne búgingi de, keleshektegi de mádenıettiń ajyramas bóligi. Sondyqtan oǵan jaı ǵana «folklordyń jınaǵy» dep qaraýǵa áste bolmaıdy. Ondaǵy shy­ǵarmalar qazaq halqymen, onyń babalarymen júzdegen jyldar birge jasap kelse, endi olar bir serııada toptas­tyrylyp, 100 tom bolyp jınalyp, ulty­myzdyń búgingi de, erteńgi de, tipti bolashaqtaǵy da urpaqtarymen máńgi ómir súredi. Sóıtip, «Máńgilik Elmen» birge «Máńgilik til» sııaqty «Máńgilik folklor» da bolady.

– Máńgilik bolatyny ony qo­ǵam árqashan qajetsinedi deısiz ǵoı? Solaı ma?

– Solaı. Munyń basty sebepteriniń biri – folklorda ár zamanǵy ómir shyndyǵynyń kórinisi bar, onda ár dáýirde ǵumyr keshken babalarymyzdyń turmys-tirshiliginiń, dúnıetanymynyń, salt-sanasynyń, dinı nanymdary men uǵym­darynyń, ádet-ǵuryptarynyń alýan­ túri boı kórsetedi. Olaı bolsa, búgin­gi zamanǵy zertteýshiler folklordan osy­dan birneshe myń jyl buryn ǵumyr kesh­ken babalarymyzdyń ómir saltyn, má­denıetin, dúnıege kózqarasyn, dinin zer­delep, bilip-tanýyna múmkindik alady.

– «Babalar sózi» «Mádenı mura» atty baǵdarlama aıasynda jasaldy ǵoı. Jalpy, jalǵyz «Babalar sózi» emes, búkil mádenıetti qamtyǵan baǵdarlama ne úshin kerek boldy dep oılaısyz?

– Onyń sebepteri kóp. Men gýmanı­tar bolǵan sebepti eń negizgi dep esepteıtin bir-eki sebebin aıtaıyn. Bul baǵdarlama Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń jeke bastamasymen ómirge kelip, qadaǵalaýymen júzege asyryldy. Ony barsha jurt biledi. Taǵy da aıtamyn: Memleket basshysynyń ózi halyqtyń mádenı murasyna munshalyqty kóńil bólip, mán berýi – arǵy-bergi tarıhta sırek qubylys. Osynyń ózi mádenı muranyń memleketimiz ben halqymyz úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin aıǵaqtaıdy. О́ıtkeni, jalpy tarıhqa kóz salsaq, otarlyqtan qutylǵan elderdiń kóbi óziniń memleketin jańadan qurý barysynda alǵashqy 20-25 jylynda halyqty bodandyq sanadan qutqarýǵa kúsh salatyn, ol úshin tarıhqa, mádenı muraǵa aıryqsha mán beretin tárizdi. Otarlyqtyń zardabyn biz kórýdeı kórdik. «Sender kóshpeli elsińder, eshqandaı mádenıet jasaǵan joqsyńdar, óz jazýlaryń men ádebıetteriń bolǵan emes, adamzat órkenıetine eshqandaı úles qosqan joqsyńdar. Jazýdy-syzýdy biz úırettik, bizge deıin senderde tarıh ta, óner de bolǵan emes, bári Reseıdiń, keńes ókimetiniń arqasy» degen sııaqty qaǵıdalar resmı memlekettik saıasat boldy da, orasan pármendi úgit-nasıhat júrgizilip, adamdardyń sanasyna yqpal etildi, adamdardyń oıy, pikiri qatań qadaǵalaý astynda boldy. Munyń bári óz «jemisin» berdi de, halqymyzdyń biraz bóligi sol úgit-nasıhatqa ılandy, ultsyzdanýǵa boı aldyrdy. Mine, osynyń bárin buzyp, naqty dáleldermen joqqa shyǵarý, sóıtip, tarıhı ádilettilikti ornatý qajettigi týyndady.

