Jambyldaǵy tótenshe jaǵdaıdyń sebebi nede?

Bul qaıǵyly oqıǵa búkil hal­qy­myzdy dúr silkindirip, úlken alańdaýshylyq týyndat­qany málim. Báriniń kókeıinde: «Bul tótenshe jaǵdaıdyń sebebi nede? Mundaı oqıǵalar bizdiń elimizde nege jıilep ketti? Buǵan kim kináli?» degen saýaldar bar. Sondyqtan bul másele jónindegi óz pikirimdi elimizdiń bas basylymy arqyly bildirýdi jón sanadym.

Qazirgi jaǵdaıda bolǵan oqıǵa týraly birneshe boljam aıtýǵa bolady:

– qoımada saqtalǵan zattar talan-tarajǵa túsip, onyń izin jasyrý úshin istelgen áreket;

– áskerı qoımada órt pen jarylysty boldyrmaýǵa arnalǵan jumystardyń tıisti deńgeıde bolmaýy;

– áskerı qoımada jumys is­teıtin adamnyń (adamdardyń) óziniń basshysyna (basshylaryna) jasaǵan qastyǵy;

– áskerı qoımada qaýipsizdik ere­jelerin belden basyp, isteý­ge bolmaıtyn jumystardy júr­gizý nemese taǵy basqa da keleń­sizdikterdiń oryn alýy.

Resmı derekterge qaraǵanda, atalǵan áskerı qoıma – ınje­ner­lik-saperlik qoıma, ol ót­ken ǵasyrdyń 70-jyldary salyn­ǵan, onda ınjenerlik-sa­per­lik jumystarǵa qajetti snarıad­tar, qural-saımandar jáne Arys bolǵan jarylys­tan aman qalǵan ártúrli snarıadtarmen qatar, 500 tonna trotıl saqtalǵan. О́rt keshki 18 sa­ǵat 45 mınýtta bastalǵan, ony sol áskerı qoımadaǵy órt són­dirýshiler sóndirýge tyrysqan, birshama ýaqyttan keıin ol jer­ge oblystyq tótenshe jaǵ­daı­lar departamentiniń órt són­dirý­shileri, polısııa men je­del járdem qyzmetkerleri jáne áskerı prokýror óz júrgizý­shisi­men birge barǵan. Sol kezde jarylystar bastalyp, snarıadtar jan-jaqqa ushqan. Sol jarylystardan adamdar mert bolyp, kóptegen ǵımaratqa zııan kelgen, qoıma aýmaǵyndaǵy adamdar memleket tarapynan uıymdastyrylǵan arnaýly oryndar men týǵan-týystary­nyń úılerine baryp panala­ǵan, avtomobıl jáne temir jol qatynastary toqtatylǵan, oblys ortalyǵynda arnaıy shtab qurylyp, jarylystyń saldarynan týyndaǵan jaǵdaıdy qalpyna keltirý jumystary bas­talyp ketken.

Osy aıtylǵan derekterdiń negizinde, ózimniń qaýipsizdik salasynda qyzmet istegen otyz jyldan astam ýaqytta osyndaı tótenshe jaǵdaılardy zertteý barysynda jınaǵan tájirıbeme súıenip otyryp, tómendegideı qorytyndy jasaýǵa bolady dep oılaımyn.

Áskerı qoımada oryn alǵan tótenshe jaǵdaı jaýapty laýazymdy adamdardyń qaýipsizdik sharalaryn belden basýynyń saldarynan týyndaǵan. Olaı deıtinim, ol jerge eki jyl buryn Arystaǵy jarylystan aman qal­ǵan snarıadtar aparylyp, olar 500 tonna trotıl turǵan qoı­malardyń janynda saqtalǵan (qazirge deıin qoımada ne jarylyp, ne qalǵany beımálim).

Meniń bilýimshe, Arystaǵy jarylystan aman qalǵan snarıadtar, barlyq qaýipsizdik sharalaryn qoldana otyryp, arnaıy polıgonǵa aparylyp, sol jerde zalalsyzdandyrylyp, jo­ıy­lýǵa tıis edi. Ol týra­ly eli­mizdiń Prezıdenti Q.K.Toqaevtyń Arysqa arnaıy barǵan saparlary kezinde eki márte naqty aıtylǵan bolatyn. Sonda bul asa jaýapty tapsyrma nege oryndalmaı qalǵan? Sondaı tapsyrma bola turyp, qazirgi kezde eshqandaı áskerı qajettilikke jaramaıtyn, aýǵan soǵysy kezinde jasalyp, ol soǵys bitkennen keıin Arystaǵy arsenalǵa ákelingen óte eski jáne jarylýǵa beıim turǵan snarıadtar nege Jambyldaǵy qoımalarǵa aparylyp, asa qaýipti jarylǵysh bolyp sanalatyn trotılmen birge saqtalǵan? Mundaı sheshimdi kim jáne ne úshin qabyldaǵan?