«Babalar sózinde» jarııalanǵan mu­ra­lardan ár urpaq ózine rýhanı azyq taba alady. Mádenıet qansha jań­ǵy­ryp, jańarǵanymen, ózgergenimen qoǵam ómirimen tyǵyz baılanysta bolady. Ol qaıta jyrlanyp, jańasha paıda­la­­nylýy múmkin, biraq báribir qoǵam rý­­­­hanııatynyń temirqazyǵy bolyp saq­­­­­­tala da, qyzmet ete de beredi. Ja­han­­­­­­daný kezinde týǵan mádenıettiń ózi de fol­k­lorǵa arqa súıeıtinin kórip júrmiz.

– Tabylǵan, jarııalanǵan muralar qazirdiń ózinde qandaı nátıje berýde deı alamyz?

– Táýelsizdikke qol jetkizgeli beri bizdiń rýhanı ómirimizde kúrdeli de qaıshylyqty úderis júrip jatyr. Bir jaǵynan, keńes jyldary repressııaǵa ushyraǵan aqyn-jazýshylarymyzdyń shyǵarmalary jaryqqa shyǵyp, mádenı, ádebı-estetıkalyq oı-órisimizdi keńeıtip, eldiń rýhyn kóterýge aıtarlyqtaı úles qosty. Ekinshi jaǵynan, kompartııa men keńes memleketiniń ymyrasyz ateıstik jáne otarlyq saıasatynyń kesirinen tyıym salynyp, umyt bolǵan tarıhı-mádenı qundylyqtarymyz halyqqa qaıta oralyp, jurttyń tarıhı sanasyn oıatty, ımandylyq sharttaryna umtyldyrdy. Úshinshi jaǵynan, Batys Eýropa men Amerıkanyń kórkemdik, estetıkalyq sapasy tómen «tobyrlyq mádenıeti» de kelip, jastarǵa yqpal jasaýda. Ártúrli halqymyzǵa jat dinı aǵymdar men sektalar da óz jumysyn júrgizip, ıdeıalaryn taratýda.

Mine, osy rýhanı kúres barysynda ultymyzdyń izgilikti salt-dástúrleri men folklordyń atqaratyn róli ólsheýsiz. Bul turǵydan alǵanda da «Babalar sózi» óte zor mańyzǵa ıe dep bilemiz. Osy serııa boıynsha jaryq kórgen shyǵarmalar qazirdiń ózinde bilim berý salasynda, ǵylymı zertteýlerde qoldanys taýyp jatyr.

– Qazaq folklory keńes ókimeti tusynda da shyǵyp jatty ǵoı. «Qazaq halyq ádebıeti» degen serııa boldy, 15 tomdaı jaryq kórdi. Al, «Babalar sózi» serııasy nemen erekshelenedi?

– Iá, keńes kezinde de folk­lor úlgileri shyǵyp jatty. Biraq, baıqasańyz, kóp jaǵdaıda jekelegen týyndylar qaıtalanyp shyǵyp jatty. Ásirese, batyrlar jyry. Sol «Alpamys», sol «Qobylandy», sol «Er Tarǵyn», sol «Qambar batyr» degendeı. Ara-arasynda «Qyrymnyń qyryq batyry» da úzik-sozyq jarııalandy. Bular mol muramyzdyń tamshysy ǵana bolatyn. Onyń ústine jaryqqa shyqpas buryn senzýranyń qatal súzgisinen ótip, mátinder «túzelip», «kúzelip» shyǵatyn, «qudaı» degen tusty qurtyp, «alla» degen sózdi alastap degendeı, keıbir tustarda tutas shýmaqtar alynyp tas­talatyn, sózderdi, tirkesterdi ózgertý zańdy sanalatyn. Kedeı taptyń múddesi, ateızm, partııalyq, halyqtyq, tárbıelik mańyzy degen sııaqty ıdeologııalyq, saıası qaǵıdattar qatań saqtalatyn.

«Babalar sózi» serııasynyń basty maqsaty – halyq murasyn alalamaı, molynan qamtý, sóıtip, elge óz baılyǵyn qaıtaryp berý jáne eshqandaı túzetý engizbeı, hatqa túsken mátindi sol qalpynda jarııa etý. Burynǵy basylymdar akademııalyq emes edi, olar, negizinen, ǵylymı-kópshilik sıpatta edi, sol sebepti ondaı jınaqtarǵa «ıdeıa­sy durys», «kórkemdigi táýir» degen shyǵarmalar tańdalyp alynatyn.

– «Ba­balar sózinde» buryn jarııa­lan­­ba­ǵan dúnıelerdiń úles salmaǵy qansha?

– Aıtaıyn. Keńes ókimeti tusynda, dinı dastandar, mıfter, magııalyq folklor, yrymdar men tyıymdar, tús jorý, tarıhı ańyz, hıkaıat sııaqtylar atymen joq bolatyn. Tipti batyrlyq jyrlar men tarıhı jyrlardyń basym kópshiligi jabýly jatqan. Buǵan Qytaıdaǵy (10 tom), Mońǵolııadaǵy (1 tom) qazaq folklorynyń úlgilerin qosyńyz. Eger naqtylap aıtar bolsam, mynandaı sıfrlarǵa kóńil aýdartar edim. Munda dinı dastandar – 7 tom, hıkaıalyq dastandar – 13 tom, ǵashyqtyq dastandar – 8 tom, batyrlar jyry – 20 tom, tarıhı jyrlar – 13 tom, ertegiler – 5 tom, t.t. Bular – iri janrlar. Al shaǵyn janrlardyń árqaısysy 1-3 tomnan turady. Jalpy, paıyzǵa salsaq, «Babalar sóziniń» 75-80 paıyzǵa jýyǵy tuńǵysh ret jarııalanyp, halyqqa usynylyp otyr deýge bolady.

– 100 tom! Bul – aıtýǵa ǵana ońaı ­sharýa. Men sizben áńgimege daıyn­dal­ǵanda osy serııany shyǵarǵan «Folıant» baspasynan mynandaı má­limetter aldyrtyp, atqarylǵan jumystyń aýqymyna tipti qaıran qaldym. Júz tomda uzyn sany basy bútin 594 iri shyǵarma qamtylypty, onyń syrtynda ańyz-ápsanalar, mıfter, qara óleńder, lırıkalyq óleńder, ótirik óleńder, maqal-mátel­der, jum­baqtar, jańyltpashtar, aıtys­tar, sheshendik sózder, bata-tilek­ter, tyıym­ sózder, taǵy basqalar qansha­ma? Aqyr aıaǵynda qarǵystarǵa deıin jınapsyzdar ǵoı. Olardyń bárin sanap shyǵý múmkin emes shyǵar. Ár tomnyń kólemi ortasha alǵanda 400 betten. Serııanyń jalpy kólemi 2540 baspa tabaq, ár baspa tabaq 16 betten eseptelgende munda shamamen 40640 bet bar eken. Ár baspa tabaqta 40 myń tańba bolatynyn eskersek, osy basylymdaǵy tańbalar sany... 101 mıllıon 600 myń tańba eken... Mundaǵy mátinderdi tek terip shyǵý úshin kompıýter klavıatýralaryna saýsaqtar júz mıllıonnan artyq ret tıgeniniń ózi ǵajap emes pe?!