Menińshe, bul saýaldarǵa bir ǵana jaýap bar. Ol – snarıadtardy Jambyldaǵy arnaıy ınjenerlik-saperlik áskerı qoımaǵa aparyp, bólshektep, olardaǵy mys pen qorǵasyndy jáne jarylǵysh zattardy bólip alyp, satyp, aqsha tabý.

Mundaı jumystardy, kóp­shilik jaǵdaıda, arnaıy bilimi men eshqandaı jaýapkershiligi joq, bolar-bolmas jalaqyǵa kóne­tin adamdar atqarady. Son­dyqtan ondaı adamdar qaýip­sizdik sharalary men eńbek zań­daryn saqtamaıdy, olardyń jumys­tary kóp jaǵdaıda tóten­she jaǵdaılarǵa alyp keledi. Aıtylǵan derekter budan buryn Arys pen Otarda oryn alǵan bir­neshe jarylysty tergeý kezin­de anyqtalǵan bolatyn.

Sondyqtan Jambyldaǵy bolǵan oqıǵa, órt pen odan keıin bolǵan jarylystardyń hronıkasyna qaraǵanda, ondaǵy qalyptasqan jaǵdaı da osylaı órbigen dep aıtýǵa negiz bar. О́ıtkeni áskerı qoıma – anaý-mynaý ǵımarat emes, ony arnaıy áskerı adamdar kúzetedi, on­da­ǵy qoımalar órt bolǵanyn dereý arada bildiretin jáne oryn alǵan órtti lezde sóndiretin arnaýly zamanaýı jabdyqtarmen qamtamasyz etilýge tıis (ókinish­ke qaraı, Arystaǵy arsenal­ǵa bó­lingen qarjynyń jarym-jar­tysy talan-tarajǵa túsip, on­daǵy jabdyqtar 2019 jyly bolǵan órt pen jarylys kezinde istemeı turǵan). Sonymen qatar ol qoımada arnaýly órt són­di­retin bólim bolý kerek. Ol bó­lim­niń áskerı qyzmetshileri ja­ryl­ǵysh zattar men snarıadtar saqtalǵan qoımada órt shyqqan­da ony qalaı óshirýdi bilýleri qajet. О́rt sóndirý úshin jáne jarylys bolyp jatqan jerge baryp jumys isteı alatyn brondalǵan qural-jabdyqtary da bolýy kerek.

Resmı derek boıynsha, Jambyl oblysyndaǵy órt ju­mys ýaqytynan keıin, ıaǵnı 18 saǵat 45 mınýtta ınjenerlik qoı­ma­lardyń bireýinde shyqqan. Ju­mys sońynda, ıaǵnı 18.00-de qol­danystaǵy erejege sáıkes, bar­lyq jumys toqtatylyp, jaýapty adamdar qoımalardy tek­serip, sodan soń jaýyp, olardyń esikterine ózderiniń mórlerin basyp, qoımalardyń kiltterin kezekshige tapsyryp, qoımadan shyǵyp ketýleri kerek.

Meniń pikirimshe, órt snarıadtardy bólshekteıtin qoımalardyń bireýinen shyqqan bolsa kerek, ol jerde sol ýaqytta jarylǵysh zat­tar (oq-dári jáne basqa da janǵysh buıymdar) bolǵan, olar qaýipsizdik sharalarynyń saqtalmaýynan tutanyp, órtke aınalǵan. Ol qoımada qajetti órt sóndirgishteriniń istemeýine nemese bolmaýyna baılanysty, shyqqan órtti der kezinde sóndire almaǵan. О́rt shyqqan qoımada jarylys bolyp, órt basqa qoı­malarǵa ótip, ol qoımalarda da ja­rylys bastalǵan. Sonyń nátı­jesinde, ol jerge kelgen, eshteńeden habarsyz jáne beı­qam, ol qoımada nendeı zattar saq­talyp jatqanyn bilmeıtin áskerı prokýror men Jambyl ob­lys­tyq tótenshe jaǵdaılar de­partamentiniń qyzmetkerleri mert bolǵan, jaraqat alǵan nemese iz-túzsiz joǵalyp ketken.

Endi jarylys bolǵan áskerı qoımada tergeý jumystary bastalady. Biraq odan asa durys nátıje shyqpaıdy dep oılaımyn. О́ıtkeni bolǵan jarylystardan keıin ol jerde shuńqyrlardan basqa eshteńe qalǵan joq.