– Myna aıtqandaryń kim-kimdi de tańdandyrar. Serııanyń ár baspa tabaǵynda osynshama mol dúnıeni jınaý, júıeleý, baspaǵa ázirleý isinde, sondaı-aq uıymdastyrý, oryndaýshylardy anyqtaý, olarǵa naqty tapsyrma berý, qadaǵalaý, ıaǵnı «Babalar sózin» dál osy pishimde shyǵarý barysynda qandaılyq iri is tyndyrylǵanyna jańaǵy málimetterdiń ózi aıshyqty aıǵaq bola alady. Iá, is barysynda qıyndyqtar kóp boldy. Eń basynda «100 tomdyq degen múmkin be?» dep kúdiktenýshiler shyqty. Ártúrli jıyndar men májilisterde onyń múmkin ekenin dáleldeýge týra keldi. Abyroı bolǵanda, sol jyldary Premer-Mınıstr bolǵan Imanǵalı Tasmaǵambetov, Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed, ár jyldarda Qoǵamdyq keńes jumysyna jetekshilik etken Marat Tájın, Máýlen Áshimbaev, Baǵlan Maılybaev, sondaı-aq uzaq ýaqyt boıy keńestiń jaýapty hatshysy bolǵan Álibek Asqarov sekildi azamattar bul serııaǵa kóp qoldaý kórsetti. Sol jyldary, baǵdarlama naqty qolǵa alyna bergen tusta Aqparat mınıstri retinde sen óziń de osy sharýanyń sátti bastalýyna atsalystyń.

Eń úlken qıyndyqqa naqty mátin­­­dermen jumys isteý kezinde ushyrastyq. Jarııalanýǵa tıisti shyǵarmalardy tabýdyń ózi ońaı bolmady. Mátinderdiń kóbi qoljazba kúıinde jáne arabsha nemese latynsha árippen jazylǵan. Qoljazbalar tozǵan, qaǵazdary eskirgen, sarǵaıǵan, keıbir jerleri jyrtylǵan, jazýlary keıde óshken. Osyndaı shań basqan, kónergen dúnıelerdi oqýdyń ózi qıynǵa soqty. Olardy oqyp shyqqan soń kırıllısaǵa kóshirý, kompıýterde terý, qaıta oqý, taǵy da qaıtadan bastyrý... Bul jumys óte aýyr boldy jáne baıaý júrdi.

Taǵy bir qıynshylyq keltirgen jaı keńes ókimeti tusynda jaryq kórgen mátinder boldy. Olardy túpnusqamen salystyrý, senzýra men saıasattyń kesirinen qysqartylǵan epızodtardy, syzylǵan sózder men tirkesterdi qalpyna keltirý kóp ýaqytty aldy.

Qıyndyqtyń endigi bir túri mynaý boldy. Keńes ókimeti men Kompartııa folklordyń úlken bir salasyn múldem «jaýyp» tastaǵan-dy. Olar – dinı dastandar, Shyǵystan kelgen shyǵarmalar, hıkaıattar, qıssalar edi. Bular, negizinen, HIH ǵasyrda Qazanda, Tashkentte, Peterbýrgte, Máskeýde, taǵy basqa shaharlarda basylyp, elge keń taraǵany belgili. Solardyń kóbisin basqa qalalardan izdep taptyq, qaıtadan oqyp, búgingi áripke túsirip, túpnusqasymen salystyryp, baspaǵa usyndyq. Sol mátinderdiń talaıy keńes kezinde jaryqqa shyqqan, biraq «túzetilgen», «kúzelgen», redaksııalanǵan. Olar qalpyna keltirildi.

– Serııa nege «Babalar sózi» dep ataldy, burynǵydaı «Halyq ádebıeti» deýge bolmady ma deýshiler tabylyp jatsa olarǵa ne aıtasyz?

– Bulaı atalýynyń sebepteri bar. Birinshiden, «halyq ádebıeti» degen ataý, baıqasań, belgili dárejede burynǵy ıdeologııalyq uǵymdy eske túsiredi jáne birtúrli shekteýli mánge ıe sııaqty. Keńes kezinde folklordy «halyqtyq» jáne «halyqqa jat» dep ekige bólip, shektep tastaǵan bolatynbyz. Sol ıdeologııalyq sıpattaýdan qashtyq. Ekinshiden, buryn «ıdeıasy» men «kórkemdigi» jaǵynan táýir degen shyǵarmalar alynyp, folklordyń basqa túrleri qamtylmaı, syrtta qalatyn. Olar ekinshi, úshinshi sortty dep esepteletin. Aıtalyq, dinı dastandar men hıkaıattar, alǵys, bata, qarǵys, joqtaý, syńsý, baqsy saryny, mıfter, ańyzdar, hıkaıa­lar, taǵy basqalar bulardyń bári el arasynda aıtylyp, saqtalyp jetti. Bular da – halyqtyń rýhanı murasy, batyrlar jyry, ǵashyqtar jyry sııaqty. Osylardyń bári «tumshalanyp», qara tizimde jatty. Mine, solardyń bárin, túgel bolmasa da, hatqa túskenderin engizdik serııaǵa. Úshinshiden, «Babalar sózi» – taza ǵylymı, akademııalyq basylym. Sol sebepti, munda ult murasyn «jaqsy», «jaman» dep bólý jáne mátinge eshqandaı «qol suǵý» joq.

– Endi osy akademııalyq basylym­nyń sharttaryn aıtsańyz. Olar qan­shalyqty júzege asyryldy?

– «Babalar sózi» taza ǵylymı maqsatta jasaldy. Mundaı 100 tom etip shyǵarý – endi qaıta bola ma? Áı, qaıdam?! Sondyqtan babalarymyz aıtyp ketken, bizge jetken sózderdi múmkindiginshe mol jáne barlyq túrin qamtýǵa kúsh saldyq. Jańa aıttym ǵoı, olardyń basym kópshiligi qoljazba kúıinde jatyr, eski arab (hadım), tóte, latyn áripterinde, qaǵazdary kónergen, keı jerleri óshken, jyrtylǵan, oqýǵa qıyn soǵady dep. Biz osylardy jaryqqa shyǵarýdy kózdedik. Ondaǵy oıymyz – folklorlyq muramyz shoǵyrlanyp jaryqqa shyqsyn, keıingi urpaqqa jeńil bolsyn, óıtkeni, shań-tozań bolyp jatqan qaǵazdardy aqtaryp, ishinen keregin sharshamaı, jalyqpaı izdep tabý ǵylymǵa kelgen jas mamandarǵa ońaı bolmaıdy. «Babalar sózi», eń aldymen, keler urpaqtar, tarıh úshin jasalǵan jumys. Serııanyń akademııalyq bolýynyń bir sebebi osy.

– Osy tusta jalpy akademııalyq basylymnyń negizgi sharttaryn aıta ketseńiz.

– Tomdarǵa engen shyǵarmalar ishteı janrlarǵa bólingen. Epıkalyq janrlar birneshe tomdy qamtıdy. Sondyqtan ondaı jaǵdaıda janrdyń alǵashqy tomyna úlken zertteý maqala berilip, janrdyń tabıǵaty, ereksheligi ashylady. Ásirese, dastandarǵa, batyrlar jyryna, ǵashyqtyq jyrlarǵa, tarıhı jyrlarǵa, tarıhı ańyzǵa, prozalyq janrlarǵa arnalǵan tomdarda osyndaı kirispe maqalalar bar. Olardy men jazdym. Mátinder janr boıynsha júıelendi, eshqandaı redaksııaǵa ushyraǵan joq. Qajetti jerinde shyǵarmalardyń ­varıanttary qosa berildi. Eskertip aıtatyn nárse: shyǵarmalardyń kórkemdik sapasy árqıly, tili de, stıli de birkelki emes (sebebi, túpnusqa úlgileri tolyq saqtaldy). Biraq ǵylym úshin munyń bári kerek. О́ıtkeni, folklor tili – halyq­­­­tyń aýyzeki tili, onda sóıleý tiliniń zańdylyǵy saqtalady. Stıldi túzetýge, ádebılendirýge bolmaıdy, óıtkeni, bul tekst – halyq murasy, mádenı eskertkish.