Áskerıler men áskerılerge teńestirilgen qurylym qyzmet­kerleri komandırdiń buıryǵyna baǵynyp, jarǵyǵa sáıkes áreket jasaıtyny belgili. Sondyqtan tergeý kezinde bul eskerilse, durys bolar edi. Jazyqsyz adamdar japa shekpeýi kerek.

Bul aıtylǵandar – meniń jeke pikirim, múmkin men qatelesemin. Olaı bolǵan jaǵdaıda aldyn ala keshirim suraımyn.

Osy aıtylǵandardy qory­tyn­dylaı kele, aldaǵy kezde mundaı tótenshe jaǵdaılardy boldyrmaý úshin tómendegideı is-sharalardy usynamyn:

1. Memleket basshysy bergen tapsyrmalardyń der kezinde ári sapaly oryndalýyn qadaǵalap, ol týraly aqparat daıyndaıtyn adamdardyń jaýapkershiligin kúsheıtý qajet. Olar memlekettik organdar men óńir basshylaryna Memleket basshysynyń tarapynan berilgen tapsyrmalardyń oryn­dalýyn óz kózderimen kórip, tekserip, olardyń anyq-qa­ny­ǵyna kóz jetkizýleri kerek. (Meniń bul usynysymdy keı­bireýlerdiń durys túsinbeýi jáne qabyldamaýy múmkin. Biraq osy másele, memlekettik organdardyń fýnksııalaryna taıǵa tańba basqandaı etilip jazylyp qoıylǵanyna qaramastan, kóp jaǵdaıda kózboıaýshylyqqa ákeletini kúndelikti ómirden kóp­shilikke málim ekeni belgili). О́ıt­pegen jaǵdaıda, onyń saldary joǵaryda aıtylǵandaı tótenshe jaǵdaılarǵa alyp keledi;
2. Tez arada barlyq áskerı qoımany qaıtadan tekserý kerek. Ol jumystarǵa Parlament depýtattary men kúshtik memlekettik organdardyń bilimdi ári adal ma­mandaryn tartyp, olardan komıs­sııa quryp, ony tek Memleket bas­shysyna baǵyndyrý kerek. Olar qysqa merzimde barlyq qoı­many tekserip, ár qoımada qa­lyptasqan jaǵdaı jóninde óz pikirlerin jazyp, Prezıdentke baıandap, qabyldanǵan sheshimniń iske asýyn qadaǵalap, onyń barysy týraly óz qorytyndysyn berý­leri kerek. Bul usynysty men Arysta bolǵan jarylystan ke­ıin gazet arqyly usynǵan bola­tyn­myn. Biraq estýimshe, ás­kerı qoı­malardy Qorǵanys mınıstr­ligi ózi tekserip, ózi qorytyndy ja­saǵan. Al onyń nátıjesi men sal­daryn biz Jambylda bolǵan ja­ry­lystan kórip-bilip otyrmyz;
3. Arystaǵy áskerı arsenalda saq­talǵan snarıadtar men ja­rylǵysh zattardyń qanshasy zalal­s­yzdandyrylyp, qanshasy joıyl­ǵany, qanshasy qandaı qoıma­larǵa aparylǵany halqy­myzǵa áli kúnge deıin málim emes. Sondyqtan ony quzyrly organdar tekserip, qorytyndysyn jarııa­lasa durys bolar edi;
4. Barlyq qoımadaǵy zalalsyzdandyrýmen jáne snarıadtardy bólshekteýmen aınalysatyn bıznes qurylymdardyń jumysyn toqtatyp, ol jumys­tardy júıeli túrde júrgizýge qajetti memlekettik deńgeıdegi sheshim qabyldaý kerek.
5. Aldaǵy ýaqytta Jambyl­daǵy áskerı qoımada bolǵan tótenshe jaǵdaılarǵa uqsas oqıǵa­lar bola qalsa, órt sóndirý­shiler men polısııa qyzmet­kerlerin ondaı jerge jaqyn­datpaý kerek. Ol úshin ár qoımada qandaı jarylǵysh zattar baryn, olardy qalaı zalalsyzdandyrýdy biletin, kerekti brondalǵan qural jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen, arnaýly áskerı bólimder qurý qajet. Asa qaýipti órtti sóndirýmen tek solar ǵana aınalysýy kerek. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda Jambyldaǵy sııaqty, azamattardy ajalǵa ıtermeleımiz.

 Erjan ISAKÝLOV,

general-maıor, Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń ardageri