– «Babalar sóziniń» taǵy bir óte qundy jaǵy – ár shyǵarmaǵa berilgen ǵylymı túsiniktemeler. Bul jóninde ne aıtar edińiz?

– Sanamalap, naqtylap aıtar bol­saq, túsiniktemelerdiń túri mynan­daı. Birinshiden, mátinniń ózine ǵylymı túsi­nikteme, ekinshiden, mátinde kezdesetin tarıhı, dinı esimderge anyqtama, úshinshiden, dastandar men hıkaıattarda kezdesetin Quran aıattaryn túsindirý, tórtinshiden, jer-sý ataýlaryna túsi­nik, besinshiden, ár shyǵarmany kim jyr­laǵany, aıtýshysy, jınaýshysy, qorǵa tapsyrýshysy týraly málimetter, altynshysy, shartty qysqartýlar, jetinshisi, paıdalanylǵan ádebıetter men derekkózderiniń tizimi, segizinshisi, rezıýme (orys tilinde), summary (aǵylshyn tilinde) berilgeni. Bulardyń bári mátinnen keıin «Qosymshalar» degen bólimde basyldy. Baıqasań, bul ǵylymı túsiniktemeler kóp qyzmet atqaryp tur: tarıhı, dinı, geografııalyq, fılologııalyq, tanymdyq, bilimdik. Mine, osynyń bári – taza ǵylymı talapqa qajet nárseler. Olar «Babalar sózine» akademııalyq sıpat beredi.

«Babalar sózi» ulttyq folklordy 100 paıyz bolmasa da barynsha mol qamtydy. Mol qamtýymyzdyń syry bar. Eń aldymen aıtatyn nárse – folklor kópsatyly, kópsalaly, kópqyrly dúnıe. Munda sonaý este joq ejelgi zamannan kele jatqan salt-sana, oı-pikir, kórkem beıne, asyl sóz, ár dáýirdiń uǵym-túsinigi, paıymy men oqıǵasy, qııal-armany, kóne saryn bar, osynyń bári sıýjetpen de, sıýjetsiz de baıandalyp, alýan formada jetken bizge. Folklor – búgingi kúlli rýhanııatymyzdyń negizi, ári tuǵyry, halqymyzdyń ótkeni men búgini ǵana emes, keleshektiń de kepili, ıaǵnı ulttyq sıpatymyzdy saqtaýdyń ózegi. Ol – osy zamanǵy búkil mádenıetimizdiń de ajyramas bóligi, taýsylmas qaınar kózi. Olaı bolsa, folklordy tek eskiliktiń murasy dep túsiný durys emes.

– Ǵajap is bitti. Endi «Babalar sózin» daıyndaýǵa, bastyryp shyǵarýǵa qatysqan adamdar týraly da aıta ketseńiz.

– О́te oryndy. Bul eńbekti dúnıege ákelýge men on jyl dırektorlyq etken Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń belgili mamandary, folklorshylar men ádebıet tarıhshylary qatysty. Eń áýeli búkil «Mádenı mura» baǵdarlamasyn keshendi oryndaý úshin Qoǵamdyq keńes, onyń 16 seksııasy jasaqtaldy. Bizdiń seksııa «Folklortaný, ádebıettaný jáne ónertaný» dep atalyp, onyń tóraǵasy bolyp – men, meniń orynbasarym bolyp – Serikqazy Qorabaı, jaýapty hatshysy bolyp Gúlnar Jumaseıitova bekitildi. Seksııaǵa birneshe jobany oryndaý tapsyryldy. Sonyń eń irisi – «Babalar sózi», sodan soń «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» (10 tom), «Qazaq mýzykasynyń antologııasy» (8 tom), «Qazaq óneriniń tarıhy» (3 tom), «Ádebı jádigerler» (20 tom), «Mırovaıa folk­lorıstıka» (3 tom), «Mırovoe lıteratýrovedenıe» (3 tom). Munyń bárin seksııa uıymdastyryp, qadaǵalap otyrdy.

Osylardyń ishinen, jańa aıttym ǵoı, «Babalar sózi» uzaqqa sozyldy, onyń qıyndyǵy kóp boldy. Sol qıyndyqtardy jeńip, aıanbaı eńbek etken ǵalymdar – negizinen, qoljazba jáne tekstologııa bóliminiń, folklor bóliminiń jáne ádebıet tarıhy bóliminiń qyzmetkerleri. Qoljazba bólimin árkezde basqarǵan professor Baqytjan Ázibaeva, dosentter Serikbaı Qosan men Toqtar Álibek óz mindetterin oıdaǵydaı atqardy. Ár tomnyń ýaqtyly ári sapaly shyǵyp turýyn «Folıant» baspasynyń bas dırektory Nurlan Isabekov, onyń orynbasary – bas redaktor Raýshan Turlynova jáne búkil serııaǵa redaktor bolǵan Ulpash Tilegenova qamtamasyz etip otyrdy. Elimizge belgili baspager Nurlan baýyrymnyń kásibı sheberliginiń, ortaq iske jaýapkershiliginiń arqasynda osy júz tom jarqyrap, qazaqsha aıtqanda, qyzdyń jıǵan júgindeı kórkem shyqty. Mundaı júz tomdyq jobanyń bir tomynda da polıgrafııalyq kemshilikke, muqaba túsiniń, qaǵaz sapasynyń tıtteı de ózgerýine jol berilmeýi bizdegi baspa isiniń bıik deńgeıin tamasha tanytty. Sóıtip, jumyla istep, «Babalar sózin» aıaǵyna deıin jetkizdik. Qatysqan adamdardyń barlyǵyna zor rızashylyq sezimmen rahmet aıtamyn!

– Negizgi uıymdastyrýshy jáne jetekshi siz boldyńyz emes pe?

– Iá, seksııanyń tóraǵasy retinde bizge tapsyrylǵan jobalardyń bárine jetekshi ári uıymdastyrýshy, ári oryndaýshy bolyp júrdim. «Babalar sózine» kelsek, janrlardy júıelep, búkil serııanyń qurylymyn túzý, qaı janrlardan bastaý kerektigin naqtylaý, ǵylymı kommentarıılerdiń túrlerin, sharttaryn anyqtaý, úlken janrlar týraly zertteý maqalalar jazý – mine, osynyń bári meniń moınymda boldy. Árbir tomdy muqııat qarap shyǵý, Ǵylymı keńeste talqylaý, baspamen kelisý sııaqty ister de atqaryldy. Birneshe tomǵa arnaýly zertteý maqalalar jazdym. Atap aıtqanda: 1-tomǵa, 33-tomǵa, 53-tomǵa, 56-tomǵa, 73-tomǵa, 78-tomǵa, 80-tomǵa, 85-tomǵa, 95-tomǵa. Sondaı-aq «Ertegilerge» arnalǵan birneshe tomdardy qurastyrýǵa, túsinikteme jazýǵa da qatystym. Seksııanyń tóraǵasy retinde Qoǵamdyq keńes májilisterinde Elbasymyzdyń aldynda birneshe márte baıandama jasap, istelgen jumys týraly esep berdim.

– Qoǵamdyq keńestiń 2008 jylǵy 13 maýsymda ótken májilisinde Nursultan Ábishuly sizdiń eńbegińizdi erekshe atap ótkeni esimde. Bastaýynda Elbasymyzdyń ózi turǵan bul sha­rýanyń laıyqty baǵasynyń berilýi áli alda dep oılaımyn. Áńgi­meńizge rahmet. Eldigimizdiń taǵy bir isiniń, iri isiniń abyroıly aıaqtalýy qutty bolsyn!

Suhbattasqan

Saýytbek ABDRAHMANOV.